Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
13128
rok szkolny
2018/2019

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Czy nauczycielowi potrzebna jest wiedza filozoficzna ?

Czy nauczycielowi potrzebna jest wiedza filozoficzna? Pytanie z natury rzeczy filozoficzne, bowiem pyta o sens, odsyła do zgłębiania istoty pracy nauczyciela i wartości naukowej dziedziny jaką jest filozofia i pedagogika. Poznanie badawcze, empiryczne charakterystyczne dla pozytywistycznego modelu naukowego nie operuje metodyką, która mogłaby zgłębiać zagadnienia filozoficzne, do owych analiz potrzebny jest rozum, a właściwie rozumny człowiek, który w swoją naturę ma wpisany zamysł filozoficzny nad światem i jego aspektami. Każdy więc nauczyciel w swej codzienności szkolnej, świadomy siebie i swej roli społeczno - zawodowej stawia sobie szereg pytań filozoficznych np. Czy człowiekowi do osiągnięcia szczęścia osobistego potrzebne jest wykształcenie? Dlaczego ludzie chcą się uczyć w szkole? Dlaczego dzieci nie lubią szkoły? Powyższe pytania odnoszą się do sensu ludzkiej egzystencji i sposobów istnienia w warunkach powszechnie funkcjonujących szkół. Przykładów tego rodzaju pytań można by namnożyć wiele, bowiem złożona i trudna do interpretacji jest współczesna rzeczywistość. Z.Bauman, w istocie tych czasów dostrzega ciągły ruch wynikający z przepływu pieniądza, informacji i szybkiego przemieszczania się ludności. Owy ruch sprawia, że żyjemy w warunkach ciągłej zmiany, a rzeczywistość staje się płynna. Wielość i różnorodność bodźców i zmian jest cechą epoki XXI w. W tej epoce funkcjonuje współczesna szkoła, realizuje swe cele życiowe i zawodowe nauczyciel. Złożoność czasów, w którym przyszło mu żyć i złożoność rzeczywistości edukacyjnej i zachodzących w nie procesów nie jest prosta do rozstrzygnięcia. Metodyka empiryczna dominująca w tradycyjnej pedagogice nie sprosta analizie zjawisk, z którymi w szkole spotyka się nauczyciel. Potrzeba więc innego namysłu, odmiennego paradygmatu, by zrozumieć czasy, szkołę, rolę nauczyciela i sens każdej ludzkiej egzystencji. Jak uwolnić się z wszechwładnie panującej idei oświeconego postępu, idei poznawczej szkiełka i oka, które gwarantowały szczęście jednostce wraz z postępem cywilizacji i rozwojem wielu dyscyplin naukowych? Czasy narzucają człowiekowi interpretację świata. Zarówno nowoczesność jak i późna nowoczesność niesie ze sobą inne wartości, normy kulturowe, wyznacza człowiekowi inne priorytety, cele życiowe. Więc jak ma żyć człowiek na przełomie epok? Jak ma budować swą tożsamość, kiedy relatywne stają się wartości? Jak ma realizować cele, które z dnia na dzień mogą stać się pozbawione sensu? Za bardzo człowiek uwierzył oświeceniowej filozofii, że zgłębiając i badając naukowo rzeczywistość dotrze do istoty swego bytu. Paradygmat naukowy na niwie poszukiwań ludzkiego sensu zawiódł człowieka XXI w. Należy więc szukać nowych dróg poznania naukowego, które jednoznacznie prowadzą do filozofii. Szczególnie winien tę drogę obrać nauczyciel, którego osobowość ma się opierać wypływowi czasów i zmieniającej się rzeczywistości. Nauczyciel ma być ostoją wewnętrznej wolności jako nadrzędnej wartości nadającej sens każdemu bytowi osobowemu. Jak doświadczać sensu istnienia uczy filozofia, pedagogika zaś jest środkiem do osiągnięcia celu. Współczesna wiedza pedagogiczna i psychologiczna zawłaszczyła sobie prawo do całościowej wiedzy o człowieku i wypowiadania się o nim nie tylko w sprawach dotyczących jego życia psychicznego, lecz także jego sensu życia czy jego struktury bytowej, wydziedziczając z tej roli filozofię. Pociągnęło to za sobą wiele nieporozumień i deformacji całościowej wizji człowieka i właściwego rozumienia jego życia osobowego. Jak więc Nauczyciel bez wiedzy filozoficznej ma wypełnić swoją zawodową misję i pomóc młodemu człowieka odszukać jego osobisty sens? Zasadne jest by sięgnął do ontologii. Ontologia to główna z dyscyplin filozofii. Jej dociekania zmierzają do tego, by przedstawić ogólną charakterystykę rzeczywistego świata i wszelkich bytów czyli tym co istnieje. Ontologia pyta o naturę i właściwości każdego bytu. Dokonawszy zbadania natury oraz własności bytu tłumaczy jego strukturę oraz zasady, które je organizują. Poszukuje odpowiedzi na pytanie kim jest człowiek? Co stanowi o jego człowieczeństwie? Dlaczego i dzięki czemu istnieje? Na owe pytania nie odpowie nam pedagogika ani psychologia, które poszukują odpowiedzi, jak funkcjonuje człowiek. W jaki sposób odbywają się w nim pewne procesy (np. psychiczne). Filozoficzne obrazy człowieka nie mogą zastąpić psychologicznych czy zostać zredukowane do jakiegoś trzeciego (…). Obrazy te powinny jednak następować w odpowiednim porządku, by służyć sobie pomocą. - pisze Andrzej Młynarczyk w Filozoficznych obrazach człowieka a psychologia. Obraz filozoficzny winien być podstawą dla obrazu psychologicznego. Naturą bytu osobowego zajął się Arystoteles. Jego człowiek to dusza i ciało, które nie są sobie przeciwstawne, tworzą jedność, która wyraża się w jedności istnienia i działania. Arystoteles wskazuje na rozum jako jedynej drogi dojścia do człowieka. Rozum jest tym, co czyni człowieka tym, kim jest - powie Arystoteles. Jednak nie jest to pełny obraz. Do istoty bycia człowiekiem potrzebne jest świadome oraz uporządkowane działanie.


