Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
12934
rok szkolny
2017/2018

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Ekspresja w wychowaniu dziecka przedszkolnego

Wiek przedszkolny jest niezmiernie ważnym etapem w rozwoju dziecka. W tym okresie zachodzą duże zmiany, w wyniku których dziecko coraz lepiej dostosowuje się do środowiska i zyskuje większe możliwości działania. Pod koniec okresu przedszkolnego dzięki stopniowemu usprawnianiu funkcji poznawczych dziecko osiąga wyższy i jakościowo doskonalszy poziom rozwoju psychicznego - wzbogaca się jego wyobraźnia, doskonali mowa, tworzą się nowe pojęcia, kształtują zalążki uczuć oraz postaw społecznych. Zbiera doświadczenia w sposób czynny - uczy się, doskonaląc własne działania. To w przedszkolu trzeba tak organizować grupę, aby dzieci umiały porozumiewać się w wielu sytuacjach przy pomocy odpowiednio dobranych środków językowych. Nie chodzi o opanowanie doskonałości języka literackiego, lecz właśnie o to, aby w przedszkolu uczyć naturalnego, poprawnego mówienia, co pozwoli porozumiewać się na co dzień z dorosłymi i rówieśnikami.


REKLAMA

Aktywnością dziecka w wieku przedszkolnym kieruje szczególnie silna potrzeba czynnego nawiązywania kontaktu z otoczeniem, "pęd" do poznawania świata. Biorąc pod uwagę cel i charakter aktywności wyróżnić można następujące jej formy:

- Aktywność poznawcza, na którą składają się czynności naśladowania i przyswajania danych rzeczywistości zewnętrznej oraz przystosowanie swego wewnętrznego "ja" do warunków świata obiektywnego, odkrywanie właściwości tego świata oraz sposobów działania w nim przez rozwiązywanie problemów.

- Ekspresja, którą stanowi spontaniczna wypowiedź dziecka będąca wyrazem jego osobistych przeżyć i doznań. Aktywność o charakterze ekspresyjnym obejmuje różne formy zachowania, poprzez które ujawnione są indywidualne doświadczenia dziecka. M. Kofta wymienia tu: wyraz twarzy, pantomimę, muzykę, plastykę, wypowiedzi słowne i większe jednostki działania.

Porządkując różnorodne formy aktywności twórczej, R. Popek przyjmuje następujący podział czynności ekspresyjnych:

1. Ekspresja ruchowo-mimiczna: realizowana jest poprzez gest, mimikę twarzy (w celu wyrażenia stanów emocjonalnych), pozę ciała, spontaniczny ruch (machanie kończynami, podskakiwanie)".

2. Ekspresja ruchowo-muzyczna: nadawanie ruchowi rytmicznego wyrazu i symbolicznego znaczenia, improwizowany taniec, interpretacja algorytmów tańca zgodnie z rytmem i charakterem (nastrój) utworu muzycznego".

3. Ekspresja słowna (werbalna): zachodzi tu czynność wyrażania emocji poprzez modulację barwy i dynamikę głosu (krzyk, śmiech, płacz), a także poprzez nadawanie emocjonalnego znaczenia symbolom słownym służącym do wyrażania odpowiednich treści, samodzielne próby tworzenia nowych konfiguracji słownych (poezja i proza dziecięca) w celu wyrażania głębszych stanów świadomości i podświadomości". "Zdolności twórcze w dziedzinie mowy ujawniają się w ciągu pierwszych lat dziecka. Nie zadowala go powtarzanie i uczenie się słów, ono je tworzy onomatopeicznie, przez analogie lub pochodne. (...) Dziecko lubi odkrywać nowe słowa, cieszy się tymi dźwiękowymi przedmiotami, prowadzi "polowanie" na słowa. Gdy mowa jest opanowana, pojawiają się "słowa dziecinne" wraz z naiwnymi obrazkami, zaskakującymi powiązaniami dzięki asonansom, mieszanina rzeczywistości i fikcji, co stanowi już pewien rodzaj niedostępnej poezji". Sprawność komunikowania dziecko osiąga stopniowo w miarę doskonalenia nie tylko językowej sprawności systemowej lecz także społecznej, sytuacyjnej i pragmatycznej

4. Ekspresja słowno-muzyczna: przejawia się w spontanicznym wokalizowaniu (nuceniu melodii), improwizowaniu słów i melodii, niekiedy bywa połączona z ruchem ciała, tańcem. Często mamy także do czynienia z indywidualną interpretacją poprzednio wyuczonych fragmentów melodii i słów piosenek".

5. Ekspresja muzyczna: jest zbliżona do form wyrazu poprzednio wymienionych, a prócz tego ma tu miejsce improwizowana gra na instrumencie muzycznym bądź "gra" na instrumentach zastępczych (oparcie krzesła, butelki), a niekiedy "gra na niby" (trąbienie bez trąbki, wystukiwanie rytmów bez użycia bębenka, naśladowanie barwy tych instrumentów własnym głosem)".

6. Ekspresja plastyczna: jest najbardziej powszechną formą ekspresji. Dzieci w wieku poniemowlęcym, przedszkolnym i młodszym szkolnym samorzutnie rysują, malują pędzlem i palcami, formują w materiałach miękkich, takich jak plastelina, glina, mokry piasek na plaży, montują formy dekoracyjne i przedstawiające z różnych materiałów odpadowych na płaszczyźnie i w przestrzeni". Działalność plastyczna jest obok zabawy najczęściej uprawianą formą ekspresji dziecka. Liczne badania potwierdzają, że różne formy twórczości oraz percepcja dzieł sztuki odgrywają znaczącą rolę w rozwoju dziecka. A zatem edukacja plastyczna powinna opierać się na dwóch równolegle przebiegających i nierozłącznych procesach: ekspresji i percepcji. Dziecko jest twórcą w pełnym tego słowa znaczeniu. Kiedy tworzy i przetwarza uświadamia sobie własne istnienie.

7. Ekspresja konstrukcyjno-techniczna: przejawia się w dziecięcych próbach konstruowania pojazdów (środków lokomocji), budowli, urządzeń technicznych i przyrządów, niekiedy "na niby" ze sprzętów domowych, pudełek, mebli i wycofanych z użytku urządzeń gospodarstwa domowego oraz ogólnie dostępnych zestawów klocków i pół- fabrykatów ("Mały konstruktor", "Mały inżynier" itp.);

8. Ekspresja zabawowa: na ogół jest syntezą wymienionych uprzednio form ekspresji. Może zawierać elementy ekspresji słownej, muzycznej, ruchowo-mimicznej, plastycznej itp. Podporządkowanie tych form akcji treściowej, z pominięciem reguł zabawy lub ich częściowa interpretacja (spontaniczność zabawowa), tworzą z zachowania się dziecka wielofunkcyjną zabawę. Mogą to być zabawy tematyczne w rolę: iluzyjne, inscenizacyjne, fikcyjne, imaginacyjne, zabawy konstrukcyjne, ruchowe i muzyczno-ruchowe. Zabawy ekspresyjne zaliczane są do zabaw twórczych w odróżnieniu od zabaw naśladowczych i dydaktycznych. Jest to najbardziej uniwersalna forma wielostronnej aktywności twórczej. Nastawiona jest na kreowanie układów społecznych, życia "na niby", z cechami animizmu (łac. anima- cecha myślenia dziecięcego, stan postrzegania świata, które przypisuje posiadanie "duszy" i żywotność lalkom i innym przedmiotom. Jest to cecha charakteryzująca dzieci w początkowym okresie wczesnego dzieciństwa lat (zdaniem Jeana Piaget w okresie wyobrażeń przedoperacyjnych) i antropomorfizmu(przypisywanie cech ludzkich zjawiskom przyrody, zwierzętom i przedmiotom). Ale mimo tych cech "zabawa w życie" traktowana jest przez dzieci serio. Dlatego też jest najlepszą i najbardziej wszechstronną formą aktywizacji i stopniowego wprowadzania dziecka w realne życie społeczne człowieka.


