Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
11458
rok szkolny
2014/2015

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Stymulacja sensomotoryczna jako sposób wspomagania rozwoju osób z głęboką wieloraką niepełnosprawnością

Stymulacja - to pewien rodzaj zaplanowanego pobudzenia w celu uaktywnienia lub pobudzenia do lepszego funkcjonowania.

Termin ten zastępuje pojęcia takie jak wychowanie, kształcenie, terapia, trening. Tak rozumiana stymulacja nie jest w żadnym wypadku biernym nasycaniem dziecka bodźcami, lecz poszukiwaniem i oferowaniem mu bodźców i sytuacji stymulujących rozwój - przy czym w centrum uwagi jest jego własna aktywność.

W przypadku stymulacji sensomotorycznej chodzi o pobudzenie aktywności zmysłowej i ruchowej.

Najpierwotniejszymi doznaniami dla człowieka, których doświadcza jeszcze w okresie prenatalnym są doznania w sferze przedsionkowej (zmysł równowagi), doznania wibracyjne (słuch wewnątrzmaciczny) i doznania somatyczne (percepcja przez skórę, mięśnie i stawy). Andreas Frohlich postawił hipotezę, że każda osoba niezależnie od stopnia niepełnosprawności jest wyposażona w podstawowe zdolności percepcji przedsionkowej, wibracyjnej i somatycznej - bo gdyby tak nie było, nie przeżyłaby ciąży. Te trzy sfery według cytowanego autora stanowią bazę stymulacji osób głęboko wielorako niepełnosprawnych.


REKLAMA

STYMULACJA PRZEDSIONKOWA - ma związek z utrzymywaniem pozycji ciała i poczuciem równowagi. Zmysł równowagi umieszczony jest w błędniku ucha (jest to tzw. narząd przedsionkowy). Receptory zmysłu równowagi są bardzo wrażliwe i stąd łatwo go przestymulować. Jeżeli dziecko ma problemy z odbiorem wrażeń przedsionkowych, stymulacja powinna trwać 1-1,5 minuty. Jeżeli nie obserwujemy takich problemów, zajęcia mogą trwać nawet 15-20 minut. W stymulacji przedsionkowej chodzi o zmianę pozycji w przestrzeni, o rytmiczne kołysanie i obracanie w przestrzeni. Gdy prowadzimy zajęcia z małymi dziećmi, możemy wspólnie obracać się, podskakiwać, tańczyć trzymając dziecko na ręku lub w nosidełku, możemy turlać się po podłodze z dzieckiem trzymanym na brzuchu.
W przypadku starszych i większych uczniów powinniśmy wykorzystywać dostępny sprzęt rehabilitacyjny i sportowy (hamak, huśtawka, duża piłka, wałek rehabilitacyjny, trampolina, fotel obrotowy, zjeżdżalnia, łóżko wodne). Stymulacja ta wykonywana umiejętnie ma bardzo duże znaczenie dla ogólnego rozwoju psychomotorycznego ucznia. Układ przedsionkowy uczestniczy bowiem w działaniu pozostałych systemów percepcyjnych i integruje ich pracę (wg teorii integracji sensorycznej SI J. Ayres ).

STYMULACJA SOMATYCZNA, in. cielesna; ma na celu pobudzenie obejmujące całe ciało. Nasza praca z dzieckiem głęboko wielorako niepełnosprawnym jest przede wszystkim pracą nad jego ciałem- tu bowiem materializuje się jego niepełnosprawność. Celem stymulacji somatycznej jest zróżnicowanie schematu i percepcji ciała. Dobre efekty daje tu stymulacja dotykowa.
Receptory dotyku rozmieszczone są na skórze i w niektórych błonach śluzowych. Najgłębsze ich skupisko znajduje się w obrębie opuszków palców, na skórze warg i na koniuszku języka. Zmysł dotyku jest bardzo ważny - przy jego udziale realizowanych jest wiele ważnych funkcji (mówienie, poruszanie się, załatwianie potrzeb fizjologicznych, kontrola śliny, jedzenie, zręczność manualna, odczuwanie bodźców bolesnych i przyjemnych).
Jednym ze sposobów stymulacji dotykowej jest masaż Shantala (opis w "Stymulacja od podstaw" str. 191-193). Do masażu można używać różnych rękawiczek, różnorodnych materiałów, najlepiej naturalnych (by nie powodowały nieprzyjemnych wyładowań elektrycznych), woreczków wypełnionych różnymi substancjami, poduszek w różnych pokrowcach.
Dłonie terapeuty powinny oferować dotyk pewny i zdecydowany, by nie powodować braku poczucia bezpieczeństwa u dziecka. Dotyk nie powinien być zbyt mocny, również lekkie bodźce mogą być stratą czasu. Dobrze stymulować jest w miarę równomiernie całe ciało, by dać dziecku poczucie całości. Podczas stymulacji dotykowej dziecko nie powinno być cały czas napięte lub cały czas rozluźnione, lecz te stany powinny się przeplatać. Należy uwzględnić też oddech - można stymulować rytmiczność oddychania, polepszając jego jakość. Pełne i głębokie odczucie ciała daje zawinięcie np. rąk czy nóg dziecka w ręcznik; czy objęcie i ściśnięcie przez opiekuna. Szczególną uwagę należy poświęcić masażowi twarzy. Ze względów higienicznych dobrze byłoby, gdyby każde dziecko miało swój własny materiał do stymulacji.

STYMULACJA WIBRACYJNA ma na celu pobudzenie odczuwania drgań. Jest ona również związana z doświadczeniami okresu prenatalnego i okresu wczesnego dzieciństwa. Istnieje ścisły związek wibracji z rozwojem słuchu, który doskonali się na bazie wrażeń wibracyjnych (pierwotnie głos jest odczuwany w ciele matki, później postrzegany jest jako zjawisko odrębne). Wibracja bliska jest również procesowi oddychania - można pogłębić i zrytmizować oddychanie poprzez zewnętrzne impulsy wibracyjne. Na kolejnym etapie wibracja ciała może wzmocnić efekt wydawania z siebie głosu (dobrym przykładem są tu małe dzieci, które lubią wydawać z siebie głos, kiedy ich wózek jedzie po nierównym terenie wywołującym wibracje).
Stymulacja wibracyjna pozwala dziecku odkryć swój kościec. Przez wykonywanie gwałtownych ruchów, podskoków, dziecko dostarcza impulsów systemowi kostnemu. (Dzieci głęboko wielorako niepełnosprawne często nie mają takich doświadczeń). W stymulacji wibracyjnej (odwrotnie jak przy dotyku) lepiej jest zacząć od wibracji na dystans - czyli od peryferyjnych części ciała, gdyż jest ona bezpieczniejsza, mniej intensywna.
Do stymulacji wibracyjnej można użyć poduszki wibracyjnej (aparaty do masażu znajdujące się w sprzedaży dostarczają wibracji zbyt silnych), małych ręcznych aparatów do masażu, elektrycznej szczotki do zębów, maszynki do golenia na baterie, kolumn głośnikowych, instrumentów (np. perkusyjnych, dętych wydających niskie dźwięki), wodnego materaca wibracyjnego czy wreszcie ludzkiego ciała - jego oddechu, głosu.


REKLAMA

Gromadzenie informacji przedsionkowych somatycznych i wibracyjnych jest fundamentem wszystkich ludzkich procesów percepcyjnych. Można sądzić, że jest tak również w odniesieniu do osób głęboko wielorako niepełnosprawnych. Dlatego stymulacją przedsionkową, somatyczną i wibracyjną zapoczątkowujemy kontakt i stymulowanie dziecka głęboko niepełnosprawnego na poziomie elementarnym.

Przejdźmy teraz do omówienia pozostałych zmysłów. Tradycyjna pedagogika kładzie nacisk na spostrzeganie, myślenie i mowę - oko i ucho uważane są za "wyższe zmysły".
W porównaniu do tego dotyk, węch i smak traktowane są jako "zmysły niższego rzędu" i dlatego rzadko kiedy klasyfikowane są do tych, których rozwój warto wspierać. Naturalnie można spotkać wyjątki wśród pedagogów. Zaliczamy do nich np. Marię Montessori, która włączyła rozwijanie zmysłów smaku i węchu do programów i zabaw wspierających rozwój. Receptory na skórze, usta i nos odgrywają bardzo ważną rolę w rozwoju każdego dziecka: pierwszy kontakt niemowlęcia z przedmiotami znajdującymi się w jego otoczeniu następuje poprzez usta - wszystko, co jest w zasięgu ręki wkładane jest do buzi. Znaczenie omawianych zmysłów, tzw. cielesnych lub bliskich ciału w żadnym stopniu nie maleje wraz z dorastaniem dziecka.

STYMULACJA SMAKOWA
Zmysł smaku umiejscowiony jest na języku, ustach i podniebieniu miękkim. Podstawowymi smakami są: słodki, słony, gorzki i kwaśny.
Zmysł smaku można stymulować w sytuacjach naturalnych - podczas spożywania posiłków. Potrawy powinny mieć wyraźnie zdecydowany smak - często się o tym zapomina i podaje dzieciom pożywienie mocno rozdrobnione, w którym wszystkie składniki są pomieszane.
Specjalna stymulacja zmysłu smaku może wyglądać w następujący sposób: zabawkę do gryzienia, smoczek (itp.) pokrywamy jakimś aromatyzowanym płynem lub przyprawami i podajemy dziecku do ust. Mogą to być sól, cytryna, migdały, orzechy, rozmaryn, tymianek, pietruszka, czosnek, herbatki: z piołunu, mięty, malwy, szałwi, rumianku (itp.).

STYMULACJA WĘCHOWA
Zmysł węchu umiejscowiony jest w jamie nosowej. Znamy zapachy przyjemne i przykre, mocne i delikatne, korzenne, wonne, aromatyczne.
Do stymulacji węchu możemy wykorzystać

  • olejki zapachowe (np. cynamonowy, herbaciany, lawendowy, pomarańczowy), perfumy- nasączamy nimi wacik, tkaniny lub rozpylamy je za pomocą inhalatora
  • mydła zapachowe, świece zapachowe, kadzidełka
  • poduszki wypełnione naturalnymi materiałami (sianem, słomą, liśćmi)
  • pudełka z zapałek, w których ukryjemy: np. kawę, skórkę z pomarańczy, pieprz, cynamon, goździki itp.
    Przed stymulacją węchu czyścimy nos. Źródło zapachu zbliżamy do nosa i przesuwamy od jednej dziurki do drugiej lub wachlujemy dłonią w powietrzu w kierunku nosa. Po demonstracji każdego zapachu robimy krótka przerwę. W miarę postępów można prezentować dziecku zapachy coraz mniej intensywne i z coraz większej odległości. Kolejnym etapem stymulacji będzie rozróżnianie zapachów.

    STYMULOWANIE SŁUCHU
    Percepcję słuchową u dzieci rozwijamy przez tzw. trening słuchowy, który ma wyrobić uwagę słuchową, uczyć rozróżniania i lokalizowania źródła dźwięku oraz kojarzenia dźwięku słów i zadań z określona sytuacją.

    Jeśli dziecko reaguje już na dźwięki (u noworodków jest to powiek, zmiana rytmu oddechu i niepokój ruchowy; nieco później przysłuchiwanie się), to możemy uczyć lokalizowania źródła dźwięku. Następnym etapem jest rozróżnianie ich i wreszcie rozumienie.
    Zabawy rozwijające percepcję słuchową mogą polegać np. na szukaniu schowanej pozytywki lub budzika; na nauce kojarzenia danego dźwięku z mającą nastąpić czynnością lub sytuacją; na rozpoznawaniu który z przedmiotów został upuszczony.
    Dobór pomocy do symulacji słuchowej jest stosunkowo trudny i uzależniony od indywidualnego rozeznania (np. głośniki basowe, duży bęben, metronom, magnetofon z kolumnami).

    STYMULOWANIE WZROKU
    W rozwoju patrzenia mamy najpierw etap reakcji odruchowych na bodźce świetlne, jest to odruch źreniczny, mrugania, zaciskania powiek); potem fazę tzw. spojrzenia nieruchomego, kiedy wykształca się zdolność patrzenie na przedmiot; i wreszcie etap, kiedy dziecko jest zdolne wodzić wzrokiem za przedmiotem.
    Początkowo dziecko wodzi wzrokiem jedynie za źródłem światła w zaciemnionym pomieszczeniu; zaciemnienie stopniowo zmniejszamy, aż wreszcie dziecko jest zdolne wodzić wzrokiem za przedmiotem przy świetle. Najpierw kształtuje się wodzenie po linii poziomej na niewielkiej przestrzeni, potem po linii pionowej i wreszcie skośnie. Utrudnieniem jest zabawa, w której dziecko ma na zadanie śledzić przedmiot który spadł i się potoczył. Jeszcze trudniejsze są zabawy w których dziecko ma odróżnić schowany na jego oczach przedmiot. Dopiero po tych etapach możemy ćwiczyć dobieranie przedmiotów w pary, rozróżnianie ich.
    Na pierwszym etapie stymulowanie zmysłu wzroku przydatne są następujące pomoce: sala z zaciemnionymi oknami, rzutniki, pióro świetlne do kierowania promieni świetlnych na konkretne przedmioty, wielobarwne lampki do wytwarzania kolorowych plam i smug świetlnych, ekran lub inny rodzaj jasnego tła).

    STYMULACJA MOTORYCZNA
    Obok stymulowania poszczególnych zmysłów duże znaczenie dla rozwoju człowieka mają doświadczenia ruchowe.
    Rozwój percepcji jest ściśle związany ze zdolnością poruszania się. Małe dziecko bada otoczenie dzięki temu, że się porusza, manipuluje przedmiotami, ogląda je, wkłada do ust itp. Dzieci, które mają ograniczoną motorykę, mają też ograniczoną percepcję. Jest to tzw. somatogenne zaburzenie rozwoju percepcyjnego.

    Zadaniem terapii w tym wypadku jest pomóc osobie niepełnosprawnej wziąć w posiadanie lub przywrócić posiadanie własnego ciała, umożliwiać "poczucie się" w nim i doskonalenie swego cielesnego "Ja".
    Natomiast pobudzenie motoryki by wytworzyć ruch to dopiero następny etap pracy. Percepcję samego siebie poprawiają wibracje, nacisk, ruchy bierne, zabawy rotacyjne; pomocne mogą być metody Knillów, metoda W. Sherborne.

    Ćwiczenia z doświadczaniem ruchu nie zastąpią kinezyterapii, ale mogą ją uzupełniać.

    Doznania pochodzące z pięciu zmysłów oraz doznania pozycji ciała w przestrzeni i doznania płynące ze stawów, mięśni, ścięgien docierają do mózgu. Różne jego struktury współpracują ze sobą i otrzymane informacje są rozpoznawane, organizowane, rejestrowane i łączone ze sobą w taki sposób, że osoba może reagować odpowiednio do wymagań otoczenia. Proces ten Jean Ayres nazywa integracją sensoryczną.
    Integracja różnych sfer zmysłowych stanowi istotną część całej pracy terapeutycznej. Jednak należy unikać zbyt zróżnicowanej stymulacji sensorycznej, w przeciwnym bowiem razie dziecko może się w tym wszystkim pogubić.

    Dzięki stymulacji sensomotorycznej osoba głęboko wielorako niepełnosprawna ma szansę doświadczenia swojego ciała, swojego "Ja" i nabrania do siebie zaufania. Wtedy odkrywa ona osobę partnera, który pracuje i kontaktuje się z nią. Powstaje pierwsza dwustronna relacja, która potem może przekształcić się w relacje wielostronne. Z kolei stabilne relacje z ludźmi umożliwiają poszerzenie kontaktu ze światem materialnym: teraz dopiero staje się możliwe zwrócenie się w kierunku przedmiotów z najbliższego otoczenia i eksperymentowanie z nimi.

    Stymulując rozwój sfery percepcyjno - motorycznej osób głęboko wielorako niepełnosprawnych należy pamiętać o tym, że jest to jedna ze sfer ludzkiej osobowości, równoważna z innymi, jak choćby ze sferą emocjonalną. Każda sytuacja, każda aktywność, każde wrażenie oddziaływuje na całą osobę, na wszystkie aspekty osobowości i nie ma tu elementów bardziej lub mniej znaczących.
    W planowaniu procesu pedagogiczno - terapeutycznego chodzi o pełną odpowiedzialność za wszystkie sfery osobowości.

    Literatura:
    1. "Edukacja uczniów z głębokim upośledzeniem umysłowym. Przewodnik dla nauczycieli." CMPPP MEN, Warszawa 2000
    2. Erkert A. "Zabawy rozwijające zmysły". "JEDNOŚĆ", Kielce 2002
    3. Frohlich A. "Stymulacja od podstaw". WsiP, Warszawa 1998
    4. Kielin J. [red.] "Rozwój daje radość - terapia dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu głębokim". Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2000
    5. Loscher W. "Jak to pachnie i smakuje? Zabawy rozwijające zmysł węchu i smaku". "JEDNOŚĆ", Kielce 2

    Ilona Dudzik


  • Zaświadczenie online



    numer online: 101 gości

    reklama