REKLAMA

Na bazie arystotelesowskiej koncepcji człowieka na przełomie III i IV wieku formuje się koncepcja człowieka jako osoby. Termin osoba wskazuje na tego typu byt, który jest niepodzielną podstawą wyłaniania z siebie aktów specyficznie ludzkich (świadomo - dobrowolnych).. Współczesne teorie egzystencjalne termin osoba oznacza w człowieku to wszystko, co wyraża go jako autonomiczny podmiot działań i doznań. Człowiek - osoba to suwerenny autor swoich działań. Odsłania się w działaniu i poprzez to działanie spełnia się - aktualizuje. Strukturę bytu osobowego poznajemy więc w ramach analizy ludzkiego działania. Kim jest człowiek jako osoba? Antropologia personalistyczna wyróżnia siedem cech, poprzez które człowiek spełnia się jako osoba. Po pierwsze posiada zdolność do poznania, która jest głównym celem i motywem poznania prawdy. Dzięki tej zdolności człowiek tworzy dzieła kultury. Drugą właściwością bytu osobowego jest zdolność do miłości. Ma ona szeroki zakres począwszy od miłości seksualnej poprzez miłość ludzką, do miłości i przyjaźni z Bogiem. Trzecią właściwość bytu osobowego stanowi wolność. W strukturę wolnego działania wchodzi rozum i miłość. Wolność rozgrywa się wewnątrz samego człowieka, w jego działaniu, które jest aktem autodeterminacji i wolności człowieka. W akcie decyzji człowiek spełnia się jako byt osobowy, zyskując poprzez swoje czyny konkretną osobową twarz. Od aktu decyzji nie można się uwolnić ani przekazać komuś innemu.

Czwartą cechą natury bytu człowieka jest religijność. W doświadczeniu religijności człowiek odkrywa najgłębszą prawdę o sobie, prawdę o tym, że jest istotą przygodną, ale równocześnie, że jego życie ma sens, bowiem równy jest w swej naturze wobec innych ludzi. Każdy więc człowiek jest istotą pochodną od Boga.

Po piąte, transcendencja człowieka realizuje się w stosunku do prawa. Stąd nie można człowieka ubezwłasnowolnić i poddać pod prawo, które jest przeciwko niemu jako człowiekowi. A więc nie można go poddać pod prawo ograniczające jego prawo do życia, dostęp do prawdy, do wolności, do wyboru swego miejsca zamieszkania, ukochanej osoby i drogi dożycia itp.

Po szóste, poprzez nieustanne bogacenie się od wewnątrz człowiek sam staje się pełnią - spełnia się w aspekcie życia osobowego, stanowiąc sam dla siebie i drugiej osoby nowy świat. Tak więc byt osobowy jest sam dla siebie bytem zupełnym. I choć jest bytem społecznym, to jednak do pełni swego istnienia nie potrzebuje niczego z zewnątrz, co by go czyniło dopiero człowiekiem jako takim.

Siódma cecha bytu osobowego to godność. Owa cecha strukturalna stanowi przesłanie dla pedagogów, że człowieka nie można traktować jako środka do jakiś celów, czy naukowych czy pedagogicznych. On bowiem jest celem wszelkich działań.

Tak więc wyjątkową i najwyższą pozycję przyjęła osoba w hierarchii bytów i stała się aksjologicznym centrum dociekań w personalistycznym nurcie myślowym opartym na klasyczno - tomistycznej koncepcji bytu osobowego, w którym dominuje przekonanie o nieskończonej godności człowieka, jego transcendencji wobec świata przyrody oraz jego wolności osobistej, a także społecznej, a rdzeniem człowieka jest rozum. Dostrzeżenie w człowieku bytu osobowego w kulturze nowożytnej zapoczątkowało zainteresowanie się myślą ontologiczną i filozoficzną refleksją nad naturą człowieka. Nurt tomistyczny pozostaje nadal aktualny w dziedzinie filozoficznego wyjaśniania świata, wyjaśniania, które stało się bliskie myśli pedagogicznej, nauczycielom i wychowawcom. Wychowanie w duchu personalistycznym uświadamia wychowankowi, kim jest jako byt osobowy, realizując swój cel i sens życia.


REKLAMA

Wychowanie w pedagogice personalistycznej odnosi się do trzech paradygmatów. ( człowiek jest zawsze osobą, jest on predysponowany do wielokierunkowej i wielopoziomowej aktywności, posiada naturę prospołeczną). Personalizmem pedagogicznym rządzą zasady. Otóż, ostatecznym celem wychowania jest uzdolnienie podmiotu do kierowania procesem własnej personalizacji. W odróżnieniu od behawiorystów i empirystów, wychowanek nie jest pustką, lecz osobą, którą trzeba przebudzić. Wychowanek jest pierwszym sprawcą procesu wychowania, a wychowawca jego współpracownikiem, Wychowanie traci sens, kiedy staje się realizacja celów społecznych jednak rola szkoły, rodziny stanowią istotną funkcję w procesie wychowania.

W pedagogice istnieje mnogość i różnorodność nurtów filozoficzno i ideologicznych, które stały się podstawą do stworzenia paradygmatów wielu subdyscyplin pedagogiki wraz założeniami ontologicznymi, podejściem aksjologicznym i epistemologicznym. Świadomość pedagogiczna w kontekście filozoficznym pozwala nauczycielowi na refleksyjną, analityczną i krytyczną ocenę procesu pelagicznego i rzeczywistości edukacyjnej wraz z pojawiającymi się w niej zmianami. Pedagog- filozof ma świadomość koncepcji, którą realizuje, jest więc konsekwentny i wiarygodny w tym, czego się podejmuje. Dostrzega cele, jako wyraźne kierunki, wie dokąd zmierza. Śmiało weryfikuje i modyfikuje metody, jako tylko środki do osiągnięcia celu. Twórczo i pewnie zmienia rzeczywistość pod jasny cel, będąc odpornym na ideologie i doktryny. Z filozoficznej perspektywy potrafi krytycznie i wnikliwiej spojrzeć na współczesne nurty w pedagogice, wyciągnąć dojrzałe sądy i pokierować swoją pracą tak, by dawałam ona satysfakcję i wymierne efekty. Filozoficzna wiedza dostarcza nauczycielowi autorefleksji, wprowadza na drogę samoświadomości, co sprawia, że dla swoich uczniów może być mistrzem, przewodnikiem, przyjacielem. Świadomość filozoficzna ubogaca nauczyciela jako człowieka, dając mu solidne podstawy jego kompetencji osobowościowej i zawodowej.

Filozoficzny opis świata i rzeczywistości sięga również do zagadnień etyki, która stanowi istotny dział filozofii. Czym jest etyka? Jest filozoficzną teorią powinności moralnej działania. Rozważa czym jest czyn ludzki. Określa go jako działanie, którego człowiek jest świadomy i czuje się wolnym sprawcą. Dlatego też jest odpowiedzialny. W obszarze etyki czyn ludzki rozpatrywany jest w aspekcie wartości moralnych, według których określamy czyny moralnie dobre i złe.

Arystotelesowskie rozumienie natury człowieka i jego działania stały się podstawą stworzenia systemu wychowania i kształcenia wpisanego w antropologię filozoficzną i etykę. Jego teoria cnót rozstrzyga kwestie czynów moralnych człowieka. Otóż, Arystoteles przedstawia dobro jako cel ludzkiego działania. Człowiek, chcąc je osiągnąć decyduje się na konkretne postępowanie. Osiągnięcie go ma zapewnić mu szczęście (w rozumieniu starożytnych stan zadowolenia z życia).U Arystotelesa szczęście człowieka polega na teoretycznej kontemplacji prawdy. Stagiryta jest realistą, a jego etyka jest filozofią spraw ludzkich, bo nie potępia on praktycznej strony życia i purytańskich zasad, ale próbuje nadać mu rozumny wymiar, na miarę samego człowieka. Na drodze teoretycznej kontemplacji do prawdy istotna jest najwyższa władza, jaką jest intelekt, który za pośrednictwem zmysłów poznaje rzeczywistość i doskonali się w odbiorze. Skutkiem poznania intelektualnego jest klarowny odbiór rzeczywistości, intelektualny zachwyt nad bytami oraz wewnętrzna integracja, która dokonuje się w działaniu. Poprzez działanie tworzy się też charakter człowieka. W zależności o nabytych sprawności (dobrych i złych) człowiek staje się przewidywalny w swych działaniach. O charakterze człowieka decydują też dyspozycje moralne, na stałe wpisane w jego naturę - cnoty (arete), czyniąc go dobrym. Sprawności intelektualne pełnią zadanie przewodnika, który ma na celu wyznaczenie właściwej drogi, w czasie której człowiek nabywa niezbywalne cnoty (dianoetyczne). Z kolei przez ćwiczenia i nawyki jednym słowem praktykę może nabyć cnoty charakteru (cnoty etyczne). Są one nabyte, nieświadome, w przypadku braku ćwiczeń, zanikną.

Rozum pozwala człowiekowi znaleźć właściwą miarę - złoty środek między skrajnościami ludzkiego postępowania, które są zdeterminowane przez uleganie namiętnościom. Rozum sprawuje kontrolę nad namiętnościami tak, aby w postępowaniu unikać skrajności i osiągać miarę złotego środka.

System norm i zachowań etycznych stworzonych przez Arystotelesa stał się fundamentem dla całej cywilizacji łacińskiej. Wprowadzony został do systemu prawa Rzymian, uznany został przez chrześcijaństwo w swych normach moralnych. Jako system wychowawczy w kulturze funkcjonował do XVII w., a następnie J.F.Herbart wzorował się na jego paradygmacie wychowawczym oraz systemie wychowawczym.

O ile system Arystotelesa oparty na czynach moralnych wpisał się w kulturę i został wykorzystany do stworzenia systemu wychowawczego Herbarta, o tyle jego koncepcja natury człowieka wpisana w realizm metafizyczny nie okazała się dominującym założeniem filozoficznym tworzących się kierunków i nurtów pedagogicznych. Za to rozpowszechnił się idealizm jako przedzałożenie filozoficzne wielu paradygmatów w nowożytnej pedagogice. Pajdocentryzm, aksjocentryzm, heterocentryzm wywodzą się z idealizm (Platon Marks, Dewey).Tak więc idealizm zdominował pedagogikę empiryczną, humanistyczną i pedagogikę życia i ideału. Jego wspólne założenie odnoszące się do wizji człowieka i jego działaniu opiera się na przekonaniu, że rzeczywistość jest tworzona przez nasze myślenie, które jest od niej ważniejsze, Z kolei realizm (Arystoteles, Tomasz z Akwinu) stoi na stanowisku, że człowiek nie tworzy rzeczywistości, lecz ją odczytuje. W filozofii wychowania opartej na pedagogice idealistycznej zauważa się, że jest ona źródłem błędów, ze względu na na niewłaściwą wizję człowieka i nieprecyzyjną wizję moralności. Utrwalając platoński model człowieka, w który najważniejsze są cele i idee, zapomina się o samym człowieku, zaś wychowanie ogranicza się do realizowanych ideałów, które nie przystają do realnego świata, propagowane wzory są dalekie od humanizmu. Idealizm jako przedzałożenie filozoficzne w pedagogice naraża wychowanie na konsekwencje niebezpieczeństwa instrumentalizacji i idealizacji procesu wychowawczego. Wychowanie pod wzorce, może okazać się złudne, powierzchowne i płytkie, a pedagogika behawioralna oparta na systemie nagród i kar wyklucza osobowe relacje i jest działaniem zbyt sterującym, ograniczającym rozwój ludzkiej osoby.

