Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
13136
rok szkolny
2018/2019

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Trudności wychowawcze w szkole

Terminem trudności wychowawcze określa się najczęściej zaburzenia zachowania dziecka. Są to nieprawidłowości w zachowaniu, przejawiające się w takich sposobach zachowania się dziecka, które są niezgodne z celami wychowania. Jednocześnie zachowania te są uporczywe i nie poddają się zwykłym oddziaływaniom wychowawczym. Pojęcie trudności wychowawcze jest zamiennie używane z takimi pojęciami jak nieprzystosowanie, czy niedostosowanie społeczne. Najczęściej używany termin trudności wychowawcze obejmuje wszystkie rodzaje trudności dziecięcych, manifestujące się w jego zachowaniach odbiegających od normy.


REKLAMA

O normie, w tych przypadkach, można mówić w dwojakim znaczeniu, tj. statystycznym i wartościującym. W znaczeniu statystycznym to wartość przeciętna, zespól cech charakteryzujących większość jednostek danej populacji, zachowanie właściwe dla większości dzieci w danym wieku i środowisku. W znaczeniu statystycznym norma to wartość przeciętna. Zespół cech charakteryzujących większość jednostek danej populacji. Zachowanie właściwe dla większości dzieci w danym wieku i środowisku. Natomiast norma w znaczeniu wartościującym to zespół właściwości psychicznych i zachowań zgodnych z ogólnie uznanymi normami społecznymi czy moralnymi. Pojęcie "norma", w znaczeniu wartościującym, używana jest najczęściej wówczas, gdy chodzi o charakterystykę dzieci, sprawiających swoim zachowaniem trudności w wychowaniu rodzicom czy nauczycielom. Stopień odchylenia zachowania dziecka od normy określa siłę jego zaburzenia lub wielkość trudności wychowawczych. Z psychologicznego punktu widzenia trudności wychowawcze są trudne do zdefiniowania. Sporadyczne nieprzestrzeganie norm przyjętych zwyczajowo lub zawartych w regulaminie szkolnym nie świadczy jeszcze o tym, że dziecko sprawia trudności wychowawcze. Taka sytuacja zachodzi natomiast wówczas, gdy niepożądane formy zachowania występują u dziecka często lub (i) z dużym nasileniem. Uporczywie powtarzają się mimo podjęcia przez otoczenie, a niekiedy i przez samo dziecko, starań i wysiłków w celu ich przezwyciężenia. Pojmowanie przez nauczycieli trudności wychowawczych zależy w dużej mierze od osobowości nauczyciela, stylu kierowania klasą, nacechowane jest subiektywizmem. Wychowawca surowy, nietolerancyjny, autorytatywny znajdzie w swojej klasie stosunkowo wielu uczniów, którzy nie umieją sprostać jego wymaganiom i będzie skłonny uważać ich za uczniów sprawiających mu trudności wychowawcze. W opinii nauczyciela tolerancyjnego wyrozumiałego ilość uczniów sprawiających trudności wychowawcze znacznie się zmniejszy.

Przez zaburzenia w zachowaniu rozumie się na ogół dające się zaobserwować formy i sposoby aktywności dziecka, które w jakiś sposób odbiegają od normy. Normę pojmujemy w sensie statycznym jako zespół cech charakteryzujących zachowanie większości jednostek w danej populacji. W sensie wartościującym - jako stan zdrowia psychicznego oraz zespołu zachowań mieszczących się w granicach postępowania zgodnego ze zwyczajami, obyczajami i moralnością środowiska, z jego systemem wartości. Nieprzystosowanie zaś przejawia się konfliktami jednostki z otoczeniem społecznym i niezgodnością sposobów jej zachowania się ze zwyczajami przyjętymi w danym środowisku, z wzorcami postępowania aprobowanymi przez grupę.


REKLAMA

Analiza trudności wychowawczych powinna rozpatrywać ten problem z punktu widzenia wychowawcy oraz dziecka, jego dobra i interesów. Szczególną uwagę należy zwrócić na grupę dzieci, których przebieg rozwoju nie jest prawidłowy (dzieci upośledzone umysłowo ociężałe umysłowo, nadpobudliwe...)

Dziecko może odbiegać swoim zachowaniem od rówieśników w następujących sferach:
- fizycznej, na skutek np. defektów narządów zmysłowych (głównie wzroku i słuchu),
- umysłowej np. zaburzenia mowy czy obniżony poziom sprawności intelektualnych,
- emocjonalnej np. infantylizm uczuciowy,
- społecznej np. zaburzenia w przystosowaniu się do środowiska, zaburzenia w kontaktach z innymi, zachowania przestępcze.

Bardzo często występującym zaburzeniem zachowania jest agresywność. Może przejawiać się ona w różnych formach jako:
- przemoc fizyczna,
- napastliwość słowna (groźby, przekleństwa, nadmierny krytycyzm),
- napastliwość pośrednia (złośliwe obmawianie, niszczenie cudzej własności),
- negatywizm (odmowa współpracy),
- podejrzliwość (okazywanie jawnej nieufności innym),
- poczucie złości czy nienawiści do innych osób w reakcji na rzeczywiste, lecz częściej urojone krzywdy
- drażliwość, irytacja objawiająca się gotowością do wyrażania negatywnych uczuć, w postaci porywczości, zrzędliwości, szorstkości czy grubiańskości, z błahych powodów.

W powstawaniu trudności wychowawczych dużą rolę odgrywają sytuacje zewnętrzne lub czynniki wewnątrzorganiczne, zakłócające sam proces rozwoju dziecka oraz nieprawidłowe oddziaływania środowisk wychowawczych rodziny i szkoły. Najczęstsze przyczyny zaburzeń w zachowaniu dziecka pochodzące ze środowiska rodzinnego to: nieudolność wychowawcza rodziców, zaburzona struktura rodziny, psychospołeczna degradacja rodziców w postaci wykolejenia moralnego, przestępcza recydywa. H. Spionek zwraca uwagę na to, że dziecko jest traktowane jako sprawca trudności wychowawczych, nie zaś jako podmiot. Kwestię trudności wychowawczych należy rozpatrywać w aspekcie właściwości uczniów, którzy nie mogą podporządkować się wymogom, nie zaś jako strukturę procesu wychowawczego, który jest zaburzony.

J. Konopnicki wyznaje podobne poglądy. Nie upatruje winy w dziecku i w związku z tym zastępuje termin trudności wychowawcze terminem niedostosowanie społeczne.

Za główne kryteria psychologiczne rozpoznania niedostosowania społecznego uznaje:
- dziecko niedostosowane społecznie nie działa w swoim najlepszym interesie, co jest świadectwem jego sfrustrowania,
- zachowaniem swym sprawia wiele kłopotów, których samo nie jest w stanie rozwikłać,
- reakcje jego są skomplikowane, tzn. trudne do przewidzenia i nieproporcjonalne do bodźców, które je wywołały,
- dziecko napotyka różnego rodzaju niepowodzenia, nie ma możliwości przeżywania sukcesu, będącego istotnym czynnikiem stymulującym,
- nie ma możliwości osiągnięcia sukcesu, czuje się nieszczęśliwe.

Obok powyższych kryteriów psychologicznych J. Konopnicki wyróżnia również społeczne kryteria rozpoznawania nieprzystosowania społecznego:
- dziecko jest na ogół rzadko lubiane przez rówieśników i dorosłych,
- nie ma ono zaufania do innych, jest podejrzliwe,
- z trudnością nawiązuje kontakty i przyjaźnie, co powoduje, że czuje się wyobcowane w grupie,
- nie mogąc w sposób normalny zaspokoić swoich potrzeb, czyni to w sposób aspołeczny, najczęściej niezrozumiały dla otoczenia.

Próby klasyfikacji trudności wychowawczych podejmowało wielu autorów. Jednym z nich jest L.Bandura, który rozgranicza dwa syndromy nieprzystosowania:
1. trudności sprawiane przez dzieci o przewadze procesów pobudzania,
2. trudności sprawiane przez dzieci o przewadze procesów hamowania

Przejawami, zdaniem Bandury, pierwszej grupy trudności są: przeszkadzanie w czasie lekcji, zbytnia ruchliwość i brak opanowania, arogancja, zuchwałość, wyzywające, agresywne zachowanie, brak obowiązkowości, lekceważący stosunek do nauki szkolnej i szkoły w ogóle, nieprzestrzeganie zasad czystości, porządku, naruszanie cudzej własności, uprawianie gier liczbowych, palenie papierosów, picie alkoholu, narkotyki, ucieczki z domu, wagary, trudności natury seksualnej.

Przejawami zachowania dzieci z przewaga procesów hamowania są: bierność, osłabiona aktywność społeczna i poznawcza, unikanie nawiązywania kontaktów z innymi - dlatego okazują się niewdzięcznymi partnerami do współdziałania i współpracy, niezadowolenie, smutny wyraz twarzy, apatia, brak wiary w siebie, nieufność do innych, skłonności marzycielskie, wrażenie dzieci o obniżonej sprawności umysłowej.

Bandura zwraca uwagę na to, że w grupie dzieci o przewadze procesów hamowania znajdują się dzieci często fizycznie słabo rozwinięte, niskiego wzrostu, niezręczne i niezdarne. W ostatnich latach preferuje się empiryczną klasyfikację trudności wychowawczych (w oparciu o badania empiryczne i analizę statystyczną). N. Havers wyróżnia cztery grupy zaburzeń w zachowaniu się uczniów :
1. zachowanie agresywne, charakteryzujące nadmiarem agresywności fizycznej i werbalnej,
2. zachowanie powściągliwe, nacechowane przesadną lękliwością, zamykaniem się w sobie,
3. zachowanie niedojrzałe, uchodzące za nieodpowiednie do wieku,
4. zachowanie przestępcze polegające na kradzieżach, przynależność do grupy przestępczej, wagary, ucieczki.

Wyniki badań i analiz statystycznych wykazują, iż przeważająca ilość trudności wychowawczych uczniów, należy do pierwszych dwóch grup. N. Havers przyjmuje, że głównymi symptomami trudności wychowawczych uczniów są uchybienia czy sprzeniewierzenia się różnym regułom obowiązującym w życiu klasy i szkoły.

Źródła powstawania trudności wychowawczych mogą tkwić w środowisku rodzinnym, środowisku szkolnym lub samym uczniu.

Na podstawie badań wyłoniono najczęstsze przyczyny trudności wychowawczych tkwiące w środowisku rodzinnym:
- warunki materialne: niskie zarobki, ciasnota mieszkaniowa, brud i niechlujstwo w mieszkaniu, mniejsze niż skromne wyposażenie (naukowcy zwracają jednak uwagę, że nie same warunki mają destruktywny wpływ na dziecko, a raczej konsekwencje złych warunków, tzn. jeśli warunki wpływają na nerwową atmosferę oraz sprawiają dziecku osobistą przykrość);
- sytuacja życiowa dziecka w rodzinie: struktura rodziny, kolejność przychodzenia dzieci na świat, problem jedynaków, dziecko niechciane, pozamałżeńskie, utrata jarego z rodziców czy rodzeństwa, rozłąka, rozwód rodziców, wychowanie przez niechcianą macochę czy ojczyma, rodzinę zastępczą;
- dezintegracja życia rodzinnego: niezgodne współżycie rodziców, wybuchowe zachowanie, awantury, alkoholizm (badania wykazują, że bardziej podatni na trudności wychowawcze wynikłe z powyższych przyczyn są chłopcy);
- nieprawidłowe postawy rodziców: postawa unikająca, bądź odtrącająca, dystans uczuciowy, przesadne koncentrowanie się na dziecku, nadmierne wymagania lub ochrona przed niepowodzeniami, brak konsekwencji;
- błędy wychowawcze rodziców: zły przykład, nadmierne zabieganie o wyniki w nauce, niejednakowe traktowanie rodzeństwa, brak rozmów na ważne tematy czy drażliwe tematy, brak poszanowania praw dziecka do własnych tajemnic, unikanie bądź wykluczanie dziecka z rozwiązywania własnych problemów, podejmowanie za dziecko decyzji

Przyczyny tkwiące w środowisku szkolnym obejmują:
- przyczyny organizacyjne: nadmierne przeładowanie programu, niewłaściwe podręczniki, zbyt liczne klasy i szkoły, mało lekcji artystycznych, wadliwy system kształcenia nauczycieli;
- przyczyny psychologiczno-społeczne: nieznajomość ucznia przez nauczyciela, zaniżone oczekiwania wobec ucznia, niska pozycja ucznia w klasie;
- przyczyny pedagogiczne: zbyt mało wagi przywiązuje się do wyrabiania w uczniu motywacji do uczenia się, przesadny dydaktyzm, zjawisko drugoroczności, przeciążanie pracami domowymi, nieatrakcyjność zajęć.

Przyczyny tkwiące w uczniu
- czynniki genetyczne;
- uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego;
- obniżony poziom sprawności umysłowych;
- zaburzenia somatyczne.

Dzieci nieprzystosowane działają na swoją i innych niekorzyść. Znajomość źródeł powstawania trudności wychowawczych umożliwia nauczycielom prowadzenie odpowiednich działań profilaktycznych oraz działań naprawczych mających na celu eliminowanie przejawów trudności wychowawczych.

Bibliografia

  • Bandura L.: Trudności wychowawcze. Kwartalnik Pedagogiczny 1958 nr 4
  • Dobson J.: Uparte dziecko, Wydawnictwo: ALFA-OMEGA, Warszawa 1993
  • Konopnicki J.: Niedostosowanie społeczne, PWN, Warszawa 1971
  • Łobocki M.: Trudności wychowawcze w szkole, WSiP Warszawa 1989
  • Przetacznikowa M.: Psychologia wychowawcza, PWN, Warszawa 1980
  • Skórzyńska Z.: Przyczyny trudności wychowawczych, Wydawnictwo: PZWS, Warszawa 1970

    Janina Król


  • Zaświadczenie online



    numer online: 134 gości

    reklama