Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
10274
rok szkolny
2012/2013

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Formy dydaktyczne

"Forma nauczania [łac. forma - kształt, postać], termin oznaczający organizacyjną stronę nauczania w odróżnieniu od metody nauczania, która dotyczy sposobu pracy nauczycieli i uczniów. Forma nauczania obejmuje zewnętrzne warunki tego nauczania, a więc dobór uczniów i nauczycieli, połączenie ich w odpowiednie grupy, współpracę grup i jednostek ze sobą, rodzaj zajęć oraz warunki miejsca i czasu pracy dydaktycznej."(1)

Zgodnie z tym przyjmując jako pierwsze kryterium liczbę uczniów możemy mówić o formach indywidualnych, grupowych i zespołowych oraz zbiorowych.

Forma indywidualna - czyli inaczej nauczanie jednostkowe jest najstarszą formą organizacyjną kształcenia, polegającą na tym, że uczeń wykonuje określone zadania dydaktyczne wyznaczone indywidualnie, tzn. ustalone bezpośrednio czy pośrednio przez nauczyciela. Przykładami takiego nauczania są: bezpośrednie kontakty nauczyciela z uczniem, korepetycje, korzystanie przez ucznia z podręcznika, praca domowa. Nauczanie to ma wiele niewątpliwych zalet, przede wszystkim umożliwia indywidualizację treści i tępa uczenia się oraz pozwala na dokładną kontrolę przebiegu i wyników nauczania. Efekty takiego nauczania są na ogół wysokie. Ale oprócz zalet, ma ono także pewne braki. Po pierwsze jest ekonomicznie nieopłacalne, ponadto nie wyrabia tak ważnych w życiu społecznym umiejętności jak: życie i praca w zespole oraz dla zespołu. Dlatego jest ono obecnie formą uzupełniającą nauczania zbiorowego.


REKLAMA

Forma zbiorowa - szkoła, jako miejsce skupiające uczniów dla celów nauczania, stwarza potencjalne warunki do organizowania ich pracy zbiorowej, jednak wciągnięcie do niej wszystkich uczniów nastręcza wiele trudności, zwłaszcza w klasach zbyt licznych. Trudności te mogą być duże także wówczas, gdy istnieje znaczna rozpiętość między zdolnościami uczniów w klasie, kiedy to nauczanie musi być dostosowane do średniego poziomu, nie odpowiadającego ani najzdolniejszym uczniom, ani najsłabszym. Można więc założyć, że z różnych przyczyn pewna liczba uczniów nie bierze w nauczaniu zbiorowym wystarczająco aktywnego udziału. Jest przy tym zrozumiałe że interesująca treść lekcji i odpowiednia metoda pracy może wpłynąć na ograniczenie tej liczby do minimum a nawet wpłynąć na zaangażowanie wszystkich.

Praca zbiorowa, zwłaszcza wymagająca znacznego stopnia aktywności i samodzielności uczniów, stwarza w zestawieniu z pracą jednostkową stosunkowo korzystne warunki do wytwarzania więzi społecznych w klasie szkolnej. Udział każdego ucznia w zbiorowym wysiłku przy poznawaniu określonych rzeczy, zjawisk i procesów przyrodniczych, wydarzeń historycznych, w analizie utworów literackich, stosunków społeczno - politycznych w kraju i na świecie sprzyja wytwarzaniu się wspólnych więzi, postaw i przekonań, wspólnego podłoża światopoglądowego.

Forma grupowa - najmłodsza z wymienionych form. Prawidłowo rozumiana praca grupowa, nie może stanowić jedynej formy organizacyjnej, natomiast niezbędne jest wzbogacenie dwóch wcześniej ukształtowanych form: formy jednostkowej i zbiorowej. W naszych szkołach zajęcia grupowe stosuje się zarówno na lekcjach, jak w pracy domowej i pozalekcyjnej: mogą one być bardzo różne. Do najczęściej spotykanych form można zaliczyć: pracę grupową jednolitą, pracę grupową zróżnicowaną i pracę brygadową.

