Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
11860
rok szkolny
2015/2016

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Zaburzona osobowość. Analiza procesów psychopatologicznych w świetle różnych teorii osobowości

Osobowość człowieka to niewątpliwie jedno najbardziej obszernych zagadnień psychologicznych. W końcu to właśnie osobowość jest dla każdego z nas istotna. To ona daje nam obraz konkretnego człowieka, stanowi o indywidualności, niepowtarzalności. Szczególne emocje wzbudzają natomiast zaburzenia osobowości. Kiedy pewne aspekty życia danej jednostki nie mieszczą się w tradycyjnych schematach czy wzorcach, ludzie często zastanawiają się czy z tym człowiekiem jest wszystko w porządku, lecz problem pojawia się wtedy, kiedy zachowanie takiej osoby uniemożliwia jej normalne, poprawne funkcjonowanie. I właśnie takimi zagadnieniami zajmuje się psychopatologia.

Rozpoczynając swoje rozważania na temat zaburzeń osobowości, chciałbym przytoczyć definicję osobowości. Zgodnie z nurtem współczesnej psychologii, osobowość możemy zdefiniować jako "właściwości psychologiczne stanowiące o ciągłości zachowań jednostki w różnych sytuacjach i w różnym czasie" (Zimbardo, Johnson i McCann, 2010). Równie potrzebne jest określenie tego, co rozumiemy pod pojęciem "zaburzenie osobowości". Według Zimbardo i Gerriga (2012), możemy stwierdzić, że jest ono "przewlekłym, sztywnym stanem, dezadaptacyjnym wzorcem percepcji, myślenia i zachowania, poważnie upośledzającym zdolność jednostki do funkcjonowania w otoczeniu społecznym i innych kontekstach.


REKLAMA

W historii psychologii, zaburzenia osobowości były przedmiotem zainteresowania wielu myślicieli, teoretyków i badaczy. Poglądy wielu z nich były analogiczne, innych zupełnie odmienne. W swojej pracy chciałbym przedstawić zagadnienie zaburzeń osobowości w ujęciu dwóch nurtów - teorii psychodynamicznej, z jej głównym przedstawicielem, Zygmuntem Freudem oraz teorii humanistycznej.

Zacznę od przybliżenia teorii psychoanalitycznej wspomnianego wcześniej Zygmunta Freuda. Według tego austriackiego lekarza, na osobowość człowieka mają wpływ dwa popędy - Eros, popęd seksualny, instynkt życia oraz Thanatos - instynkt śmierci. Kluczową rolę w osobowości odgrywają również id, superego i ego, które stanowią jej strukturę. Freud uważał, że człowiek podczas dorastania przechodzi przez stadia rozwoju psychoseksualnego. Według niego, to właśnie podstawą wielu zaburzeń psychicznych są nierozwiązane konflikty psychiczne na poszczególnych stadiach. Tak jak wspomniałem wcześniej, Freud w swojej koncepcji dużą wagę przywiązywał do popędów. Z punktu widzenia teorii psychoanalitycznej, zachowanie jest determinowane przez nieświadome konflikty i pragnienia. Jeśli w nieświadomości, w procesie rozwoju, ale też w późniejszym czasie, będą występowały konflikty oraz różnego rodzaju napięcia, to ich efektem będą zaburzenia psychiczne, takie jak np. lęk.

Innym wyjaśnieniem zaburzeń osobowości może być to, że wiele konfliktów jest powodowanych starciami id, które dąży do uzyskiwania przyjemności z superego. Ograniczenia społeczne naszego "strażnika", normy moralne i zasady narzucają pewne wzorce poprawnego zachowania. W sytuacji, kiedy wszystkie procesy przebiegają prawidłowo, ego pomaga rozwiązać konflikt między id a superego. Jednak w sytuacji, kiedy rozwój człowieka jest nieprawidłowy, ego może nie spełniać swojej funkcji we właściwy sposób. Kluczową rolę odgrywają tutaj mechanizmy obronne ego, między innymi zaprzeczanie czy wyparcie. Ludzie często stosują je, aby nie odczuwać cierpienia, bólu, powodowanych przez sprzeczne motywy, konflikty i lęki. Jak twierdzą przedstawiciele teorii psychodynamicznych, zbyt częste korzystanie z mechanizmów obronnych (mimo, iż dzieje się to w sposób nieświadomy) może prowadzić do zbyt dużego zaangażowania w obronę przed lękiem, co w efekcie powoduje spadek siły na normalne funkcjonowanie.

Ciekawe jest również podejście Freuda do relacji rodzic-dziecko w kontekście psychopatologii. Stosowane kary wpływają negatywnie na rozwój dziecka i rozwiązanie konfliktów w kolejnych stadiach rozwoju psychoseksualnego. Kary takie mogą prowadzić do unikania zachowań charakterystycznych dla danego stadium, czego konsekwencją jest odczuwany przez dziecko lęk, poczucie zagrożenia. Następnie działają mechanizmy obronne, które poprzez wyparcie czy też zaprzeczanie maskują lęk. Początkowo, taki stan jest jak najbardziej pożądany. Jednak wraz z upływem czasu stosowanie mechanizmów obronnych staje się automatyczne. Wtedy też człowiek może unikać sytuacji lub zachowań kojarzących się z lękiem. Takie zachowanie z kolei może prowadzić do poczucia winy, które jest widoczne w depresji. Charakterystyczne jest wtedy znaczne obniżenie poczucia własnej wartości i samooceny, a także do obwiniania się. Freud uważał również, że niepoprawne zachowania rodziców i późniejsze urazy dziecka mogą prowadzić do powstania schizofrenii.

Mówiąc o psychopatologii w kontekście teorii psychodynamicznych, chciałbym przybliżyć również poglądy neofreudystki, Karen Horney. Kładła ona nacisk na relacje społeczne oraz potencjał jednostki. Horney stwierdziła, że rozwój osobowości człowieka może zostać utrudniony przez tzw. lęk podstawowy, czyli poczucie niepewności i samotności. To właśnie on może być przyczyną nieprzystosowania i zaburzeń psychicznych. Według jej teorii, lęk podstawowy powoduje zwiększenie neurotyczności u człowieka. Sposobem na poradzeniem sobie z tym problemem jest przyjęcie przez niego jednej z postaw, które cechują się zaburzonymi zachowaniami. Jest to charakteryzujące się uległością "zwracanie się ku ludziom", agresywne zachowanie, nazwane przez Horney "zwracaniem się przeciwko ludziom" oraz "odwracanie się od ludzi" - rezygnacja i wycofanie się.

Drugą wybraną przeze mnie teorią, w ujęciu której chciałbym przeanalizować problem zaburzeń osobowości, jest nurt psychologii humanistycznej. Kładzie ona duży nacisk na potrzeby uczenia się, rozwoju czy też przystosowania w procesie kształtowania się osobowości. Uznaje także rolę motywacji, ale skupia się raczej na takich motywach jak np. miłość czy bezpieczeństwo. Jak twierdzą przedstawiciele tego nurtu, źródła zaburzeń psychicznych powinno upatrywać się w niezdrowych sytuacjach, a nie w zaburzonym człowieku. Jedną z takich osób był Carl Rogers, amerykański psycholog i psychoterapeuta.


Księgarnia HELION poleca:

W swojej koncepcji Rogers nie przywiązywał szczególnej wagi do ścisłej i sztywnej struktury osobowości. Istotne były dla niego wyłącznie dwa zagadnienia, na których oparł swoją teorię - "organizm", czyli umiejscowienie doświadczenia, a wraz z nim pojęcie pola fenomenologicznego, czyli spostrzeżenia i uczucia oraz "Ja". Ja według Rogersa jest to postrzeganie samego siebie i jest ono częścią pola fenomenologicznego. Z punktu widzenia psychopatologii, do rozważań nad zaburzeniami osobowości, ważne jest pojęcie "osoby w pełni funkcjonującej", czyli zdrowego człowieka, który realizuje się, a jego obraz samego siebie (Ja) jest pozytywny i spójny.

Carl Rogers stwierdził, iż źródło procesów psychopatologicznych tkwi w sytuacji, kiedy człowiek był akceptowany warunkowo. W dużym skrócie, związki warunkowe, to takie relacje, które zależą od dobrego, poprawnego zachowania jednostki. W takiej sytuacji może pojawić się niezgodność między Ja a doświadczeniem. Kiedy człowiek uświadamia sobie, że są one różne, zaprzecza, ponieważ powoduje to u niego lęk. Dzieje się tak, gdyż uświadomienie sobie i przyjęcie za słuszne tego, że obraz samego siebie a doświadczenia, które jednostka nabywa, nie są takie same, mogłoby spowodować utratę szacunku do własnej osoby lub brak akceptacji ze strony innych ludzi. Dobrze ilustruje to sytuacja, kiedy dziecko musi zasłużyć na uwagę i ciepłe uczucia ze strony rodziców. Wtedy to może zniekształcać swoje doświadczenia, wybierać te, które są zgodne z pojęciem Ja. Natomiast te, które różnią się od Ja, stają się dla niego przyczyną lęku, niepokoju, a także poczucia winy, czy niskiej samooceny. Warto zwrócić tutaj uwagę, że dziecko może zastosować odpowiednie mechanizmy obronne i zniekształcić swoje doświadczenia w jeszcze większym stopniu. Rogers stwierdził, iż duży poziom doświadczeń niezgodnych z Ja może prowadzić do dezintegracji osobowości.

Rogers w swej teorii wyróżnił również takie pojęcia jak "tendencja do aktualizacji" oraz "tendencja do samoaktualizacji". Pierwsza z nich jest wrodzoną tendencją każdego organizmu, polegającą na rozwijaniu zdolności, możliwości. Druga natomiast, to urzeczywistnienie tej części doświadczenia organizmu, która symbolizowana jest w Ja. Rogers stwierdził, że tendencje organizmu do aktualizacji oraz oddziaływania społeczne, kulturowe, a co za tym idzie potrzeby aprobaty i szacunku oraz ich warunki, wpływają na internalizację (przyjmowanie za własne) społecznych warunków własnej wartości. Takie zachowanie może doprowadzić do niezgodności między doświadczeniami a aktualizacjami organizmu. Konsekwencją tego może być doświadczanie lęku, bądź też nerwica.

Reasumując, zaburzenia psychiczne, w tym też zaburzenia osobowości niełatwo jest wyjaśnić za pomocą jednej teorii. Psychopatologia jest zbyt obszernym działem, aby jednoznacznie móc stwierdzić, co jest przyczyną danego zaburzenia. Jak mogliśmy zobaczyć, teorie psychodynamiczne, psychoanalityczne wyjaśniają zaburzone funkcjonowanie w nieco inny sposób niż teorie humanistyczne. Podobnie jest z podejściem behawioralnym czy społeczno-poznawczym. Dlatego też myślę, iż aby móc wyjaśnić przyczyny zaburzeń osobowości, należy łączyć różne podejścia, nie ograniczać się do sztywnych schematów danych teorii i podchodzić do człowieka podmiotowo, a nie przedmiotowo.

Bibliografia

  • Grzesiuk, L. (2005). Psychoterapia. W: J.Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 3. (s. 767-796). Gdańsk: GWP.
  • Hall, C.S., Lindzey, G., Campbel, J.B. (2004). Teorie osobowości. Warszawa: PWN.
  • Pervin, L.A. (2002). Psychologia osobowości. Gdańsk: GWP.
  • Rachman, S. (2005). Zaburzenia lękowe. Gdańsk: GWP.
  • Stirling, J.D., Hellewel, J.S.E. (2005). Psychopatologia. Gdańsk: GWP.
  • Zimbardo, P.G., Gerrig, R.J. (2012). Psychologia i życie. Warszawa: PWN.
  • Zimbardo, P.G., Johnson, R.L., McCann, V. (2010). Psychologia. Kluczowe koncepcje. Tom 4. Warszawa: PWN.

    Michał Wiśniewski
    Pracownia-Psychologiczno-Pedagogiczna A.W.
    w Legionowie


  • Zaświadczenie online



    numer online: 95 gości

    reklama

    Księgarnia HELION poleca: