Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
12494
rok szkolny
2016/2017

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Wojna Trzydziestoletnia (1618-1648)

GENEZA

Panuje przekonanie, że była to ostatnia wojna religijna. Zaczęła się jako wojna wewnętrzna cesarstwa, później włączyły się do niej inne kraje. Za przyczynę uznaje się rozbicie polityczne Rzeszy, sprzeczności ekonomiczne i kulturalne oraz obawy protestantów niemieckich przed utratą ziem sekularyzowanych, jak i przed wzrostem władzy cesarstwa.

Z czasem ukształtowały się dwa związki polityczno-wojskowe: protestanci i katolicy. W 1608 roku utworzono Ligę Protestancką pod przewodnictwem elektora palatynatu Fryderyka IV. W odpowiedzi na to w roku 1609 powstała Liga Katolicka, której przywódcą został Maksymilian ks. Bawarski. Ligę katolicką poparli Hiszpanie, a Unię, kraje zagrożone przez Habsburgów, Holandia, Francja, Dania i Szwecja. Udziału w wojnie nie brały: Anglia, Rosja, Turcja i Polska. W międzyczasie narastał konflikt francusko-habsburski, którego przyczyną było to, że w 1609 roku zmarł ks. Jan Wilhelm panujący w ks. Kleve i Julich. Król Francji Henryk IV chciał by na tych terenach zasiadł władca przychylny Francji, a cesarz sprzyjający Habsburgom. Francja już szykowała się do wojny, gdy 14 maja 1610 roku król Francji Henryk IV został zamordowany. W związku z tym początek wojny został przesunięty w czasie.


REKLAMA

Generalnie sama wojna 30-letnia została podzielona na cztery okresy:

Pierwszy okres czeski (1618-1623)

Czechy i Węgry po 1525 roku (klęska pod Mohaczem) znalazły się we władaniu Habsburgów. Silne były tam wpływy reformacji. W 1606 roku cesarz Rudolf II zagwarantował protestantom swobodę wyznania. W 1609 roku gwarancję otrzymali protestanci w Czechach na mocy listu majestatycznego. Od 1612 roku za panowania Macieja, wzrosło niezadowolenie protestantów w Czechach, gdyż władze łamały ich prawa. W 1617 roku Maciej abdykował w Czechach, a w rok później na Węgrzech na rzecz ks. Ferdynanda. Był on zagorzałym katolikiem, wychowankiem jezuitów. W Czechach dochodziło do napięć. W 1618 roku zwołano wbrew cesarzowi zgromadzenie protestantów. Dnia 23 maja 1618 roku delegacja udała się na zamek królewski w Hradczanach gdzie doszło do ostrej wymiany zdań z namiestnikami cesarza. Najbardziej znienawidzeni namiestnicy Wilhelm Slavata i Jarosław Martinitz oraz sekretarz Fabicus zostali wyrzuceni przez okno. Była to tzw. DEFENESTRACJA PRASKA, która stała się przyczyną, najpierw powstania antyhabsburskiego w Czechach, a potem wojny 30-letniej. Powstańcy utworzyli własny rząd złożony z 30 dyrektorów. Powstała wówczas również 16-tysięczna armia pod dowództwem Henryka Thurna. Do końca 1618 roku powstańcy opanowali cały kraj. Dnia 19 sierpnia 1619 roku stany czeskie zdetronizowały króla Ferdynanda i 27 sierpnia 1619 roku wybrały władcą ks. Palatynatu Fryderyka V, a 28 sierpnia, po śmierci cesarza Macieja, elektorzy dokonali wyboru nowego cesarza. Został nim Ferdynand II (zdetronizowany w Czechach). Państwa protestanckie udzieliły niewielkiego poparcia Czechom. Na Węgrzech zaczęło się powstanie antyhabsburskie, którego inicjatorem był ks. siedmiogrodzki Bethlen Gabor. Armia ruszyła na Wiedeń i rozpoczęła jego oblężenie. Z pomocą Wiedniowi przybył Zygmunt III Waza, który wysłał do Siedmiogrodu oddziały lisowczyków. W tej sytuacji Gabor musiał odstąpić od oblężenia Wiednia i ratować Siedmiogród. Sytuacja powstania w Czechach była groźna. Armia Ligi z cesarzem Maksymilianem wkroczyła w do Czech. Dnia 8 listopada 1620 roku doszło do rozstrzygającej bitwy pod Białą Górą. Wojskami katolickimi dowodził hrabia Jan Tilly, a armią czeską Chrystian Anchalcki. Protestanci doznali ogromnej klęski. "Zimowy król" uciekł z Czech do Palatynatu. W Czechach nastąpił okres rekatolizacji. Wojna była nadal kontynuowana przeciw Bethlenowi i Fryderykowi V. W czerwcu 1622 roku w Nikolzburgu zawarto pokój z Bethlenem. Wojska hiszpańskie wkroczyły do Palatynatu. W maju 1622 roku wojska Fryderyka V rozbito, sam król schronił się w Holandii. Palatynat dostał się w ręce zwycięzców. Cesarz odebrał Fryderykowi godność elektorską i przeniósł ją na ks. bawarskiego.


REKLAMA

Drugi okres duński (1625-1629)

W Danii panował Chrystian IV. W grudniu 1625 roku zdecydował się wkroczyć do Niemiec, gdzie wybitnym dowódcą był Albrecht von Wallenstein. Pokonał on wojska Mansfelda w 1626 roku. 27 sierpnia 1626 roku wojska Tillyego pokonały armię Chrystiana IV w Brunszwiku. Rok później wojska cesarskie i ligi opanowały Holsztyn i Jutlandię, a dnia 22 maja 1629 roku Dania zawarła pokój z Habsburgami w Lubece. Dania odzyskała swe tereny oraz obiecała nie mieszać się do spraw Niemiec.

Trzeci okres szwedzki (1630-1635)

Szwecja była zaangażowana w wojnę z Polską. Francja dążyła do zaprowadzenia pokoju między tymi państwami po to, by Szwecja mogła cały swój potencjał skierować przeciw Habsburgom. W roku 1629 doszło do pokoju w Starym Targu. Szwedzi zaatakowali Rzeszę. Edykt restytucyjny z 6 marca 1629 roku zwracał katolikom majątki utracone na rzecz protestantów po 1555. Temu edyktowi sprzeciwiał się Wallenstein, gdyż wiedział, że doprowadzi on do konfliktu. Cesarz odsunął Wallensteina od dowodzenia wojskami. W kilka dni później Szwedzi wylądowali w Peenemunde (1630) i szybko zajęli Pomorze Zachodnie. Na ich stronę przeszedł Bogusław XIV oraz elektor brandenburski i saski. Dnia 23 stycznia 1631 roku doszło do zawarcia układu szwedzko-francuskiego. Francja miała rocznie dawać Szwecji 1 mln lirów na utrzymanie 30-tysięcznej piechoty i 6-tys. jazdy. W dniu 17 września 1631 roku doszło do wielkiej bitwy wojsk szwedzkich i sasko-brandenburskich z cesarskim pod Breitenfeld, w której pobito Tillyego. Szwedzi dotarli do granic Bawarii, gdzie kolejny raz w 1632 został on pokonany. Gustaw Adolf zajął Monachium. Cesarz zagrożony klęska przywrócił Wallensteina na stanowisko dowódcy. W ciągu 4 miesięcy zorganizował on 50-tysięczną armię, która 16 listopada 1632 roku starł się ze Szwedami w bitwie pod Lutzen. Zwyciężyli Szwedzi, Wallenstein wycofał się, poległ król szwedzki nie pozostawiając po sobie następcy. Wallenstein zaczął prowadzić własną politykę, dążył do utworzenia samodzielnego księstwa w Czechach. W lutym 1634 roku został w Chebie zamordowany z inicjatywy cesarza. Wojna trwała nadal, a dalsze w niej sukcesy odnosili Szwedzi. Odmieniło się to po ich klęsce pod Nordlingen 5-6 września 1634 roku. Ostatecznie 30 maja 1635 roku zawarto pokój w Pradze między cesarzem, a protestantami Rzeszy. Zawieszał on edykt restytucyjny na 40 lat. Pojawiła się okazja sprzyjająca wyparciu Szwedów z Niemiec lecz wtedy do wojny włączyła się Francja.

Czwarty okres francuski (1635-1648)

Dnia 28 kwietnia 1635 roku Francja i Szwecja zawarły sojusz w Compiegne. Natomiast już 19 maja tego samego roku Francja wypowiedziała wojnę Hiszpanii. Początkowo Francuzom wiodło się dość przeciętnie. Szwedzi odnosili zwycięstwa nad wojskami cesarskimi. Dotarli w rejon Lipska. W 1645 roku w Niderlandach Francuzi odnieśli zwycięstwo nad Hiszpanami pod Rocroi. Wojskami francuskim dowodził wówczas Kondeusz. Było to pierwsze zwycięstwo Francji pod patronatem Ludwika XIV. Następnie Francuzi wkroczyli do Luksemburga. W 1644 roku wojska cesarsko-bawarskie podjęły ofensywę nad Renem. Francuzi pobili ich pod Fryburgiem. W kolejnym roku Francuzi odnieśli zwycięstwo pod Nerlingen. Szwedzi zaatakowali Czechy i 5 marca 1645 roku pod Jankowem pokonali cesarza. W kwietniu zbliżyli się do Wiednia. Pomocy Szwedom miał udzielić ks. Siedmiogrodu, ale Turcja mu zabroniła. W sierpniu 1645 roku Szwedzi zaatakowali Saksonię, a w lipcu 1646 roku wkroczyli do Bawarii i spustoszyli ją. W marcu 1647 roku Maksymilian Bawarski podpisał rozejm z Francją, który został złamany przez Bawarię. Francja najechała na nią i rozpoczęła okupację.

Wojnę trzydziestoletnią zakończył pokój westfalski z 1648 roku, składający się z kilku traktatów. W kongresie pokojowym brali udział przedstawiciele wszystkich walczących państw. Mediatorem był nuncjusz papieski. Dnia 24 października 1648 roku w Munster zawarto układ między Francją a Rzeszą, a w Osnabruck, między Szwecją a cesarstwem. W wyniku postanowień Francja: otrzymała Alzację oraz prawo do 3 biskupstw (Toul, Metz, Verdun); Szwecja: Pomorze Zachodnie ze Szczecinem, wyspę Rugię, arcybiskupstwo bremeńskie, biskupstwo Verdun, i ujścia 3 rzek niemieckich Odry, Wezery i Łaby, Brandenburgia: Pomorze kołobrzeskie z Koszalinem i Słupskiem, biskupstwa Munden i Alberstadt, a po śmierci obecnego administratora biskupstwo magdeburskie, Palatynat: odzyskał utracony tytuł elektorski. Odstąpiono od zasady "czyja władza tego religia".

Maciej Wierzchnicki


Zaświadczenie online Certyfikat publikacji



numer online: 172 gości

reklama