1. Praca grupowa jednolita ("równym frontem") sprowadza się do rozwiązywania na lekcji przez stałe grupy kilkuosobowe równocześnie tych samych problemów praktycznych lub teoretycznych. Po wykonaniu tego samego zadania przez każdą grupę, odbywa się w klasie wspólna dyskusja nad uzgodnieniem i usystematyzowaniem uzyskanych przez grupy wyników (jest to już forma pracy zbiorowej).

2. Praca grupowa zróżnicowana polega na równoczesnym rozwiązywaniu przez stałe grupy, na lekcji lub w domu zadań różnych, przy czym zadań może być albo tyle, ile jest grup, albo mniej. Zadania rozwiązywane przez poszczególne grupy wiąże z reguły określony, wspólny cel, na przykład opracowanie twórczości literackiej jakiegoś pisarza albo opracowanie jednego utworu, analiza systemu komunikacyjnego w danym mieście, przygotowanie informacji o trasie wycieczki, opracowanie gazetki szkolnej, przedstawienia, wystawy, opracowanie dokumentów historycznych dotyczących danego wydarzenia, wykonanie dekoracji klasy itd. Grupy mogą mieć również charakter doraźny.

3. Praca brygadowa polega na wykonywaniu przez stałe grupy brygady badań o charakterze praktyczno - produkcyjnym w politechnicznej pracowni szkoły, w warsztatach szkolnych, na działce szkolnej oraz w zakładach produkcyjnych. Walory tej pracy wiążą się nie tylko z tym, że odpowiada ona podstawowym założeniom kształcenia politechnicznego, lecz także z tym, że przyspiesza dojrzewanie społeczne młodzieży, kształtuje wolę i charakter, staje się wstępnym sprawdzianem przygotowania młodych ludzi do udziału w życiu społecznym.

Swoistą formą organizacyjną nauczania, stanowią wycieczki, których celem jest realizowanie określonych celów dydaktycznych. Wycieczkę organizuje się wówczas, gdy nauczyciel pragnie przedstawić uczniom wybrane rzeczy, zjawiska i procesy w ich naturalnych warunkach.

Każda dobrze zorganizowana wycieczka, mimo że narusza normalny tok pracy szkolnej, ma duże walory i wychowawcze i poznawcze. Wycieczki, umożliwiając uczniom zdobycie dokładnych wyobrażeń o życiu przyrody i ludzi w bliższym i dalszym środowisku, o dziełach sztuki i techniki, dostarczają im głębokich i niezapomnianych przeżyć, wzbudzają miłość do kraju rodzinnego, miłość do piękna, wiążą nauczanie z pracą produkcyjną i życiem społecznym, rozwijają zdolność obserwacji, inicjatywy i samodzielność młodzieży, przyczyniają się do kształtowania trwałych przekonań.

Wycieczki można organizować w nauczaniu niemal wszystkich przedmiotów, przede wszystkim jednak geografii, biologii, fizyki i historii. Stosunkowo najczęściej organizuje się wycieczki historyczne, przyrodnicze i do zakładów pracy.

Wycieczki historyczne oraz wycieczki do muzeów mają na celu bezpośrednie zetknięcie się z faktami, ze zbiorami, miejscami historycznymi mówiącymi o przeszłości bliższej lub bardziej odległej. Ze względu na różnorodność muzeów, obejmujących na przykład eksponaty z zakresu literatury i sztuki, historii, krajoznawstwa i techniki, organizowanie wycieczek do muzeów powinno być związane z nauczaniem wielu przedmiotów (m.in. literatury, historii, geografii, biologii i fizyki).

Wycieczki przyrodnicze mogą mieć na celu dokonanie obserwacji zjawisk geograficznych (jak np. ukształtowanie rzeźby terenu, różnych odmian krajobrazu, występowania bogactw naturalnych) oraz zjawisk biologicznych (jak np.: życie pojedynczych roślin i zwierząt, przykłady środowisk roślinnych i zwierzęcych).

Wycieczki do zakładów produkcyjnych odgrywają ważną rolę w kształceniu politechnicznym. Mogą się one wiązać z nauczaniem fizyki, chemii, biologii lub geografii. Celem ich jest zaznajomienie młodzieży z najważniejszymi dziedzinami produkcji w różnego typu zakładach znajdujących się w najbliższej okolicy.