Pedagogika realistyczna chroni intelekt, wolę prawdy i dobra ludzkiej osoby. Ogranicza wpływ fałszu i zła. Zdaniem M. Gogacza ta pedagogika polega na podtrzymywaniu wiążącej nas z ludźmi miłości i wiary, na trwaniu w nich dzięki wzajemnemu zaufaniu. Polega na budowaniu rozumienia i decyzji. Doniosłe ma więc zadanie przed sobą wychowawca i nauczyciel, powiem prawdy, dobra i miłości nie uczą instytucje. Tylko mądry, etyczny i kochający człowiek otwiera horyzont wartości na drugą osobę, osobę młodego człowieka

Reasumując, realistyczna teoria wychowania to wychowanie wypełnione prawdą i miłością, a przede wszystkim osobą. Owa teoria, nie jest dominującą wśród wielu innych teorii współczesnej pedagogiki, jednak swą koncepcją zwraca się w stronę starożytnej filozofii, w stronę teorii bytu osobowego, dając szeroką alternatywę dla dzisiejszych praktyk edukacyjnych. Czy skorzysta z nie współczesny nauczyciel? Wszystko zależy od jego wykształcenia filozoficznego i szerokiej perspektywy światopoglądowej.

Świadomość natury i czynów człowieka to nie jedyny obszar kompetencji pedagogicznych, który wynika z wiedzy filozoficznej. Do wykonywania zawodu nauczyciela potrzebna jest świadomość epistemologiczna, która odnosi się do kolejnej dziedziny filozofii, jaką jest epistemologia. Episteme to inaczej wiedza, umiejętność, zrozumienie. Filozofia zgłębia problem Co to jest poznanie i czym jest poznawanie? Wyjaśnia prawa dotyczące poznawania, jak i tego, co jest poznawane. W kulturze nowożytnej epistemologią rządzą inne zasady poznania świat, niż te, które wypracowała filozofia starożytna. Ona poszukiwała prawdy tylko za pomocą rozumu i w jego obrebię, odnosząc się do logicznych dowodzeń. Natomiast nowożytne poznanie wyprowadza teorie z praktyki i sięga do doświadczenia jako wiarygodnej metody wytwarzania wiedzy. Na obserwacji za pomocą zmysłów, wielokrotnym badaniu i weryfikacji wyników wyrasta paradygmat empiryczny, który zdominował nurt epistemologiczny czasów nowożytnych i przyczynił się do powstania nauki we współczesnym rozumieniu. Nauki przyrodnicze stały się wzorcem dla innych nauk, również pedagogiki, gdzie podejście empiryczne zdominowała jej tożsamość. Jednak XIX wiek przynosi zmianę metod poznawczych, szczególnie w naukach humanistycznych.Wraca prymat rozumu i zwrot w stronę filozofii. Po przełomie antypozytywistycznym za wiedzę uważa się wiedzę wytwarzaną przez człowieka typu doxa (opinio). Za naukową więc uznaje się wiedzę hermeneutyczną wywiedzioną z metodyki opartej na opisie i interpretacji. W ramach teorii krytycznej powstaje wiedza emancypacyjna. Mamy do czynienia również z wiedzą wywiedzioną z naukowego dyskursu w ramach współczesnych teorii społecznych. Tak więc pedagogika empiryczna została wzbogacona o filozoficzne i humanistyczne metody poznawania świata. Współcześnie znaczenia nabrała wiedza arbitralna, według Arystotelesa typu episteme oraz wiedza doxa (opinio) wytwarzana przez nauki humanistyczne. Dziś, pedagogika integruje różne rodzaje i typy wiedzy, jednak nie odchodząc od podstawowych kategorii filozoficznych; poznawania i poznania. Z punktu widzenia pedagogiki i kontekście teorii Jerzego Kmity poznawanie to świadoma czynność uzyskiwania danych o jakimś fragmencie rzeczywistości realizowana w trakcie całego życia człowieka. Poznanie zaś jest rezultatem poznawania. Podmiotem tworzenia wiedzy w pedagogice jest człowiek wraz z jego wielowiekowym dorobkiem kulturowym. Do istoty poznawania świata oprócz naukowych i filozoficznych form poznawczych, w kontekście regulacyjnej teorii kultury J.Kmity zaliczyć można poznanie przednaukowe; niepewne i potoczne. Często emocjonalne, mało precyzyjne i niespójne, a jednak poznanie...

Kwestie epistemologiczne są bardzo ważne w projektowaniu pracy nauczyciela. Znajomość ich pozwoli mu odróżniać dobrze uzasadnione teorie, weryfikować niespójne dane empiryczne, analizować i reflektować poznanie humanistyczne i eliminować potoczne i stereotypowe sądy. To bardzo ważna kompetencja, która czyni nauczyciela świadomym twórcą procesu edukacyjnego, ale tylko wiedza filozoficzna zapewni mu szeroką perspektywę na problem poznawania i poznania, który jest fundamentalny na drodze wyjaśniania prawdy i zmian we współczesnym świecie.

I chociaż współczesna cywilizacja dostarcza wiedzy coraz bardziej technicznej, wyspecjalizowanej i fragmentarycznej, to jednak wychowanie potrzebuje wiedzy humanistycznej zdolnej ukształtować człowieka zdolnego przystosować się do zmian i postępu oraz wolnego w swej naturze. W edukacji brakuje więc krytycznej refleksji nad praktyką z wykorzystaniem określonych stanowisk i teorii w wyjaśnianiu napotykanych problemów z wykorzystaniem pomysłów krytycznych pedagogów i praktyków. Brak społecznego dyskursu nad kondycją współczesnej szkoły, który mógłby być wywiedziony z refleksji filozoficznej i poznania humanistycznego. Istnieje więc potrzeba osiągania wyższych standardów w kształceniu nauczycieli w zakresie zdobywania przez nich i wykorzystywania wiedzy filozoficznej.

I choć filozofia nie stworzyła odrębnej dziedziny teoretycznej, która by zajmowała się kwestiami wychowania młodego człowieka, to stworzone i wypracowane przez nią systemy filozoficzne rozstrzygają w arbitralny sposób naturę i sens bytu osobowego i jego rozumnego działania, które można odnieść również do bytu osobowego niebędącego osobą dorosłą. Wychowanie w starożytności zdominowała praktyka. Czasy nowożytne i ukształtowanie się nowoczesnego modelu nauki wraz z wieloma odrębnym dyscyplinami sankcjonuje pedagogikę w systemie nauk, odrywając jej wychowawczą myśl od filozofii. Zinstytucjonalizowana pedagogika jest głównie empiryczna i behawiorystyczna oparta na paradygmacie socjologicznym i psychologicznym,i odstępuje od filozoficznych teorii. Przełom antypozytywistyczny jest również przełomem w pedagogice, która swej tożsamości szuka w filozofii, sięgając do jej ontologii, aksjologii i epistemologii. Zasadne więc staje się zgłębianie wiedzy filozoficznej; logicznej i pewnej przez tych, którzy prowadzą młodego człowieka w poszukiwaniu sensu ludzkiej natury.

Bibliografia:

  • Hejnicka - Bezwińska T, Pedagogika ogólna, Wydawnictwo akademickie i profesjonalne, Warszawa 2008
  • Krasnodębski M., O realistyczną filozofię wychowani: idealizm i realizm punktem wyjścia w pedagogice http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Studia_Philosophiae_Christianae/Studia_Philosophiae_Christianae-r2006-t42-n2/Studia_Philosophiae_Christianae-r2006-t42-n2-s45-64/Studia_Philosophiae_Christianae-r2006-t42-n2-s45-64.pdf
  • Lorenc J., Wychowanie człowieka w ujęciu pedagogiki personalistycznej, https://sbc.org.pl/Content/228761/Lorenc_J.pdf
  • Kiereś B., Polska Myśl Pedagogiczna RokII(2016), nr 2

    Lidia Jurkiewicz


  • Zaświadczenie online



    numer online: 128 gości

    reklama