REKLAMA

Zarówno psycholodzy, jak i pedagodzy wskazują na istotną rolę uczuć w kształtowaniu postaw i przekonań dziecka, stwierdzając, że procesowi zdobywania wiedzy musi towarzyszyć emocjonalne zaangażowanie, a wtedy przyswojone wiadomości będą mogły stać się wiedzą osobistą dziecka. Potrzeba ekspresji, tak charakterystyczna dla człowieka, ujawnia się wyraźnie w wieku przedszkolnym. Po okresie spontanicznej ekspresji trwającej do około połowy trzeciego roku życia pojawia się ekspresja zamierzona, ukierunkowana. Dziecko próbuje wyrazić siebie, tzn. swoje przeżycia, wyobrażenia, spostrzeżenia i wyniki pracy umysłowej. Wewnętrzny świat dziecka stanowi otwarty i nieustabilizowany zespół uczuć i przekonań, które stara się wyrazić z uwagi na swą siłę i intensywność. "Jest to świat jeszcze nie uporządkowany i nie zorganizowany, który zostanie powoli uświadomiony sobie przez dziecko, w miarę jak będzie go mogło wyrażać w formie dostępnej dla innych." To nastawienie dziecka do wyrażania własnych przeżyć jest oczekiwanym rezultatem podejmowanej przez nie aktywności wynikającej z kontaktów dziecka z otaczającą rzeczywistością, wzmożoną potrzebą wyładowania energii oraz ciągłą gotowością poznawczą. A zatem, celem podejmowania przez dziecko aktywności ekspresyjnej jest wyrażenie swoich zainteresowań i potrzeb, których źródłem jest codzienne doświadczenie.

W procesie edukacyjnym "ekspresja, do której szczególnie predysponowane są dzieci, polega na organizowaniu działalności wychowawczej umożliwiającej dziecku manifestację na zewnątrz tego, co zawiera umysł, uczucia, marzenia i fantazja." Zauważyć należy, że wyrażanie doświadczeń dziecka i cech jego osobowości może mieć charakter spontaniczny, naturalny, wywołany jakąś zewnętrzną lub wewnętrzną przyczyną lub zamierzony, sztuczny, kiedy ma nie tylko przyczynę, ale również cel, do którego zmierza. W odniesieniu do aktywności dziecięcej, ekspresja naturalna przejawia się w spontanicznie podejmowanych zabawach, czynnościach wokalnych, ruchowych, werbalnych, itp., natomiast ekspresja zamierzona jest zwykle inspirowana przez nauczyciela i obejmuje działania bardziej zorganizowane, bardziej rozbudowane treściowo i bardziej ukierunkowane na cel. Konkretyzuje się to głównie w wytworach plastycznych, w pomysłach muzycznych, inscenizacyjnych, teatralnych, w ekspresji słownej czy zabawach tematycznych. Pobudza to inwencję dziecka, uczy samodzielności, jest przejawem emocjonalno - poznawczego stosunku do siebie i otoczenia, a także staje się podstawą do kształtowania się indywidualności dziecka. W pracy z dziećmi przedszkolnymi koniecznością staje się przesunięcie uwagi nauczyciela z wytworu ekspresji dziecka na sam proces wyrażania siebie. Po to, by dziecko mogło wyzwolić swój wewnętrzny świat i posługiwać się właściwymi mu sposobami ekspresji: mimiką, gestem, rysunkiem, piosenką itp., trzeba "uszanować jego spontaniczność, czuwać nad tym, by unikać wszystkiego, co może pociągać za sobą zahamowanie ekspresji, a tym samym myślenia, a także zniszczenia tendencji ekspresyjnych."

Współczesna pedagogika przedszkolna podkreśla znaczenia różnych form ekspresji dziecka, a w związku z tym zwraca uwagę na potrzebę zachęcania go do wyrażania swojej wizji świata w słowie, malarstwie, collagu, rysunku, tańcu. Czasami jednak można stwierdzić, że słowo "ekspresja" nie zawsze jest używane w sposób prawidłowy. Na przykład - mówimy o ekspresji, gdy dziecko kopiuje jakiś rysunek z książki, skleja model samolotu, wypełnia kontury przedmiotów, ludzi w książkach do kolorowania. Tymczasem słowo "ekspresja" od łac. expressio oznacza wyrażanie swoich myśli, emocji, wrażeń, spostrzeżeń poprzez słowa, gesty, mimikę, ruchy ciała. W sztuce słowo ekspresja oznacza komunikowanie siebie, tzn. swoich przeżyć, myśli, emocji, sposobów widzenia rzeczywistości. Dzięki ekspresji pozwalamy poznać innym to, co nosimy w sobie, to, co czujemy, wyobrażamy sobie, o czym marzymy, słowem świat nieznany, który w inny sposób nie da się wyrazić. Pociąga to za sobą konieczność doboru swoistych form i metod pracy pedagogicznej, które muszą być dostosowane do właściwości rozwojowych dziecka, ponieważ jest to podstawowy warunek ich skuteczności. Każda z metod pracy stosowana w wychowaniu przedszkolnym łączyć powinna ze sobą trzy elementy: poznania, przeżywania, działania. Ekspresja dziecka to z jednej strony spontaniczne wyrażenie jego osobistych przeżyć i doznań, a z drugiej to odbicie pojmowania przez nie rzeczywistego świata, to czynnik intensyfikujący procesy poznawcze, emocjonalne i motywacyjno-wolicjonalne. Ekspresja jest naturalną potrzebą i koniecznością zapewniającą pełny jego rozwój. Twórczość dzieci jest autentyczna, samorodna i oryginalna, np. rysując wypracowują własną technikę i własny sposób przedstawiania rzeczywistości, charakterystyczną dla siebie kompozycję.

Poznanie i rozwój dyspozycji poznawczych polega przede wszystkim na rozwijaniu percepcji (spostrzegania). Jest to rozwój umysłowy kształtowany przez mnogość bodźców i reakcji z tym związanych. Rzeczywistość dziecięcych skojarzeń ugruntowuje się głównie przez naśladownictwo. Dziecko obserwuje i naśladuje czynności dorosłych i rówieśników. Przez naśladownictwo uczy się nie tylko rozumienia otaczającej rzeczywistości, ale także bycia w niej. Rozwój sfery poznawczej ma więc charakter zmysłowo - operacyjny, dlatego też wszelkie stawiane dziecku zadania powinny to uwzględniać. Przeżywanie jest zwykle reakcją zmysłowo - emocjonalną, ma wyraźne jakości spostrzeganych w otoczeniu rzeczy lub ma treści uczuciowe zauważone przez dzieci. Należy dążyć do tego, aby dziecko zdawało sobie sprawę z przedmiotu doznań zmysłowych oraz do tego, aby w przeżyciu dziecka wyrażał się jego stosunek aprobaty lub negacji do tych przedmiotów i zjawisk. Jest to początek wyrażania własnej postawy, własnego stosunku do rzeczy i spraw dziejących się w otoczeniu. Przeżycia dziecka kształtują się głównie w zabawie, ale także w spontanicznie realizowanych, okazjonalnych jego zainteresowaniach. Dlatego też, oprócz zabaw wywołujących zamierzone sytuacje emocjonalne, umożliwiających różnorakie przeżycia, poznać należy zainteresowania dziecka i stwarzać szansę ich realizacji. "Przeżycia są bowiem fizjologicznymi pobudzeniami organizmu bardzo korzystnymi rozwojowo, a poza tym mają duży wpływ na ukształtowanie się charakteru dziecka." Natomiast działanie jest formą dziecięcej ekspresji, wyrazem naturalnej potrzeby aktywności dziecka. W działaniach wyrażają się wszelkie sytuacje pragnieniowe, dlatego też już w przedszkolu bardzo ważną sprawą jest właściwa stymulacja pragnień, pomoc w wyborze bodźca do działania i czuwanie nad wykonaniem zadania, a w końcu interpretacja wyniku.

Pozostawiając dzieciom swobodę w spontanicznym działaniu, należy "umieć przeprowadzić dziecko w jego osobistym doświadczeniu przez pełen akt realizacji różnych zamierzeń, od chęci działania, przez decyzje i wykonanie do rezultatów." Poznawanie, przeżywanie i działanie stanowią w wieku przedszkolnym specyficzną strukturę, najbardziej w tym okresie rozwojowym zintegrowaną i jednolitą. Jest ona w całości wyrazem życia dziecka, które samo jest niejako częścią przejawiania się tych trzech elementów. Nie można natomiast dzielić tej struktury.

Aktywność jest podłożem wszelkiej działalności, będącej rezultatem z aktualnego stanu potrzeb jednostki, i to zarówno świadomych, jak też nieświadomych.

Bibliografia:

  • A.Siedlaczek-Szwed, Rola nauczyciela w procesie komunikowania, [w:] Edukacja w jednoczącej się Europie. Wybrane aspekty, red. Wł. Szlufik, U. Ordon, A. Skoczylas- Krotla, Częstochowa 2003
  • S.Szuman, O sztuce i wychowaniu estetycznym, Warszawa 1975
  • Lubomirska K., Wczesna edukacja jako wartość, "Wychowanie w Przedszkolu" 1994 nr 3
  • Sommerfeld A., Zahamowanie aktywności dziecka a zdrowie psychiczne, "Wychowanie w Przedszkolu" 1990 nr 1
  • Stasiakiewicz M., Twórcza aktywność dziecka jako czynnik jego rozwoju, "Życie Szkoły" 1980 nr 10

    Danuta Mormul


  • Zaświadczenie online



    numer online: 246 gości

    reklama