Każdą wycieczkę powinno poprzedzić gruntowne jej przygotowanie, to znaczy - dokładne ustalenie celu wycieczki, zgodnie z programem nauczania danego przedmiotu, oraz opracowanie planu wycieczki.

Aby wykonanie tego planu nie nasuwało niespodziewanych trudności, dobrze jest, gdy nauczyciel organizujący wycieczkę uda się uprzednio na miejsce wycieczki lub też zbierze dokładne informacje co do możliwości zobaczenia określonych obiektów, co do środków komunikacji, gdy zdobędzie odpowiednie przewodniki itp.

Przed wycieczką uczniowie powinni poznać dokładnie jej cel i plan oraz własne zadania związane z przygotowaniem się do wycieczki, jej przebiegiem i sposobem wykorzystania danych zebranych na wycieczce. W czasie wycieczki uczniowie pracują indywidualnie, grupami lub zbiorowo.

Po wykonaniu ustalonych zadań wycieczki można omówić z całą klasą wstępne wyniki, sprawdzić wykonanie zadań, a zwłaszcza ustosunkować się do zebranych materiałów, notatek, szkiców. Materiały te opracowują uczniowie systematyzują wiadomości zebrane w czasie wycieczki, analizują je, wprowadzając odpowiednie wnioski. Zdobyte wiadomości mogą być wykorzystane przy wykonywaniu różnego rodzaju samodzielnych prac (sporządzają np. odpowiednie zestawienia, wykresy, rysunki).

Kolejną ważną formą organizacyjną uczenia się i nauczania stanowią zajęcia domowe uczniów, zwane popularnie pracą domową.

Praca domowa, jako uzupełnienie i ciąg dalszy pracy lekcyjnej, umożliwia więc pogłębienie i utrwalenie wiedzy ucznia, a przy tym wdrożenie go w samodzielność w myśleniu i w posługiwaniu się wiedzą.

Ponadto praca domowa spełnia ważną rolę wychowawczą. Zmuszając uczniów do samodzielnego podejmowania codziennych obowiązków kształtuje ich wolę i charakter, rozwija systematyczność i dokładność, inicjatywę, pomysłowość, wzmacnia wiarę we własne siły, kształtuje właściwy stosunek do pracy.

Te wszystkie zadania praca domowa może spełniać wówczas, gdy stosuje się odpowiednio urozmaicone rodzaje prac domowych, gdy samo zadawanie ich odbywa się w momencie pełnego skupienia uczniów, gdy ma miejsce odpowiednia organizacja i kontrola pracy domowej.

Zajęcia szkolne uczniów lekcyjne i pozalekcyjne wymagają, zastosowania zróżnicowanych form organizacyjnych. Zajęcia te mają przygotowywać dzieci i młodzież do życia, do pracy w różnych sytuacjach, dlatego ważnym zadaniem szkoły jest wyrobienie w nich umiejętności pracy zarówno jednostkowej, jak grupowej czy zbiorowej. Jednocześnie każda z form pracy wpływa na ukształtowanie u wychowanków określonych cech osobowości, stąd brak np. w działalności szkoły form zbiorowo - grupowych mógłby wpłynąć niekorzystnie na poziom uspołecznienia, brak zaś form jednostkowych - na zahamowanie indywidualnej aktywności i samodzielności. Trzeba przy tym pamiętać, że przy wykonywaniu jednych zadań uzyskuje się większą wydajność wprowadzając formy pracy zbiorowej, przy innych - pracy indywidualnej.

Przypisy:
1 - Wincenty Okoń, Słownik pedagogiczny, wyd. 4 Warszawa 1987 PWN, s. 80.

Bibliografia
1. W. Okoń, Słownik pedagogiczny, wyd. 4 Warszawa 1987 PWN.
2. Cz. Kupisiewicz, Podstawy dydaktyki ogólnej, Warszawa 1984 PWN.
3. B. Suchodolski, Pedagogika, Warszawa 1985 PWN.

Ewa Mioduszewska
Szkoła Podstawowa nr 1
z Oddziałami Integracyjnymi
im. Mikołaja Kopernika
w Gołdapi


Zaświadczenie online Certyfikat publikacji



numer online: 69 gości

reklama

Księgarnia HELION poleca: