Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
11235
rok szkolny
2014/2015

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Znaczenie domu rodzinnego w podnoszeniu gotowości dziecka do nauki szkolnej

Struktura psychospołeczna rodziny

Środowisko rodzinne jako pierwsze i najbliższe najbardziej oddziałuje na dziecko, przetwarzając jego cechy wrodzone, temperament i biopsychiczne cechy nabyte, które z kolei wpływają na postawę dziecka, jego nawyki i zasady postępowania. Jest naturalnym środowiskiem wychowawczym, jest pierwszą i fundamentalną grupą w życiu dziecka. Każda rodzina tworzy system, który jest wynikiem interakcji pomiędzy poszczególnymi jego elementami. Najczęściej rodzina opiera się na związkach krwi, małżeństwie lub adopcji. Spełnia ważne funkcje zarówno dla utrzymania ciągłości biologicznej jak normalnego rozwoju psychospołecznego jednostki i społeczeństwa. Rodzinę można ujmować w kategoriach grupy społecznej bądź instytucji społecznej. W przypadku traktowania rodziny jako instytucji społecznej rodzina traktowana jest jako kulturowo uwarunkowany regulator rodzinnych zachowań ludzkich oraz wzór społeczny zaspokajający istotne potrzeby jednostki i społeczeństwa. Wspomniane potrzeby rodzina zaspokaja poprzez zintegrowane wzorami rodzinnymi działania i zachowania swych członków, którzy realizują określone funkcje rodziny.


REKLAMA

Funkcje rodziny to wyspecjalizowane działania i współdziałania członków rodziny, wynikających z bardziej lub mniej uświadomionych sobie zadań w ramach wyznaczonych przez obowiązujące normy i wzory, a prowadzące do określonych efektów głównych i pobocznych. Wyróżniamy 4 kategorie funkcji rodziny:

a)funkcje biopsychiczne (funkcja prokreacyjna, seksualna);
b) funkcja ekonomiczna (funkcja materialno-ekonomiczna, opiekuńczo-zabezpieczająca)
c) funkcje społeczno-wyznaczające (funkcja stratyfikacyjna, legalizacyjno-kontrolna)
d) funkcje socjopsychologiczne (socjalizacyjno-wychowawcza, kulturalna, religijna, rekreacyjno-towarzyska emocjonalno-ekspresyjna).

Każda wspomniana wyżej funkcji wydaje się tak samo ważna dla prawidłowego rozwoju rodziny. Jednak najbardziej doniosłą rolę posiada funkcja wychowawcza. Prawidłowe spełnianie funkcji wychowawczej polega na: -zaspokajaniu potrzeb biologicznych i psychospołecznych dzieci, w tym zwłaszcza potrzeby bezpieczeństwa, miłości, przynależności, uznania i samourzeczywistnienia - dostarczania pożądanych społecznie wzorów zachowań, wyzwalających u dzieci procesy identyfikacji z rodzicami.

- przekazaniu i przyswojeniu wartości, norm, zasad współżycia i współpracy preferowanych w społeczeństwie w którym żyją
- umożliwianiu dzieciom (poczynając od wczesnych lat życia) aktywnego udziału w różnego rodzaju czynnościach i obowiązkach domowych, traktując ich jako równoprawnych partnerów życia rodzinnego
- rozwijaniu i rozszerzaniu kontaktów międzyludzkich np. pogłębianiu więzi emocjonalnej z krewnymi znajomy.

Ponadto pełnienie funkcji wychowawczej przez rodzinę wymaga także; zabezpieczenia możliwe pełnego rozwoju fizycznego i umysłowego dziecka, wprowadzeniu go w świat kultury czyli materialny i duchowy dorobek ludzkości oraz przygotowania do samodzielnego życia poprzez wyrabianie postawy twórczej i współuczestniczącej w otaczającym świecie.

Współcześnie rodzina występuje w zróżnicowanej formie w zależności od swej struktury. Strukturę rodziny określa : liczba i rodzaj pokrewieństwa członków rodziny, układ ich pozycji i ról społecznych, przestrzenne ich usytuowanie, sila więzi instytucjonalnych i psychicznych łączących poszczególnych członków rodziny, świadcząca o większej lub mniejszej spójności rodziny, podział czynności oraz struktury wewnątrzrodzinnej władzy i autorytetów, łączącą się dość silnie z układem pozycji społecznych, a także wewnątrzrodzinny rozkład miłości i względów. Rodzina jest strukturą funkcjonującą jako całość dynamiczna. Na przestrzeni życia człowieka ulega zmianom, ale jednocześnie ważna jest jej stabilna tożsamość. Członkowie rodziny wchodzą ze sobą w wzajemne relacje, które tworzą strukturę emocjonalną rodziny. Nie można, bowiem w pełni zrozumieć zachowania człowieka bez znajomości historii jego rodziny, pochodzenia specyfiki rodziny w której żyje. To w jaki sposób rodzina funkcjonuje w dużej mierze zależy od jej struktury. Z kolei struktura rodziny ma wpływ na rodzaje ról które pełnią wobec siebie jej członkowie. Rodzice pełniąc swe role w sposób właściwy dla kultury w której żyją i ustosunkowując sie do siebie wzajemnie, jak i do swych dzieci współtworzą specyficzny dla każdej rodziny styl funkcjonowania.

Przynależność do kręgu kulturowego wpływa na to kogo uważa się za członka rodziny, a także hierarchię ważności jej członków. W zależności od liczby osób które ją tworzą wyróżniamy rodziny wielopokoleniowe (poszerzone) i dwupokoleniowe (nuklearne). Obecnie zanika też tradycyjny podział na role męskie i żeńskie w rodzinie, Dominująca rola mężczyzny zaczęła powoli znikać w związku z poszerzeniem roli kobiety o role zawodowe. Współcześnie coraz bardziej rozpowszechnione stają się rodziny egalitarne, w których prawa i obowiązki kobiety i mężczyzny są zrównane. Rodzina egalitarna jest na ogól rodziną małą, tworzą ja rodzice i dzieci. Osłabieniu ulega związek z krewnymi, wzmocnieniu związek między rodzicami i dziećmi. Dzieci mają nie tylko obowiązki, ale i prawa zwłaszcza prawo do decydowania o własnym życiu. Większego znaczenia nabierają interakcje oraz ekspresja osobowości członków rodziny niż tradycyjne dostosowywanie do norm i ról rodzinnych. Więzi psychiczne emocjonalne nabierają szczególnego znaczenia, w kontekście pełnienia przez członków rodziny roli rodziców i dzieci.


Księgarnia HELION poleca:

Normy w życiu rodzinnym

Rodzina jako naturalne środowisko wychowawcze bez wątpienia stanowi w każdym przypadku o kształtowaniu się osobowości, postawy społecznej i kolejach losu dziecka. W rodzinie po raz pierwszy dziecko uczy się zaspokajania pierwszych potrzeb, reagowania na odczuwalne braki, wyrażania uczuć. Poza tym w rodzinie dziecko spotyka się po raz pierwszy z wartościowaniem, dorośli określają co jest dobre a co źle oraz poznaje obowiązujące w najbliższym otoczeniu normy postępowania. Jest wdrażane do funkcjonowania w czekających je rolach społecznych: członka rodziny, przedszkolaka, ucznia, kolegi, obywatela.

Dziecko w rodzinie obserwuje i kształtuje swoje wyobrażenie o stosunkach panujących między ludźmi, zarówno w kręgu ścisłej bliskości (stosunki między małżonkami, rodzicami i dziećmi, młodszymi i starszymi członkami rodziny) jak i w dalszych sformalizowanych kontaktach z obcymi ludźmi.

Swoisty rodzaj stosunków międzyludzkich, jakie łączy rodziców i dzieci wiąże się ściśle ze sposobem postrzegania ról członków rodziny. Szczególnego znaczenia nabiera fakt zaspokajania potrzeb psychofizycznych członków rodziny, wyrażanych przede wszystkim jako przejaw miłości, wyrozumiałości i zrozumienia, przynależności i bezpieczeństwa.

Rola rodzinna jest jedną z najważniejszych ról społecznych spełnianych przez człowieka. Rolę społeczną określa J.Szczepański jako "względnie stały i wewnętrznie spójny system zachowań będących reakcjami na zachowanie innych osób, przebiegających według mniej lub bardziej wyraźnie ustalonego wzoru, których grupa oczekuje od członków". Wzór to sposób zachowania się uznany za "normalny" w danej sytuacji -zakres zachowań uznanych za dopuszczalne i normalne w danej sytuacji. W okresie dzieciństwa poza naśladowaniem i obserwacją rodziców dziecko kształtuje sobie wzory ról rodzinnych. Każda rodzina tworzy w oparciu o istniejące wzory społeczne swoje własne wzory ról rodzinnych, zarówno roli matki i ojca, jak i roli dziecka. Zatem role rodzicielskie jak i rola dziecka są sposobami zachowania, jakich oczekuje się od jednostek w związku z faktem, że są one rodzicami lub dziećmi. Relacje między rodzicami i dziećmi są relacjami miłości i władzy (rodzice) oraz relacjami miłości i podporządkowania (dzieci).

Współcześnie w rodzinach role matki i ojca są do siebie zbliżone, natomiast wydaje się, iż od każdego z nich oczekujemy nieco innych zachowań. Powszechnie uważa się, że w pełnieniu roli matki najważniejsze jest zapewnienie dzieciom bezpieczeństwa i miłości. Rola ojca polega na wprowadzeniu dziecka w świat wartości. Najważniejszym elementem roli matki jest bezwarunkowa akceptacja dziecka. E. Fromm twierdzi, iż matka kocha swoje dziecko przez sam fakt jego istnienia. Ważne dla prawidłowego pełnienia roli matki są jej zachowania świadczące o odpowiedzialności, opiekuńczości, dominacji. Na ustosunkowanie się do roli matki wpływa wiele czynników: wiek kobiety, im niższy tym mniej dojrzała społecznie i emocjonalnie do pełnienia roli matki, poza tym stosunek emocjonalny do partnera im bardziej pozytywny tym łatwiej kobiecie podjąć rolę matki, warunki materialne rodziny im gorsze tym większe prawdopodobieństwo braku satysfakcji z pełnienia roli matki. Poza tym rola matki rozwija się dynamicznie w zależności od wieku, liczby dzieci, matka niejako dorasta wraz z swoimi dziećmi. Jej rola nie maleje w toku życia, matka daje swym dorastającym dzieciom oparcie i pewność trwania.

Dla prawidłowego rozwoju dziecka niezwykle istotne jest rola ojca. Ojciec reprezentuje dla dziecka świat myśli, świat ładu, prawa i dyscypliny. Ojciec jest tym, który uczy dziecko. We współczesnych polskich rodzinach coraz częściej przejmują coraz więcej ról opiekuńczych i pielęgnacyjnych, takie przebywanie z dziećmi w różnych sytuacjach wpływa na zwiększenie więzi emocjonalnej, ale być może powoduje obniżenie autorytetu wynikającego z samego faktu bycia ojcem. Im większy dystans między ojcem a dziećmi tym większe wymagania stawiane dzieciom. Ojcu można się podporządkować lub w miarę zdobywania samodzielności zdobyć prawo do decydowania o sobie. Ojciec musi wypracować autorytet swym postępowaniem.

W zdrowej rodzinie zasady są jasne i uzasadnione, a problemy są zauważane i rozwiązywane, wszyscy członkowie mogą wyrażać swoje myśli i uczucia, pragnienia i zaspokajać potrzeby, relacje oparte są na dialogu, komunikacja jest otwarta i opiera się na faktach, każdy ma prawo do błędów i wyrażenia swojej indywidualności a system rodzinny jest konstruktywny dla jednostek.

Rodzina, zatem kieruje procesem rozumienia zjawisk i faktów otaczającego świata, jednocześnie uczy rozumienia norm i ich wartościowania. Dziecko, bowiem identyfikuje się z rodzicami stara się zachować tak jak oni zachowaliby się w konkretnej sytuacji. Identyfikują z rodzicami ułatwia dziecku trwale i głębokie przyswojenie norm i zasad postępowania. Rodzina staje się dla dziecka swoistą grupą odniesienia, co oznacza, iż jest ono mocno z nią związane, opinie, oceny zachowania uznaje za ważne.

Stosunki między rodzicami a dziećmi

W dużej mierze zdrowe i prawidłowe funkcjonowanie rodziny zależy przede wszystkim od nawiązania przyjacielskich stosunków, kontaktów między rodzicami i dziećmi: liczeniu się z ich potrzebami biologicznymi i psychospołecznymi, umożliwianiu im powzięcia decyzji w sprawach rodzinnych, odwołaniu się do ich inicjatywy i samodzielnej aktywności, zaangażowanie ich w planowanie, wykonywanie i kontrolowanie zadań podejmowanych w rodzinie. Istotne staje się takie stanowienie podziału obowiązków opartej na zasadzie dobrowolności i zgodnie z możliwościami dziecka. Rodzice w takiej rodzinie skłonni są do stosowania wobec dzieci perswazji niż kary lub nagany. Dziecko wie wtedy jak powinno się zachowywać a nie jest do tego przymuszane. Na szczególną uwagę zasługują postawy rodzicielskie, które kształtują i wpływają na sposób postępowania i nastawienia rodziców wobec dziecka. Postawą rodzicielską nazywamy "stosunek emocjonalny do dziecka wyrażający się w sposobie postępowania z dzieckiem i sposobie myślenia o dziecku".

Kształtowaniu pożądanych zachowań dzieci sprzyjają następujące postawy właściwe:

1) akceptacja dziecka
2) współdziałania z nim
3) zapewnienia dziecku rozsądnej swobody
4) uznania jego praw.

Ujemne skutki wychowawcze powodują niewłaściwe postępowanie rodziców i ich postawy takie jak:

1) odtrącająca
2) unikająca
3) nadmiernie chroniąca
4) nadmiernie wymagająca.

Dzięki stabilności i poczuciu spełnienia się rodziców dziecko może bezpiecznie realizować swoją naturalną zależność od nich. Rodzice biorą odpowiedzialność za dziecko i angażują się w jego życie. Dziecko wzrastając może wypróbowywać różne formy ekspresji, budując swoją indywidualność, nie poddawaną nadmiernej kontroli i osądzaniu. Rodzice modelując miłość własną i do partnera, a także właściwe formy komunikacji międzyludzkiej wpływają konstruktywnie na procesy komunikowania myśli, uczuć, pragnień dziecka. W atmosferze poczucie bezpieczeństwa i wzajemnej akceptacji dziecko naśladuje rodziców, rozwijając swój naturalny potencjał, swoją człowieczeństwo. Reguły w takiej rodzinie nie są sztywne, ale w miarę potrzeb ulegają zmianom w jawnym procesie porozumiewania się.

Rodzice najczęściej nie dostrzegają związku między własnym postępowaniem a zachowaniem dziecka, tymczasem w kontaktach z rodzicami dziecko tworzy obraz własnego "ja". Prawidłowe pojęcie własnego "ja": rozwija się pod wpływem aprobaty osób znaczących w życiu dziecka a takimi jest jego rodzina, zwłaszcza rodzice.

Najbardziej pożądanym i korzystnym dla prawidłowego rozwój dziecka jest taki układ miedzy rodzicami i dziećmi, w którym kształtuje się u dziecka zdolność do samokontroli i dyscyplina oparta na zinterioryzowanych normach i zasadach moralnych. Można tu mówić o najbardziej pożądanym pedagogicznie stylu wychowania w rodzinie tzw. stylu demokratycznym. Wychowywane w ten sposób dzieci łączy z rodzicami szczera więź emocjonalna, oparta na obopólnej przyjaźni, zaufaniu i wzajemnym poszanowaniu. Dzieci wychowywane w ten sposób są lepiej przygotowane do życia, wykazują większą niezależność, przejawiają większą inicjatywę i samodzielność, mają większe poczucie odpowiedzialności i rozbudzoną ciekawość i zainteresowania.

W rodzinach istnieją także stosunki oparte na dużym dystansie między rodzicami a dziećmi, w którym rodzice kontaktują się z dziećmi w sposób formalny, nie wnikają głębiej w ich potrzeby wewnętrzne. Wychowanie w takiej rodzinie przejawia się zazwyczaj poprzez polecenia i nakazy, rodzice uznają własne racje i nie znoszą sprzeciwu. Dziecko traktowane jest instrumentalnie, rodzic nie dostrzega potrzeby jego podmiotowego traktowania, a zwłaszcza poszanowania jego godności i indywidualności oraz przejawów jego aktywności i samodzielności. Jest to styl wychowania zwany autokratycznym, w którym dziecko jest przymuszane do określonych zachowań, a nie spełnianie wymagań poddawane jest karze, stosowane pouczenia zaś mają charakter moralizatorski. Taki styl wychowania pociąga za sobą niepożądane następstwa w rozwoju dziecka, bowiem dziecko żyje w nieustannym stresie, lęku przed karą. W stosunkach międzyludzkich odznaczają się przesadną uległością bądź postawą buntowniczą. Przyswajane przez dzieci norm, zadań, wartości moralnych jest narzucane z zewnątrz, silą, toteż w postępowaniu kierują się one nie tyle poczuciem moralnej powinności, raczej własnym interesem.

Szkodliwy dla prawidłowego rozwoju dziecka są stosunki oparte całkowitej swobodzie w rodzinie. Jest to tzw. styl wychowania liberalny, który charakteryzuje się na nie wtrącaniu się rodziców w sprawy dziecka, tolerowaniu wszelkich zachowań, a także pozbawieniu ich kontroli (nadzoru). Sprzyja to z jednej strony rozwojowi niczym nieskrępowanych warunków dla swobodnej aktywności i spontaniczności, bowiem wszystko mu wolno i z niczego się nie musi tłumaczyć. W hierarchii rodzinnej dziecko staje się na najwyższej pozycji, rodzice łatwo ulegają namowom i spełnianiu wszelkich zachcianek dziecka. Niestety dzieci wychowywane w ten sposób to jednostki wprawdzie o dużym poczuciu własnej wartości, ale jednocześnie egoistycznie, niezdyscyplinowane, niezdolne do trwałego wysiłku, mało zahartowane, nieuspołecznione.

W rodzinach, nierzadko z braku rzetelnej wiedzy pedagogicznej rodziców spotyka się także wychowanie oparte na pewnej przypadkowości i zmienności oddziaływań na dziecko oraz braku spójności oddziaływań wychowawczych na dziecko ze strony rodziców. Dziecko żyje w dużym chaosie psychicznym, społecznym, emocjonalnym szkodliwym dla jego rozwoju.

Jedynie pewne elementy stylu autokratycznego wydają się w pewnych okresach wychowania dziecka konieczne dla prawidłowego jego przebiegu, zwłaszcza w okresie przedszkolnym i wczesnoszkolnym dla wykształcenia prawidłowych nawyków, norm zachowań. Może stanowić jedynie przejściowy element oddziaływań wychowawczych.

Poprawne funkcjonowanie rodziny jako naturalne środowisko wychowawcze zależy od świadomego kierowania rodziną. Wiele zależy od poprawnego pełnienia przynależnych jej funkcji, tworzyć w miarę możliwości rodzinę pełną, postępować w wychowaniu dzieci w oparciu o przyjacielskie kontakty. Niezwykle istotne wydają się też należyte okazywanie uczuć, miłości rodzicielskiej, który uruchamia procesy właściwej pozytywnej identyfikacji z rodzicami, tak aby w swym postępowaniu unikać wadliwych, szkodliwych dla dziecka postaw rodzicielskich.

Bibliografia

  • W.Okoń, "Nowy słownik pedagogiczny", Warszawa 1996
  • M.Łobocki, "ABC wychowania dla nauczycieli i wychowawców", Warszawa 1992
  • M.Dunin-Wąsowicz (red.), "Vademekum nauczyciela sześciolatków", Warszawa 1980
  • M.Ziemska, "Postawy rodzicielskie", Warszawa 1973
  • Z. Tyszka, " Metodologia badań socjologicznych nad rodziną", Poznań 1991
  • M. Przetacznik- Gierowska, "Psychologia wychowawcza", Warszawa 1994
  • H. Muszyński, "Wstęp do metodologii pedagogiki", Warszawa 1970

    Marzanna Orłowska


  • Zaświadczenie online



    numer online: 119 gości

    reklama

    Księgarnia HELION poleca: