Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
10097
rok szkolny
2012/2013

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Rozwój mowy dzieci niesłyszących

Rozwój mowy dziecka trwa kilka lat i związany jest z występowaniem szeregu zmian następujących w określonej kolejności. Uszkodzenie słuchu ma wpływ na proces rozwoju mowy. Dziecko niesłyszące, aby nauczyć się języka, musi pokonać te same etapy rozwoju mowy, co dziecko słyszące. Najczęściej posługujemy się podziałem rozwoju mowy i języka stworzonym przez L. Kaczmarka (1982), który wyróżnia:

1. okres melodii (od urodzenia do 1 roku życia), w którym można wyodrębnić krzyk, głużenie (około 2-3 miesiąca życia) i gaworzenie (około 6 miesiąca życia),
2. okres wyrazu (od 1 do 2 roku życia),
3. okres zdania (od 2 do 3 roku życia),
4. okres swoistej mowy dziecięcej (od 3 do 7 roku życia).


REKLAMA

E. L. Kaplan i G. A. Kaplan wyróżniają trzy okresy w rozwoju mowy dziecka: prelingwistyczny, interlingwistyczny i postlingwistyczny (G. Dryżałowska 1997). Scharakteryzuję je kolejno.

1. Okres prelingwistyczny (od 0 do 18 miesiąca życia) – jest to okres występowania krzyku bezwarunkowego i głużenia, jako przejawów aktywności mięśni oddechowych i fonacyjnych w połączeniu z mięśniami kończyn dolnych i górnych oraz tułowia oraz krzyku warunkowego i gaworzenia, jako wyniku dojrzewania ośrodków korowych odpowiedzialnych za czynności słuchowo – ruchowe i ruchowo – słuchowe (Z. M. Kurkowski 1996). Krzyk dziecka ulega modyfikacjom i około 4 tygodnia życia przekształca się wokalizacje informujące o niezaspokojonych potrzebach.
Gaworzenie jest świadomym naśladowaniem dźwięków, które nie występuje u dzieci z ubytkiem słuchu. W jego skład wchodzą dźwięki przypominające samogłoski i spółgłoski, które są łączone w sylaby i wielokrotnie powtarzane, czyli tzw. reakcje kołowe (M. Żebrowska 1982). Do głosek, jakie dziecko wypowiada E. M. Minczakiewicz (1997) zalicza samogłoski: a, e, i oraz spółgłoski p, b, m, t, d. Brak gaworzenia ogranicza dalsze umiejętności nabywania mowy, a gaworzenie u dziecka niesłyszącego pojawia się jako efekt uczenia się. Dziecko, które nie słyszy dźwięków wytwarzanych przez siebie i przez otoczenie, nie powtarza ich i przez to nie rozwija sprawności ruchowej narządów mowy (A. Rakowska 2003). U dziecka głuchego nie pojawia się wczesny mechanizm kształtowania języka, który wykorzystuje cechy prozodyczne mowy, co uniemożliwia pełnozmysłowe odkrywanie funkcji języka (G. Dryżałowska 1997). Dlatego też dziecko nawiązuje pozawerbalny kontakt, zaczyna stosować znaki gestowe, które nie są rozumiane przez otoczenie, co pozbawia je pozytywnych wzmocnień. Stąd istnieje potrzeba jak najwcześniejszego zaopatrzenia dziecka w aparat słuchowy. Dzieci z uszkodzonym słuchem na ogół są ciche, spokojne, nie krzyczą i nie płaczą (Z. M. Kurkowski 1996).
Około 10 miesiąca życia dziecko zaczyna rozumieć kierowane do niego słowa i kojarzy je ze znaczeniami. Jest to początek symbolicznej funkcji mowy (G. Dryżałowska 1997). Pierwsze słowa są związane ze spostrzeżeniami wzrokowymi, które z czasem przyjmują formę pojęć. Pojawienie się pierwszego słowa świadczy o tym, że dziecko poznaje otaczające przedmioty i zdarzenia, dlatego potrafi posługiwać się pojęciami (wykształca mowę wewnętrzną). U dzieci niesłyszących okres wyrazu pojawia się ze znacznym opóźnieniem. Nie tworzy ono pojęć na podstawie spostrzeżeń wzrokowych, a mowa wewnętrzna nie jest ukształtowana1. Poznaje ono nazwy i ich znaczenie poprzez kanał wzrokowy, ale nie ma powiązania z dźwiękami. Poprzez obserwację ust mówiącego i ćwiczenia artykulacyjne podejmuje pierwsze próby posługiwania się mową (G. Dryżałowska 1997). A. Rakowska (2000) pisze o pojawieniu się sygnału dźwiękowego w momencie otrzymania aparatu słuchowego i poddania dziecko ćwiczeniom głosowym.
Okres ten kończy się z chwilą pojawienia się pierwszych słów. Roczne dziecko wypowiada samogłoski: a, e, o, i oraz spółgłoski: p, b, m, t, d, g, h, j, l, używa 3 – 5 słów, a rozumie 10 – 15 wyrazów. Dziecko 2-letnie wypowiada samogłoski: a, e, o, u, y, i oraz spółgłoski: p, b, m, w, f, t, d, n, k, g, h, l, j, posługuje się 20 – 30 wyrazami, a rozumie 100 – 200. Dziecko 3-letnie wypowiada dodatkowo samogłoski: ą, ę oraz spółgłoski: p', b', m', w', f', t', d', n', k', g', h', l', ś, ź, ć, dź, posługuje się 300 – 1000 wyrazów, a rozumie około 15002.

2. Okres interlingwistyczny (od 18 miesiąca życia do 7 roku życia) – jest to okres rozwoju i kształtowania mowy. Dziecko nadaje wypowiadanym przez siebie słowom znaczenia. Początkowo używa ono rzeczowników i czasowników, które zastępują przez pewien czas zdania. Pod koniec 2 roku życia dziecko zaczyna konstruować wypowiedzi złożone z dwóch słów przy stosowaniu własnej gramatyki, czyli tworzy tzw. pseudozdania (E. M. Minczakiewicz 1997). Z czasem wypowiedzi stają się bardziej złożone i zawierają podstawy syntaktyczne, fonetyczne i semantyczne (M. Żebrowska 1982). Błędy gramatyczne i nieprawidłowa wymowa powodują zrozumienie mowy dziecka na tle sytuacyjnym (G. Dryżałowska 1997). Z czasem pojawiają się przymiotniki, przysłówki, zaimki i liczebniki. Dziecko tworzy wypowiedzi oznajmujące, pytające, rozkazujące i wykrzyknikowe. Trudności artykulacyjne nie powinny już występować w wieku przedszkolnym. Dziecko 4-letnie wypowiada wszystkie samogłoski i spółgłoski, co dziecko 3-letnie wraz z s, z, c, dz; rozumie od 1000 do 1800 wyrazów. Dziecko 5-letnie powinno wymawiać dodatkowo r i rozumieć 2000 – 2600 wyrazów. Natomiast dziecko 6-letnie wymawia jeszcze sz, ż, cz, dż i posługuje się słowami w zakresie 3500 do 7000 słów.
Dziecko niesłyszące nie odbiera dźwięków we właściwy sposób, co powoduje nieprawidłowe ich wytwarzanie, zapamiętywanie i odtwarzanie. Nie jest ono w stanie kontrolować własnej wokalizacji (T. Gałkowski 1976, za: G. Dryżałowska 1997). Dlatego też mowa na tym etapie jest również opóźniona. Dziecko z uszkodzonym słuchem poznaje pojedyncze głoski w połączeniu w sylabach i w wyrazach, a nazwy ze znaczeniami i właściwościami przedmiotów. Ma ono trudności w zrozumieniu koniugacji czasowników i deklinacji rzeczowników (G. Dryżałowska 1997). Bardzo trudne jest odczytywanie znaczeń ze względu na ich kontekst w zdaniu, jak i znaczenie wynikające z intonacji, akcentu. Prowadzi to do nieumiejętności wykorzystania języka w rozwoju umysłowym i społecznym (G. Dryżałowska 1997), gdyż dziecko uczone jest dosłownego odbioru rzeczywistości, po czym dowiaduje się o wyjątkach, określonych wzorach wypowiedzi, czy o bardziej precyzyjnych znaczeniach.

3. Okres postlingwistyczny (od 7 roku życia) – zaczyna się w momencie opanowania przez dziecko pełnej struktury języka, w tym: posługiwanie się językiem, zdobywanie i przekazywanie nowych informacji (G. Dryżałowska 1997). Dziecko zaczyna operować symbolami na bazie własnych doświadczeń i uczenia się.
Dziecko niesłyszące nie wkracza w ten okres, gdyż, zdaniem A. Löwe (1990, za: G. Dryżałowska 1997), właściwe odkrywanie i zapamiętywanie osiągnie w wieku 12 lat. Uczniowie niesłyszący mają ubogi zasób słownictwa, a ich system leksykalny rozwija się powoli (badania były prowadzone przez L. Geppertową [1968], J. Baran [1981], A. Rakowską [1990, 1992], za: D. Podgórska – Jachnik 2004). Wypowiedzi dzieci niesłyszących są proste, mało komunikatywne, składniowo niepoprawne i niezrozumiałe. Nie używają one języka w sposób twórczy. Dodatkowo u dzieci niesłyszących występuje utrudnione komunikowanie się z otoczeniem wynikające z zaburzenia rozumienia i spełniania poleceń, rozwoju symbolizacji i gramatyzacji języka (A. Rakowska 2003).
Dziecko z uszkodzonym słuchem najczęściej jest znacznie opóźnione pod względem mowy do swoich rówieśników. Przechodzi przez te same fazy rozwoju mowy, co dziecko słyszące, jednak ze znacznym opóźnieniem. Fakt braku odbioru jakichkolwiek dźwięków już na starcie stawia głuchych na pozycji przegranej. Jedynie wczesne wykrycie wady słuchu, wczesne protezowanie i podjęcie wczesnej rehabilitacji jest w stanie umożliwić dziecku osiągnięcie poziomu adekwatnego do wieku i możliwości. E. Domarecka – Malinowska (1991) uważa, że usprawnienie językowe dziecka niesłyszącego nie może mieć charakteru jednostronnego, ale należy wykorzystać dostępne zasoby.

Przypisy:
1 - Badania nad mową wewnętrzna głuchych prowadził R. Conrad w 1979 r., który wykazał, że im większy ubytek słuchu, tym słabsza mowa wewnętrzna (G. Dryżałowska 1997).
2 - Informacje zostały zaczerpnięte z literatury logopedycznej (G. Demel, L. Kaczmarek, E. M. Minczakiewicz, I. Styczek, T. Gałkowski i G. Jastrzębowska) i wzbogacone o wiadomości z wykładów i z ćwiczeń z przedmiotu "Rozwój mowy dziecka".

Literatura:

  • Domarecka – Malinowska E. (1991), O ograniczeniach językowych uczniów głuchych, "Biuletyn Audiofonologii", t. III, nr 1 – 4.
  • Dryżałowska G. (1997), Rozwój językowy dziecka z uszkodzonym słuchem a integracja edukacyjna. Model kształcenia integracyjnego, Wyd. UW, Warszawa.
  • Gałkowski T., Jastrzębowska G. [red.] (2001), Logopedia. Pytania i odpowiedzi, Wyd. UO, Opole.
  • Kaczmarek L. (1982), Nasze dziecko uczy się mowy, Wyd. Lubelskie, Lublin.
  • Kurkowski Z. M. (1996), Mowa dzieci 6 – letnich z uszkodzonym narządem słuchu, Wyd. UMCS, Lublin.
  • Minczakiewicz E. M. (1997), Mowa – Rozwój – Zaburzenia – Terapia, Wyd. AP, Kraków.
  • Podgórska – Jachnik D. (2004), Przekaz pantomimiczny w komunikacji z dzieckiem niesłyszącym, Wyd. UŁ, Łódź.
  • Rakowska A. (2000), Jak porozumiewają się dzieci niesłyszące z osobami słyszącymi, Wyd. Naukowe AP, Kraków.
  • Rakowska A. (2003), Język – komunikacja – niepełnosprawność, Wyd. Naukowe AP, Kraków.
  • Żebrowska M. [red.] (1982), Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, PWN, Warszawa.

    Dominika Karp
    neurologopeda


  • Zaświadczenie online



    numer online: 90 gości

    reklama

    Księgarnia HELION poleca: