Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
10681
rok szkolny
2013/2014

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Problematyka czasu wolnego dzieci, młodzieży i nastolatków w szerokim kontekście pedagogicznym

W artykule tym zaprezentuję istotę czasu wolnego dzieci i młodzieży oraz aktywności pozalekcyjnej. Ponadto opiszę rolę jaką odgrywają rodzice, szkoła, nauczyciele i wychowawcy w zagospodarowaniu czasu wolnego dzieci i młodzieży. Wyjaśnię także istotę pojęcia "czas półwolny".
Jak pisze Wioletta Barczak "nauka, praca i czas wolny - to pojęcia określające całe życie współczesnego człowieka. Problematyka dotycząca form spędzania czasu wolnego jest w ostatnim okresie przedmiotem wielu dyskusji. Zagadnienie to rozpatrywane jest przez specjalistów różnych dziedzin, m.in. pedagogów, socjologów, lekarzy, działaczy społecznych, polityków i wywołuje wiele emocji. Czas wolny jest bowiem jednym z najważniejszych elementów życia współczesnego człowieka".
Istnieje wiele ujęć definicyjnych pojęcia czas wolny. Jadwiga Raczkowska pisze, że "wolnym najczęściej nazywany jest czas pozostający do swobodnej dyspozycji człowieka po wypełnieniu obowiązków zawodowych (w przypadku dzieci i młodzieży - obowiązków szkolnych) oraz niezbędnych czynności domowych i związanych z samoobsługą. Nie podlega on przymusowi zewnętrznemu; oznacza to, że ludzie mogą go wykorzystywać w dowolny sposób, robić to, na co mają ochotę. Pojęcie wolnego czasu związane jest nieodłącznie z pojęciami poczucia wolności i odprężenia. Na co dzień czas ten często podzielony jest na mniejsze odcinki, "rozbity" przez wykonywane czynności obowiązkowe. W większym wymiarze występuje zwykle w dni świąteczne i ustawowo wolne od nauki i pracy; najdłuższy jest w czasie ferii, wakacji, urlopów".


REKLAMA

Analizując pojęcie czasu wolnego warto także przytoczyć rozumienie czasu wolnego przez Jeffa Dumazediera, którym posłużyła się Lidia Lebioda, ponieważ definicja ta ukazuje istotę czasu wolnego. Socjolog francuski J. Dumazedier sformułował następującą definicję czasu wolnego: "czas wolny to czas przeznaczony na wszelkie zajęcia, jakim może się oddawać jednostka z własnej ochoty, bądź dla wypoczynku, bądź dla rozrywki, bądź dla rozwijania swych wiadomości lub dla bezinteresownego kształcenia się, dobrowolnego udziału w życiu społecznym poza obowiązkami zawodowymi, rodzinnymi i społecznymi".
Natomiast czas wolny według Jadwigi Izdebskiej jest to "okres, który pozostaje dziecku po wypełnieniu obowiązków szkolnych, domowych, czynności organizacyjno -porządkowych związanych z zachowaniem zdrowia i higieny, czas, w którym może ono wykonywać czynności według swego upodobania, związanych z wypoczynkiem, rozrywką i zaspokojeniem potrzeb wynikających z własnych zainteresowań. Czas wolny dzieci obejmuje także okresy, w których wypełniają one dobrowolnie przyjęte obowiązki społeczne". Czasem wolnym oprócz pedagogów zajmują się także socjologowie.
Z punktu widzenia socjologii, czas wolny "obejmuje wszystkie zajęcia, którym jednostka może się oddawać z własnej chęci dla odpoczynku, rozrywki, rozwoju swojej świadomości lub swojego dobrowolnego udziału w żuciu społecznym po uwolnieniu się z obowiązków zawodowych, rodzinnych, społecznych".
Natomiast pedagodzy uważają, że czas wolny "to taki czas, który pozostaje człowiekowi po zaspokojeniu potrzeb organizmu, wypełnieniu obowiązków szkolnych i domowych, w którym może on wykonywać czynności wg swojego upodobania, związane z wypoczynkiem, rozrywką i zaspokojeniem własnych zainteresowań". Mówiąc o czasie wolnym nie można zapomnieć o czasie świątecznym, który również jest analizowany w odniesieniu do czasu wolnego od wszelkich obowiązków.
Jak pisze W. Barczak, współcześnie czas wolny jest od świątecznego zupełnie odmienny. "Rozłożone w ciągu całego roku święta były zarazem czasem zjednoczenia zbiorowości, rytuału, chwilowego zawieszenia zakazów, czasem zabaw i ucztowania. Czas świętowania powoli zmienił swój charakter na rzecz nowoczesnej organizacji czasu wolnego. W chwili obecnej w ramach czasu wolnego wyróżnia się następujące strefy dobrowolnej aktywności: uczestnictwo w kulturze, uprawianie sportu, rekreacja i turystyka".

Czas wolny dzieci i młodzieży głównie dotyczy tematu aktywności pozalekcyjnej młodzieży, który jest przedmiotem rozważań niniejszej pracy. Ale to nie jest jedyna kategoria rozważań wolnego czasu. Czas wolny jest także ujmowany jako kategoria rozwoju kulturalnego młodzieży, a także jako forma profilaktyki (np. uzależnień). Myśląc o czasie wolnym jako czynniku rozwoju kulturalnego jednostki należy zaznaczyć, że poprzez zajęcia kulturalne młodzież może kształtować swoje zainteresowania, a także rozwijać się i realizować swoje upodobania, pasje i hobby, a także uprawiać twórczość amatorską.
L. Lebioda wyjaśnia, że "trzeba podkreślić, iż o sposobie wykorzystania tej wartości kulturalnej decyduje wychowanie, które musi być tak zorganizowane, aby od najmłodszych lat kształtować umiejętność racjonalnego spędzania czasu wolnego". Widać więc, że młodzież poprzez dobrze zorganizowane zajęcia kulturalne może się rozwijać. Ponadto L. Lebioda twierdzi, że "wychowywać w czasie wolnym to znaczy udzielać młodzieży pomocy w dokonywaniu tych wyborów według najlepszych kryteriów. Formy i sposoby spędzania czasu wolnego przez młodzież mają być tak dobrane, by optymalnie rozwijały jednostkę. Nie wystarczy bowiem zagospodarowanie czasu wolnego i wyeliminowanie nudy, trzeba także rozwijać aktywność i twórczą postawę. Celem wychowania w czasie wolnym powinno być zarówno zaspokojenie potrzeb młodzieży, jak i rozwijanie pasji i talentów".
Analizując czas wolny jako formę profilaktyki mamy na myśli profilaktykę uzależnień, przeciwdziałania zjawiskom patologicznym, a także dbania o higienę psychofizyczną młodzieży.
Jeżeli mówimy o higienie psychofizycznej, mamy na myśli rozładowanie napięcia, usuwanie psychicznego zmęczenia, czy też eliminowanie stresów. Dzięki temu możliwe będzie odnowienie sił psychofizycznych uczniów. Trzeba tak organizować zajęcia pozalekcyjne czy pozaszkolne by wyeliminować przykre przeżycia w szkole, pracy czy środowisku rodzinnym.
Analizując profilaktykę uzależnień to dotyczy ona tego, że młodzież mając dobrze wypełniony czas wolny nie popada tak szybko w nałogi i nie sięga po alkohol, narkotyki czy papierosy. Dzieje się tak, dlatego że są zaabsorbowani zajęciami i innymi rozrywkami, dzięki którym mają możliwość się rozwijać i wykazać się zdolnościami i umiejętnościami, a co za tym idzie nie mają czasu na kontakty z nieciekawym towarzystwem. Dzięki temu mają możliwość współpracy z rówieśnikami.
Jeżeli młodzież będzie mieć aktywnie wypełniony czas wolny różnymi zajęciami, to przyczyni się to także do przeciwdziałania zjawiskom patologicznym, objawom wandalizmu i chuligaństwa wśród nastolatków.
Małgorzata Hamada uważa, że "przyszłość młodego człowieka bardzo często od tego, w jaki sposób spędza ono swój wolny czas, a za to odpowiedzialni są nie tylko rodzice, ale także my -wychowawcy. Wiadomo, że tam gdzie pojawia się nuda i brak pomysłów, najłatwiej rodzą się zjawiska patologiczne. Nadmiar wolnego czasu, z którym młody człowiek nie wie, co zrobić w połączeniu z brakiem pieniędzy może prowadzić do niebezpiecznych pomysłów. Łatwo w takiej sytuacji ulec przypadkowym namowom otoczenia, którym zwykle staje się ulica" .
Jeżeli uczniowie mają dobrze wypełniony czas wolny to chroni ich to od chuligaństwa a także przyczynia się do niwelowania oznak wandalizmu i przemocy wśród młodzieży i zapobiega nudzie, która jak wiadomo może być przyczyną głupich pomysłów i popadania młodzieży w konflikt z prawem.

Czas wolny młodzieży jest rozpatrywany także jako edukacja "w czasie wolnym i "poprzez" czas wolny.
Józef Kargul stwierdza, że "przedmiotem edukacji "w" czasie pozostającym do dyspozycji człowieka są rozmaite dziedziny życia społecznego, a każda jednostka sama decyduje i sposobach docierania do informacji i ich przyswajania. Może to być edukacja instytucjonalna i nie instytucjonalna, a w równym stopniu systematyczna jak incydentalna. Edukacja "poprzez" czas wolny jest uczeniem się przez doświadczenie, przez naśladownictwo, przez działanie. Innymi słowy: w czasie, którym mamy do dyspozycji, uczymy się wykonywać rozmaite czynności ucząc się od innych, korzystając z przekazów medialnych i czynimy to niesystematycznie, w rozmaitych formach, czyli jest to edukacja incydentalna. Proces tego uczenia się jest wspomagany przez otoczenie społeczne, przez poszczególne jednostki i grupy, a w dzisiejsze rzeczywistości przez wszechobecne mass media".

W sposobie organizowania czasu wolnego młodzieży powinni uczestniczyć także rodzice. Niestety obecnie jest jednak z tym problem, ponieważ większość rodziców, w czasie gdy nie pracują wolą "pozbyć się dzieci". Często przyczyną tego jest nieumiejętność zorganizowania czasu wolnego, który przyniósłby wspólną radość i byłby pożyteczny dla całej rodziny. Rodzice nie doceniają wartości czasu wolnego. Jak stwierdza Anna Zawadzka, "rodzice, niestety, rzadko angażują się we wspólne działania. Powielają złe wzorce przekazywane im przez rodziców".
Z kolei Sebastian Taboł uważa, że, "wielu rodziców bardzo się stara zagospodarować całkowicie czas wolny swoim pociechom. Tak biegunowo różnego podejścia w wykorzystaniu czasu wolnego pochwalić nie można. Rodzice zapominają o tym, że ich kochana córka lub syn chciałby także, oprócz gry na instrumencie czy tańcu towarzyskim, mieć możliwość zaprzyjaźnienia się z dziećmi sąsiadów, pogrania w piłkę nożną czy poskakania na skakance. Dzieci te (z wielką przykrością należy to powiedzieć) nie czują, że mają dzieciństwo. Nie wiemy też czy uczestniczą w tych zajęciach z własnej woli".
To właśnie głównie na rodzicach spoczywa obowiązek wychowywania dziecka i to również w zakresie czasu wolnego. Dlatego "ważnym elementem wychowania dorastającego dziecka jest spędzanie z nim czasu, nie tylko na wspólnym oglądaniu telewizji i grach komputerowych, co staje się obecnie najczęstszą formą budowania obopólnych relacji. Spędzony razem czas to motywacja do lepszego poznania się, zrozumienia i nawiązania głębszych więzi. Od czego zacząć? Najlepiej od wspólnych posiłków. Nic nie zbliża bardziej, niż przygotowanie wraz z naszą pociechą rodzinnego obiadu poprzedzone wspólnymi zakupami i nakryciem do stołu. Obowiązki domowe przestają być wtedy smutną koniecznością, a stają się raczej sposobnością do rozmów. Ponadto wybierzmy coś, co możemy wykonywać cyklicznie i co zarówno rodzicom, jak i dziecku sprawi radość. Świetnym pomysłem mogą być wyprawy do kina lub teatru. Dobrą alternatywą jest wspólne uprawianie sportu, co sprowadza się najlepiej w przypadku dorastających chłopców, których wręcz rozpiera energia. Nie ma to jak rodzinny mecz w piłkę nożną, basen lub weekendowa wycieczka na rowerach do lasu. Sposobów na spędzanie czasu z naszymi dziećmi jest wiele. Najważniejsze to chcieć. A czas zawsze się znajdzie…".
Analizując rolę rodziców w zakresie spędzania przez nich czasu z własnymi dziećmi, warto wspomnieć o weekendowej turystyce, bo niewątpliwie ciekawym sposobem spędzania wolnego czasu rodziców z dziećmi są weekendowe wycieczki rowerowe. Dwa dni to wystarczająco dużo czasu, aby zorganizować krótką eskapadę rowerową. Planując wyprawę trekkingową warto skorzystać z map najbliższych okolic i w ten sposób odkryć nowe atrakcyjne miejsca znajdujące się niedaleko od domu.
Dobrym sposobem na rodzinne spędzenie czasu wolnego rodziców z dziećmi są także wakacje na kempingu, czyli biwakowanie pod namiotem, które jest popularną formą wypoczynku. Podstawową zaletą wakacji spędzonych pod namiotem jest fakt, iż są one zdecydowanie tańsze od typowych wyjazdów wycieczkowych czy zagranicznych podróży. Ponadto kemping może okazać się niezwykłą przygodą i dobrym sposobem na spędzenie czasu rodziców z dziećmi. Trzeba pamiętać o dobrym wyposażeniu, tzn. namioty, śpiwory, jedzenie, koce itp.. Dzięki temu zachowana będzie prawidłowa relacja rodziców z dziećmi a także okazja do wspólnych rozmów.
Według danych TNS Ogólnopolskiego Badania Opinii Publicznej (TNS OBOP) z 2005 roku dotyczących faktów na temat tego jak faktycznie rodzice spędzają czas z dziećmi wynikło, że 5 % rodziców chodzi z dziećmi do kina, muzeum i restauracji, 11 % rodziców gra wspólnie z dziećmi w gry komputerowe, a 17 % wspólnie z dziećmi uprawia jakieś sporty. Natomiast do wspólnego czytania z dziećmi gazet lub książek przyznało się 18 % badanych rodziców, podczas gdy do pomagania dziecku w odrabianiu lekcji aż 28 % rodziców. Kolejnym czynnikiem były wspólne zakupy rodziców z dziećmi co stanowiło aż 37 % wszystkich rodziców, podczas gdy do wspólnego wykonywania obowiązków domowych przyznało się 38 %. Do wspólnych spacerów i wycieczek przyznało się aż 39 % badanych rodziców, natomiast do wspólnego oglądania z dziećmi telewizji przyznało się już 58 % badanych rodziców. Najwięcej, bo aż 79 % rodziców objętych badaniem przyznaje się do rozmów z własnymi dziećmi. Z danych tych wynika, że rodzice często spędzają czas ze swoimi dziećmi, co jest zadawalające.
Obok rodziny trzeba także wspomnieć o szkole, która również ma wpływ na wykorzystanie czasu wolnego przez młodzież. M. Hamada twierdzi, że: "szkoła powinna być dla ucznia mądrym przewodnikiem po różnorodnych formach spędzania wolnego czas, a także miejscem na wartościową i ciekawą rozrywkę".
Poprzez działania edukacyjne szkoły młodzież powinna się dowiedzieć, czym można i warto zajmować się w czasie wolnym od nauki, aby samemu je podejmować a także udzielić wskazówek rówieśnikom. Podstawową zasadą pomocną w wychowaniu jest to, że powinniśmy "pomyśleć, jacy byliśmy i czego pragnęliśmy będąc sami nastolatkami…".

Zajmując się zagadnieniem czasu wolnego warto wspomnieć o czasie półwolnym, który stanowi szersze znaczenie czasu wolnego.
J. Raczkowska przywołuje pojęcie "czasu półwolnego", o którym pisał J. Dumazedier. Systematycznie, głównie podczas roku szkolnego, ale także w okresie wakacji zyskuje na znaczeniu czas nazywany "półwolnym". Czas ten jest wypełniany głównie przez zajęcia, które rozwijają zainteresowania dzieci i czynności amatorskie. Nie jest to jednak aktywność taka zupełnie bezinteresowna - bo przynosi bądź powinna przynieść korzyści prestiżowe i materialne w przyszłości. Wśród zajęć o takim charakterze możemy wyróżnić, np. uprawianie niektórych sportów, trenowanie gimnastyki, uczestniczenie w różnych spotkaniach, które doskonalą sprawność językową, członkostwo w orkiestrze amatorskiej, zdobywanie różnych umiejętności w obsłudze urządzeń audiowizualnych, członkostwo w amatorskim zespole muzycznym, członkostwo w zespole tańczącym breakdance, udział w castingach do serialu, filmu, uczestniczenie w sesji zdjęciowej do reklamy lub magazynu, udziału w kursie tańca towarzyskiego lub współczesnego (kursie rumby, salsy, tanga, walca, cza-czy, twista, foxtrota, rock'n'rolla, mamby), udział w kursie tańca ludowego, nauka gry na instrumencie muzycznym (m.in. na gitarze akustycznej, gitarze elektrycznej, organach, fortepianie, skrzypcach, flecie), wykonywanie przedmiotów i upominków techniką decoupage, rysowanie komiksów, malarstwo, szydełkowanie i inne zajęcia. Mimo tego, że zajęcia tego typu są pewnym obowiązkiem (a nawet swego rodzaju przymusem długotrwałego uczestnictwa), nie jest to jednak kwalifikowane do zajęć narzuconych, ponieważ młodzież przystępuje do nich dobrowolnie.

Analizując zagadnienie czasu wolnego warto podkreślić, że oprócz rodziców, szkoły, nauczycieli i wychowawców "na sposób spędzania czasu wolnego, a więc na jego jakość, duży wpływ mają również takie czynniki, jak: wykształcenie, tradycje środowiskowe, poziom zamożności, typ miejscowości i jej usytuowanie.".
Czasem wolnym zajmuje się pedagogika społeczna i za Stanisławem Kawulą należy podkreślić, "że czas wolny urasta współcześnie do jednej z naczelnych kwestii pedagogiki społecznej wymagających systematycznych badań i studiów".

BIBLIOGRAFIA:
1. Barczak W. , Organizacja czasu wolnego w świetlicy szkolnej, "Życie szkoły" 2002, nr 4, s. 202 - 206;
2. Czajka S. , Z problemów czasu wolnego, Warszawa 1974 r.;
3. Hamada M. , Co robi uczeń w czasie wolnym, "Wychowawca" 2003, nr 7/8.
4. Izdebska J. , Wypoczynek współczesnej polskiej rodziny - istota, cechy charakterystyczne, próba typologii, Wrocław 2000 r.;
5. Kargul J. , O czasie wolnym młodzieży, "Problemy Opiekuńczo -Wychowawcze" 2001, nr 6.;
6. Kawula S. , Pedagogika społeczna. Podręcznik akademicki, Toruń 2004 r.;
7. Kirejczyk K. , Upośledzenie umysłowe, Warszawa 1981 r.;
8. Lebioda L. , Czas wolny, "Wychowawca" 2003, nr 7/8;
9. Raczkowska J. , Znane i nowe problemy czasu wolnego, "Problemy Opiekuńczo - Wychowawcze" 2000, nr 6.;
10.Taboł S. , Wpływ rodziny na wykorzystanie czasu wolnego, " Życie szkoły" 2002, nr 3, s. 150-152.
11.Wujek T. , Praca domowa i czynny wypoczynek ucznia, Warszawa 1969 r.;
12. Zawadzka A. , Stosunek rodziców do czasu wolnego, "Problemy Opiekuńczo - Wychowawcze" 1991, nr 6.;

Artykuły:
1. Kiedy nastolatek zamyka drzwi…, "Delektynka. Magazyn klubu konsumenta" Wiosna 2008, nr 1, s. 7.
2. Rowerem na biwak, "Delektynka. Magazyn klubu konsumenta" Lato/Jesień 2007, nr 2,
3. Wakacje na kempingu, "Delektynka. Magazyn klubu konsumenta" Lato 2008, nr 2.

Dariusz Trybuła


Zaświadczenie online



numer online: 141 gości

reklama

Księgarnia HELION poleca: