Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
10098
rok szkolny
2012/2013

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Dyslalia - definicje, podział i przyczyny

Terminem "dyslalia" po raz pierwszy posłużył się w 1823 r. profesor Uniwersytetu Wileńskiego Józef Frank. Pod tym jednym pojęciem kryją się różnego rodzaju zaburzenia i wady artykulacyjne spowodowane różnorodnymi czynnikami.

Dyslalia polega na niemożności prawidłowego wymawiania jednego, kilku, kilkunastu, a nawet wszystkich dźwięków – dotyczy zaburzeń dźwiękowej strony języka objawiających się: zniekształceniem głosek (ich deformacją), zastępowaniem głosek (ich substytucją), opuszczaniem głosek (elizją).

W literaturze polskiej termin "dyslalia" występuje w dwu znaczeniach:
- jako zejściowa lub mniej nasilona postać alalii, to jest niedokształcenia mowy, będącego wynikiem uszkodzeń korowych mózgu,
- jako jednostka wyodrębniona w objawowej (symptomatologicznej) klasyfikacji zaburzeń mowy.


REKLAMA

W opinii wielu autorów w terminie "dyslalia" zawierają się wszelkie zaburzenia artykulacyjne. Chodzi tu zarówno o te, które są wynikiem wolniejszego tempa i rytmu rozwojowego, jak i te, które towarzyszą poważnym schorzeniom. Pojęciem tym określa się pojedyncze formy zaburzeń w realizacji dźwięków mowy, a także formy, które występują wspólnie z innymi zaburzeniami, a zaburzenia artykulacyjne są tylko jednym z objawów. Te liczne zmiany w zakresie pojęcia "dyslalia" sprawiają, że raz jest ona traktowana jako zaburzenie języka, a innym razem jako zaburzenie artykulacji lub też zaburzenie rozwoju języka.

Wg G. Demelowej dyslalia to nieprawidłowość w realizacji jednej głoski, wielu głosek, a nawet wszystkich lub niemal wszystkich głosek od razu; krańcowy stan nazywa się bełkotem.

Wg prof. L. Kaczmarka dyslalia to wadliwa realizacja fonemów w płaszczyźnie segmentalnej, odbiegająca od ustalonej przez tradycję normy.

Wg H. Rodak dyslalia jest symptomem zaburzenia rozwoju mowy, dotyczącego tylko jednego aspektu języka – aspektu artykulacyjnego.

Wg H. Mierzejewskiej i D. Emiluty – Rozyi dyslalia to zaburzenie mowy charakteryzujące się zakłóceniami dźwięków mowy, którym nie towarzyszą inne patologiczne zjawiska językowe. Termin ten powinien odnosić się tylko do przypadków:
- które są związane z nieprawidłową budową narządów mowy, słuchu i zlokalizowane są na obwodzie;
- w których zaburzenia artykulacyjne są jedynym, izolowanym objawem zaburzeń mowy lub zaburzeń rozwoju mowy;
- które nie są wynikiem uszkodzeń lub dysfunkcji zlokalizowanych na wyższych (niż obwodowe) piętrach mechanizmów mowy, ani też nie wynikają z deprywacji środowiskowej.

Wg H. Spionek dyslalia jest zaburzeniem mowy polegającym na niemożności prawidłowego wymawiania określonych dźwięków.

Wg W. Ołtuszewskiego dyslalia to wada wymowy, która nie jest spowodowana defektami w obrębie aparatu artykulacyjnego. To zaburzenie mowy pochodzenia korowego: wolniejsze przyswajanie sobie języka wskutek opóźnionego wykształcenia się pewnych struktur mózgowych.

W literaturze logopedycznej spotykamy różne podziały dyslalii. W jednych kryterium podziału stanowią przyczyny (klasyfikacja Styczek, Kaczmarka, Sawy, Minczakiewicz). Podstawą drugich są objawy, czyli opis dźwięków, które dziecko zniekształca i sposób, w jaki je realizuje (Kaczmarek, Kania, Pruszewicz).

Wśród klasyfikacji dyslalii uwzględniających kryterium etiologiczne spotyka się następujące podziały tego zaburzenia:

1. w zależności od poziomu uszkodzenia mechanizmu mowy wyróżnia się:

a. dyslalię pochodzenia ośrodkowego – wynikającą z nieprawidłowej funkcji centralnej (z nieprawidłowej struktury lub funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego). Zaburzenia pochodzenia ośrodkowego na skutek obniżonej sprawności korowej części analizatora słuchowego uniemożliwiają prawidłowe różnicowanie słuchowe dźwięków, a na skutek obniżonej sprawności różnicowania kinestetycznego mięśni aparatu artykulacyjnego uniemożliwiają prawidłowe różnicowanie czuciowe i wykonywanie ruchów artykulacyjnych. Dziecko wie jak brzmi określony dźwięk, ale nie potrafi ułożyć narządów artykulacyjnych tak, aby on powstał. W tym:
- dyslalie motoryczne – których przyczyna zlokalizowana jest w obrębie drogi odśrodkowej, biegnącej od kory mózgowej do nerwów obwodowych;
- dyslalie sensoryczne – wynikające z uszkodzeń na drodze wstępującej, czyli od obwodu do kory mózgowej;

b. dyslalię pochodzenia obwodowego – która powstaje w wyniku nieprawidłowej budowy receptora słuchowego lub obwodowego narządu artykulacyjnego. Uwzględniając lokalizację uszkodzenia narządu mowy (tj. aparatu artykulacyjnego, oddechowego, fonacyjnego wraz z kierującymi ich funkcjonowaniem strukturami korowymi i podkorowymi), zakłada podział dyslalii na:
- dyslalię korową – wywołaną przez uszkodzenie zlokalizowane w korze mózgowej;
- dyslalię podkorową – w której uszkodzenia obejmują struktury podkorowe;
- dyslalię obwodową – wynikającą z defektu obwodowego wywołującego wyłącznie zakłócenia w sferze dźwięków, którym nie towarzyszą inne patologiczne zjawiska językowe. W takich wypadkach dziecko nie jest zdolne do wykonania określonego ruchu artykulacyjnego. W obrębie tej dyslalii wyróżniamy dyslalię: anatomiczną ruchową, anatomiczną słuchową, funkcjonalną, wynikające z określonych defektów zlokalizowanych na obwodzie. Wady wymowy, które są jednocześnie wywołane czynnikami endogennymi i egzogennymi (jak np. skrócone wędzidełko podjęzykowe, rozszczep, wada zgryzu) i przez nieprawidłowo przebiegający rozwój czynności fizjologicznych (np. oddychania, połykania) określa się jako dyslalię anatomiczno – funkcjonalną, nie traktując jej jako nazwy odrębnej formy zaburzenia mowy.

2. w zależności od jakości defektu (tj. od tego, czy wadliwa wymowa spowodowana jest uszkodzeniem organicznym czy dysfunkcją narządów mowy) wyróżnia się dyslalię:
- czynnościową (inaczej: funkcjonalna, bełkotanie czynnościowe, ekspresywna, środowiskowa) – ujmowaną jako wadliwa wymowa głosek przy braku uszkodzeń organicznych w budowie aparatu artykulacyjnego; dotyczy to przypadków, kiedy nie występują uszkodzenia organiczne zarówno centralne, jak i peryferyjne; biorąc pod uwagę jej objawy, zaliczana jest ona do dyslalii ekspresywnej;
- organiczną (inaczej anatomiczna, dentalna, mechaniczna) – uwarunkowaną obwodowymi uszkodzeniami: niedosłuchem, anomaliami jamy ustnej i uzębienia, a także anomaliami języka i podniebienia.

3. w zależności od tego, czy zaburzenia artykulacji są zjawiskiem izolowanym, pierwotnym, czy wtórnym, wywołanym przez inne zaburzenia rozwojowe, dyslalię dzieli się na:
- audiogenną – występującą w mowie dzieci z uszkodzonym narządem słuchu;
- sprzężoną z innymi zaburzeniami rozwojowymi.

4. ze względu na ilość zniekształconych głosek (fonemów) wyróżniamy dyslalię:
- jednoraką – gdy tylko jeden fonem jest realizowany odmiennie,
- wieloraką – gdy kilka lub kilkanaście fonemów realizuje się niezgodnie z tradycyjną normą,
- całkowitą (alalię motoryczną) – gdy realizowane są tylko elementy prozodyczne wypowiedzi (melodia, akcent, rytm); wymowa jest niewyraźna, bełkotliwa, niezrozumiała dla otoczenia. Dyslalią całkowitą nazywamy nieprawidłową wymowę polegającą na opuszczaniu (elizja), substytuowaniu (zastępowanie) lub deformowaniu wszystkich lub prawie wszystkich głosek.

W obrębie dyslalii jednorakiej i wielorakiej można wyodrębnić dyslalię prostą i złożoną.

O dyslalii prostej mówimy wówczas, gdy w realizacji pojedynczej głoski zanika tylko jedna cecha, np. wibracja, czy dźwięczność.

W dyslalii złożonej w realizacji głoski zanika kilka cech naraz, np. dźwięczność i miękkość, a jednocześni pojawia się nosowość lub zwarcie krtaniowe; albo też zanika jedna cecha ale na jej miejsce pojawia się inna lub dwie inne.

5. ze względu na objawy wyróżniamy:
- seplenienie (sygmatyzm),
- reranie (rotacyzm),
- wymowę bezdźwięczną,
- rynolalię (nosowanie, rynofonia, rynizm),
- lambdacyzm,
- betacyzm,
- gammacyzm,
- kappacyzm,
- brak samogłosek,
- inne.

Przyczynami dyslalii mogą być:

1. zmiany anatomiczne aparatu artykulacyjnego:
- nieprawidłowa budowa języka (język zbyt długi, za duży – makroglosja, za krótki, zbyt gruby, krótkie wędzidełko podjęzykowe);
- nieprawidłowa budowa podniebienia (zbyt mocno wysklepione, wąskie podniebienie twarde, tzw. gotyckie podniebienie; rozszczepy podniebienia);
- zniekształcenia zgryzu (zgryz otwarty – gdy zęby żuchwy nie schodzą się z zębami szczęki w odcinku środkowym lub bocznym; przodozgryz (progenia, prognacja) – wysunięcie żuchwy do przodu w stosunku do szczęki; tyłozgryz – cofnięcie żuchwy w stosunku do szczęki);
- anomalie zębowe (trwałe: diastema – szpara między pierwszymi siekaczami, protruzja – czyli wychylenie korony górnych zębów przednich na zewnątrz jamy ustnej, retruzja – wychylenie górnych zębów przednich do wewnątrz jamy ustnej oraz anomalie zębowe przejściowe, jak w czasie wymiany uzębienia);
- przerost trzeciego migdałka;
- polipy;
- skrzywienie przegrody nosowej;
- przerost śluzówki nosa;

2. nieprawidłowe funkcjonowanie narządów mowy, czyli:
- niska sprawność języka i warg;
- zakłócona praca mięśni napinających i przywodzących wiązadła głosowe;
- trudności koordynacji pracy wiązadeł głosowych z artykulacją nasady;
- nieprawidłowa praca zwierającego pierścienia gardłowego;
- brak pionizacji języka, tzw. infantylne połykanie (prowadzące do wsuwania języka między zęby).

3. nieprawidłowa budowa i funkcjonowanie narządu słuchu:
- zaburzenie analizy i syntezy słuchowej;
- wybiórcze upośledzenie słuchu;
- obniżenie słyszalności (niedosłuch, głuchota);
- zaburzenia słuchu fonematycznego.

4. warunki niesprzyjające uczeniu się mowy (związana z czynnikiem społecznym):
- nieprawidłowe wzorce wymowy;
- nieprawidłowa atmosfera, styl wychowania i postawy rodziców;
- brak stymulacji rozwoju mowy.

5. nieprawidłowe funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego.

6. psychiczne podłoże dyslalii (brak zainteresowania mową innych; odczuwanie własnych wypowiedzi jako czegoś trudnego, męczącego i w związku z tym ograniczanie ich, co nie sprzyja normalnemu rozwojowi mowy dyslalia asocjacyjna).

7. opóźniony rozwój psychomotoryczny (dyslalia rozwojowa) i emocjonalny dziecka.

Literatura:

  • Demelowa Genowefa: Elementy logopedii, WSiP, Warszawa 1979
  • Gałkowski Tadeusz, Jastrzębowska Grażyna: Logopedia. Pytania i odpowiedzi, Wyd. UO, Opole 2001
  • Kaczmarek Bożydar: Przedmiot logopedii, Wyd. UMCS, Lublin 1991
  • Kozłowska Kinga: Wady wymowy możemy usunąć. Poradnik logopedyczny, Wyd. ZNP, Kielce 1998
  • Minczakiewicz Elżbieta: Mowa – rozwój – zaburzenia - terapia, Wyd. AP, Kraków 1999
  • Skorek Ewa Małgorzata: Oblicza wad wymowy, Wyd. Akademickie "Żak", Warszawa 2001
  • Sołtys-Chmielowicz Anna: Zaburzenia artykulacji. Teoria i praktyka, Wyd. Impuls, Kraków 2008
  • Stecko Elżbieta: Zaburzenia mowy u dzieci – wczesne rozpoznawanie i postępowanie logopedyczne, Wyd. UW, Warszawa 2002
  • Styczek Irena: Logopedia, PWN, Warszawa 1979
  • Wnukowska Katarzyna: Czy moje dziecko mówi poprawnie. Poradnik logopedyczny, Harmonia, Gdańsk 2010
  • Zaleski Tomasz: Opóźnienia w rozwoju mowy, PZWL, Warszawa 2002

    Dominika Karp
    neurologopeda


  • Zaświadczenie online Certyfikat publikacji



    numer online: 157 gości

    reklama

    Księgarnia HELION poleca: