Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
12463
rok szkolny
2016/2017

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Psychologiczne koncepcje radzenia sobie ze stresem

Pojęcie radzenia sobie ze stresem tak jak wiele innych pojęć psychologicznych ma różne ujęcia. Jak stwierdza Strelau (2005) oficjalnie w literaturze pojawiło się w latach sześćdziesiątych, a w 1967 włączone zostało do haseł uwzględnianych w Psychological Abstracts.

Analizując sposoby definiowania przez różnych autorów radzenia sobie wyodrębnić można dwie główne orientacje. Pierwsza traktuje radzenie sobie jako względną stałą właściwość, która polega na istnieniu pewnych tendencji do określonych form zachowania w trudnych sytuacjach. Znajomość ich pozwala przewidywać zachowanie się jednostki w trudnych sytuacjach. Druga orientacja ujmuje radzenie sobie jako proces, który charakteryzuje się określoną dynamiką, strategią (Łosiak, 1994).


REKLAMA

Autorami, którzy reprezentują drugą orientację są Lazarus i Folkman. Badacze kładą naciski na analizę działań podejmowanych przez jednostkę w konkretnej trudnej sytuacji. Definiują oni radzenie sobie jako: "stale zmieniające się poznawczo i behawioralnie wysiłki, mające na celu opanowanie określonych zewnętrznych i wewnętrznych wymagań, ocenianych przez osobę jako obciążające lub przekraczające jej zasoby" (Lazarus i Folkman, 1984; za: Heszen, 2013, s. 141).

W tym ujęciu jest to proces obejmujący całość wysiłków jednostki, podejmowanych

w celu poradzenia sobie z określoną sytuacją. W procesie tym większe znaczenie przypisuje się jednostce i jej aktywności niż otoczeniu. Ważność oceny poznawczej

w procesie radzenia sobie prowadzi to wykluczenia takich form aktywności, jak mechanizmy adaptacyjne, które działają na poziomie biologicznym oraz zachowania odruchowe. Formy te nie są traktowane jako radzenie sobie ponieważ uaktywniają się bez udziału procesów poznawczych o oceniającym charakterze (Morawski, 2014).

Jak podkreśla Lazarus (1984; za: Łosiak, 2007, s.80) termin "radzenie sobie sugeruje pewne cechy tego działania, których ono nie ma". Określenie w swoim znaczeniu zawiera poradzenie sobie z problemem. Zwraca uwagę na skuteczność w przezwyciężaniu trudności i problemów, chociaż w rzeczywistości nie ma stałego powiązania z formami radzenia sobie.

Radzenie sobie ze stresem jest złożonym procesem i zależy od wielu czynników. Najważniejsze z nich i pozostające w interakcji to psychiczne właściwości człowieka a także znaczenie, jakie ma dla niego dana sytuacja (Kuczyńska i Janda-Dębek, 2002).

Model radzenia sobie proponowany przez Heszen opiera się na założeniu, że najważniejszą rolę w podejmowanej aktywności w stresowej sytuacji mają emocje. One są odzwierciedleniem sytuacji, całego procesu i efektów radzenia sobie, mają również wpływ na ocenę poznawczą. Radzenie sobie to reakcja na przeżywane emocje. Autorka wyróżnia dwie formy radzenia sobie ze stresem, mianowicie celowe i reaktywne. Celowe radzenie sobie jest wywoływane przez poznawczą ocenę, która wpływa też na jego przebieg. Podejmowane w tej formie strategie radzenia sobie zależą od oceny poznawczej. Reaktywne radzenie sobie jest następstwem wzbudzonych w sytuacji stresowej emocji. Intensywność tej aktywności zależy od siły doświadczanych emocji, jest ona mało zorganizowana. Mogą wówczas występować przeciwstawne strategie. Tutaj decydującą rolę w przebiegu zachowania odgrywają emocje. Heszen podkreśla, iż w przebiegu procesu radzenia sobie mogą uczestniczyć obie formy, które przeplatają się w czasie. Nasilenie emocji decyduje o tym, która forma pojawi sie pierwsza. Poziom emocji zależy od indywidualnych właściwości i siły stresora. Przy bardzo dużym nasileniu emocji zaczyna dominować zachowanie reaktywne. W sytuacji kiedy emocje opadają, człowiek zaczyna podejmować celowe radzenie sobie (Heszen, 2011).


Księgarnia HELION poleca:

Lazarus i Folkman (1984; za: Ogińska-Bulik i Juczyński, 2010, s.53) wyróżniają dwie główne funkcje radzenia sobie ze stresem, mianowicie instrumentalną i regulacyjną. Funkcja instrumentalna powiązana jest ze sposobami radzenia sobie skoncentrowanymi na problemie. Określana jako zadaniowa, polega na doskonaleniu relacji wymagań do możliwości, które są niekorzystne. Koncentruje się na zmniejszeniu bądź usunięciu stresujących czynników. Funkcja regulacyjna związana jest ze strategiami radzenia sobie skoncentrowanymi na emocjach, kontroluje reakcje emocjonalne związane z określonym stresorem. Polega zazwyczaj na obniżeniu i łagodzeniu negatywnych stanów emocjonalnych. Lazarus zaznacza, iż ta sama forma radzenia sobie może służyć każdej z obu funkcji, zależy to od kontekstu. Emocje nie zawsze utrudniają radzenie sobie w sytuacji stresowej, mogą pełnić także rolę adaptacyjną, informacyjną a także energetyzującą proces, mogą kształtować jego przebieg. Emocje są sygnałem, że zachodzi coś istotnego dla jednostki. Badacze uważają, iż radzenie sobie skoncentrowane na emocjach może doprowadzić do zwiększenia pobudzenia, a przez co większej mobilizacji do działania (Lazarus, Folkman, 1984; za: Strelau, 2005).

Folkman i Moskowitz (2004; za: Ogińska-Bulik i Juczyński, 2010) podkreślają także adaptacyjną funkcję emocji jak również znaczenie społecznego wsparcia w procesie radzenia sobie.

Heszen (2013) podkreśla, iż pojęcie "radzenia sobie" zawiera trzy znaczenia mianowicie może być rozpatrywane jako proces, jako strategie oraz jako styl.

Ujęcie pierwsze ujmuje proces radzenia sobie jako złożoną strukturę. Odnosi się do całokształtu aktywności człowieka w konkretnej sytuacji stresowej. To ogół zmieniających form aktywności człowieka powstałych w sytuacji stresowej. Treść i intensywność wszelkich zaradczych wysiłków zależy od oceny własnych zasobów i możliwości oraz od oceny sytuacji aktualnej (Loranty, 2010).

Radzenie sobie tak rozumiane jest złożone i dynamiczne może trwać długi okres i ulegać zmianie. Czynnikiem, który decyduje o przebiegu zmian jest rozwój sytuacji stresowej. W procesie radzenia sobie można wyodrębnić pewne ogniwa, tj. mniejsze jednostki aktywności. W obrębie tego samego procesu jednostki te mogą się od siebie zdecydowanie różnić. Określane są jako strategie lub sposoby radzenia sobie. Strategie radzenia sobie to "poznawcze i behawioralne wysiłki, jakie jednostka podejmuje w konkretnej sytuacji stresowej" (Łosiak, 1992, s.486).

Inaczej różne sposoby działania, wykorzystywane przez człowieka w konkretnej sytuacji. Strategie radzenia sobie przyswajane są zgodnie z zasadami uczenia się, skuteczność jest tutaj czynnikiem wzmacniającym ich utrwalanie. Stanowią formy zachowania nabytego (Heszen-Niejodek, 1997).

Folkman i Lazarus podkreślają, iż działania jednostki w obliczu stresu mogą być skierowane na rozwiązanie problemu lub redukcję emocji powstałych w wyniku stresu. Różne formy radzenia sobie odpowiadają tym dwóm kierunkom aktywności. Heszen podkreśla, iż można wyróżnić zazwyczaj dwie grupy strategii, przyjmując za kryterium podziału stosunek jednostki do informacji sytuacji stresowej, mianowicie: konfrontacyjne i unikowe. Pierwsza grupa obejmuje formy aktywności, które skierowane są na zmianę sytuacji trudnej, na zmianę jej zewnętrznych wyznaczników lub na powiększenie własnych zasobów do walki ze stresem. Strategie unikowe mają za zadanie redukcję emocji niekorzystnych, co przejawiać się może unikaniem, zaprzeczaniem bądź wypieraniem informacji o zdarzeniu stresowym, reinterpretację sytuacji czyli dostrzeganie w niej obok elementów negatywnych także korzystne jak również odwracanie uwagi od stresora przez zmianę aktywności (Heszen-Niejodek, 1996).

Folkman i Lazarus proponują bardziej konkretną klasyfikację i wyodrębnili następujące strategie zaradcze: poszukiwanie informacji, bezpośrednie działanie, powstrzymywanie się od działania, procesy intrapsychiczne (Ratajczak, 1996).

Poszukiwanie informacji polega na analizie sytuacji stresowej, której celem będzie zdobycie informacji, wiedzy niezbędnej do podjęcia konkretnych działań lub przewartościowania zagrożenia bądź szkody. Ta strategia wiąże się głównie z funkcją instrumentalną, skierowana na rozwiązanie problemu. Bezpośrednie działanie powiązane jest z aktywnością jednostki, której celem jest uporanie się z sytuacją stresową. Działanie to może dotyczyć zmiany w otoczeniu lub obrębie jednostki. Zdeterminowane może być przez cechy osobowościowe lub cechy sytuacji. Powstrzymywanie się od działania bywa czasami korzystniejsze od jakiegokolwiek działania. Procesy intrapsychiczne to procesy poznawcze, które mają na celu regulację emocji, np. takie mechanizmy obronne jak: unikanie zagrożenia, zaprzeczanie, projekcja (Terelak, 2008).

Ratajczak z kolei proponuje inny podział strategii radzenia sobie ze stresem i wyróżnia: 1) strategię prewencyjną, 2) strategię walki, 3) strategię ochrony siebie, 4) strategię ucieczki. Pierwsza strategia uruchamiana jest przez jednostkę, gdy zagrożenie jeszcze nie występuje ale jest przewidywane. Podejmowane przez osobę działania służą aktywizacji osobistych zasobów w celu przygotowania się do konfrontacji z zagrożeniem. W sytuacji realnego zagrożenia uruchamiana jest jedna z dwóch następnych strategii zależy to od wyniku oceny własnych zasobów. Strategia walki ma miejsce wówczas gdy ocena zasobów jest pozytywna i jednostka podejmuje zmagania z czynnikami, które stanowią źródło stresu. Gdy podmiot oszczędza siły i środki, izoluje się lub istnieje w przekonaniu, że zagrożenie samoistnie zniknie jest to przejaw strategii ochronnej. Strategia ucieczki pozostaje wówczas gdy żadna z wcześniejszych strategii nie usunie zagrożenia (Ratajczak, 1996).

Bibliografia

  • Heszen, I. (2011). Zachowanie celowe i reaktywne jako komplementarne formy radzenia sobie w sytuacji stresowej. Przegląd Psychologiczny, 1, 47-66.
  • Heszen, I. (2013). Psychologia stresu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  • Heszen-Niejodek, I. (1996). Stres i radzenie sobie – główne kontrowersje. W: I. Heszen-Niejodek, Z. Ratajczak (red.), Człowiek w sytuacji stresu. Problemy teoretyczne i metodologiczne (s.12-44). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
  • Heszen-Niejodek, I. (1997). Styl radzenia sobie ze stresem: fakty i kontrowersje. Czasopismo Psychologiczne, 1, 7-22.
  • Kuczyńska, A., Janda-Dębek, B. (2002). Subiektywna interpretacja sytuacji a style radzenia sobie ze stresem. W: I. Heszen-Niejodek (red.), Konteksty stresu psychologicznego (s. 13 – 25). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
  • Loranty, K. (red.), (2010). Psychospołeczne uwarunkowania zachowań jednostek i grup społecznych w sytuacjach zagrożeń. Wybrane problemy. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Obrony Narodowej.
  • Łosiak, W. (1992). Procesy radzenia sobie, ocena sytuacji i zaangażowanie wartości. Przegląd Psychologiczny, 4, 485-495.
  • Łosiak, W. (1994). Dynamika emocji i radzenia sobie w stresie psychologicznym. Badania pacjentów chirurgicznych. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  • Łosiak, W. (2007). Natura stresu. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  • Morawski, R. (2014). Style radzenia sobie w sytuacji stresu przez pracowników socjalnych na podstawie przeprowadzonych badań kwestionariuszem CISS. Praca socjalna, 2,43-59.
  • Ogińska-Bulik, N. (2003). Wpływ spostrzegania stresu w pracy i radzenia sobie na poziomie wypalenia zawodowego w grupie funkcjonariuszy policji. Czasopismo Psychologiczne, 9 (1), 111-118.
  • Ogińska-Bulik, N., Juczyński, Z. (2010). Osobowość, stres a zdrowie. Warszawa: Difin.
  • Ratajczak, Z. (1996). Stres – radzenie sobie – koszty psychologiczne. W: I. Heszen-Niejodek, Z. Ratajczak, Człowiek w sytuacji stresu. Problemy teoretyczne i metodologiczne (s. 65-88). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
  • Strelau, J., Jaworowska, A., Wrześniewski, K. i Szczepaniak, P. (2005). Kwestionariusz Radzenia Sobie w Sytuacjach Stresowych. CISS. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.
  • Terelak, J. F. (2008). Człowiek i stres: koncepcje, źródła, reakcje, radzenia sobie, modyfikatory. Warszawa: "Branta".

    Edyta Juda


  • Zaświadczenie online Certyfikat publikacji



    numer online: 119 gości

    reklama

    Księgarnia HELION poleca: