Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
1362
rok szkolny
2004/2005

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Twórcza aktywność uczniów jako stymulator wielostronnego rozwoju. Sposoby wyzwalania i kształtowania postawy twórczej, stymulowanie myślenia twórczego. Spontaniczna i ukierunkowana aktywność uczniów.

Pojęcie aktywności twórczej

Aktywność jest warunkiem rozwoju człowieka i prawidłowej regulacji jego stosunków z otoczeniem. Ma ona zawsze pewien kierunek, który pedagogika określa jako cel. Aktywność jednostki mogą wywoływać i ukierunkowywać nie tylko zadania formułowane przez nią samą, ale też zadania stawiane przez otoczenie zewnętrzne, ale pod warunkiem, że jednostka uznaje je za swoje - pozwalają zaspokajać jej określone potrzeby.

Współczesna pedagogika szczególną rolę w procesie uczenia się i rozwoju przypisuje aktywności własnej wychowanka. Jej organizowanie i stymulowanie stanowi najważniejsze zadanie edukacyjne szkoły.

Uczeń, który przejawia cechy aktywności podejmuje działania z własnej inicjatywy i wewnętrznej motywacji; realizuje własne potrzeby lub cele za pomocą samodzielnie dobranych metod i środków; samodzielnie i odpowiedzialnie kieruje swoją działalnością; co najmniej współkontroluje i współocenia wyniki własnej pracy; reorganizuje swoje doświadczenia i na podstawie jego elementów stwarza nowe kombinacje, nowe zestawienia, wychodzi poza posiadane informacje i tworzy lub odkrywa nowe; podejmuje nowe zachowania, uwarunkowane jego wewnętrznymi przeżyciami i doświadczeniami. Jest wrażliwy na problemy, otwarty na różnorodne bodźce, przy tym potrafi krytycznie je ocenić. Jest zdolny do myślenia dywergencyjnego, którego funkcją jest wytwarzanie wielu pomysłów, hipotez inspirowanych problemami otwartymi.

Wynika z tego, że istota twórczości zawiera się w wytwarzaniu czegoś nowego i wartościowego z punktu widzenia twórcy. Jednak w przypadku twórczej aktywności dziecka chodzi nie tylko o wytwory, lecz głównie o zachowania nowe i cenne dla niego samego. I są one istotnym wyznacznikiem postawy twórczej określanej przez R.Glottona i C.Clero jako "dyspozycję do tworzenia, która w stanie potencjalnym istnieje u wszystkich ludzi w każdym wieku i uzależniona jest od środowiska społeczno-kulturalnego"(1).

Z definicji tej wynika wniosek, że postawa twórcza zależy od otoczenia zewnętrznego, a więc także działań pedagogicznych. Jeśli chcemy kształtować u uczniów postawę twórczą to powinniśmy organizować sytuacje, które ją wyzwalają.


REKLAMA

W.Okoń aktywność rozumie jako "samorzutną chęć działania wywołującą zewnętrzne i wewnętrzne przejawy działalności"(2). Poprzez aktywność człowiek zaspokaja różnorodne potrzeby i realizuje wynikające z nich cele. Cel i aktywność to dwa ściśle ze sobą zespolone pojęcia. Bez przejawiania aktywności nie można celu ani ustalić, ani osiągnąć.

Aktywność własna może mieć charakter twórczy lub odtwórczy. W opinii Z.Pietrasińskiego "istota procesu twórczego polega głównie na reorganizacji poprzedniego doświadczenia i stwarzaniu w oparciu o jego elementy nowych kombinacji, nowych zestawień"(3).

W odniesieniu do dzieci chodzi o wytwory i zachowania nowe i cenne dla niego samego.

Proces twórczy dziecka polega na reorganizacji jego dotychczasowego doświadczenia i tworzenia lub odkrywania nowych i wartościowych dla niego przedmiotów teoretycznych (wiadomości, ideałów) oraz fizycznych (technicznych, konstrukcyjnych, plastycznych, muzycznych, ruchowych).

Działalność odtwórcza polega na powtarzaniu, reprodukowaniu albo naśladowaniu. Poprzez nią dziecko realizuje znane sobie zadania w znany sobie sposób, ale nie dochodzi do żadnych nowych wyników. Gdy próbuje rozwiązać nowe zadania starymi sposobami, a więc odtwórczymi formami aktywności, nie może osiągnąć zamierzonego celu.

Aktywność twórcza bardziej niż odtwórcza rozwija osobowość jednostki. Dzieci wykazują stosunkowo większą zdolność do zachowań twórczych.

Aby przekształcić aktywność odtwórczą w twórczą i odkrywczą należy warunkach swobody i bezpieczeństwa, zwłaszcza w poczuciu podmiotowości działania dzieci, preferować w nauczaniu problemy otwarte powiązane z potrzebami uczących się, pozwalając im z zadowoleniem oraz w poczuciu odpowiedzialności tworzyć i odkrywać pożyteczne dla nich nowości, wykazujące określony związek z programem edukacji.

Działalność ucznia klas początkowych wykazuje cechy aktywności twórczej, gdy towarzyszą jej zjawiska:
1. automotywacja,
2. autosatysfakcja,
3. autorealizacja przebiegająca w poczuciu odpowiedzialności i mniejszej lub większej świadomości celu,
4. samodzielne tworzenie lub odkrywanie pożytecznych dla dziecka nowości.

Bardzo ważne jest to, aby w kolejnych klasach wzrastał stopień świadomości celu twórczości, która stopniowo winna przenikać cały proces twórczy. Twórczość dziecka powinna być rezultatem jego działalności świadomej a nie przypadkowej, aby uczeń nie tylko tworzył lub odkrywał pożyteczne dla siebie nowości, ale też wiedział, że własnym wysiłkiem osiągnął coś dla siebie nowego i bardzo cennego.(4)

Wzorując się R.Glotonem i C.Clero, że postawa twórcza, jako dyspozycja do tworzenia, istnieje w stanie potencjalnym u wszystkich ludzi i w każdym wieku-będąc uzależniona od środowiska społeczno-kulturalnego, a więc i od czynnika pedagogicznego - ujawnia się ona i prawidłowo rozwija dopiero w sprzyjających warunkach.

Rola nauczyciela w stymulowaniu twórczej aktywności.

W pedagogice wczesnoszkolnej czynnikiem integrującym treści, strategie, metody i formy kształcenia oraz kontrolę i ocenę osiągnięć ucznia jest nauczyciel. Może on i powinien podejmować działania sprzyjające aktywizacji poznawczej oraz twórczej uczniów. Organizując tego rodzaju działalność nauczyciel musi być zorientowany w źródłach zainteresowań uczniów.

Szkoła tradycyjna raczej preferuje podający styl nauczania, gdzie nauczyciel występuje w roli nadajnika, a uczeń to odbiorca. W myśl teorii nowoczesnej pedagogiki metody asymilacji wiedzy: jak wykład, opis, opowiadanie są wypierane przez metody samodzielnego dochodzenia do wiedzy, metody waloryzacyjne i praktyczne, chociaż niektóre metody asymilacji wiedzy, jak pogadanka, dyskusja, praca z książką są użyteczne w pobudzaniu uczniów do współudziału w wytwarzaniu i przetwarzaniu informacji. Bardzo użyteczna w procesie aktywizowania uczniów jest metoda gier dydaktycznych.

Najbardziej efektywnym sposobem rozwijania twórczej aktywności uczniów jest stosowanie strategii nauczania problemowego, w którym dominują metody samodzielnego dochodzenia do wiedzy. Uczeń poprzez własna aktywność poznawczą i badawczą, w odniesieniu do znanych elementów podstawowych, rozwiązuje praktyczne, czy teoretyczne problemy samodzielnie.

Proces twórczy obejmuje następujące fazy:
a) odkrycie problemu
b) analizowanie sytuacji problemowej
c) wytwarzanie pomysłów rozwiązywania problemu
d) weryfikowania pomysłów rozwiązywania problemu.(5)

Aktywność dziecka jest w pełni twórcza, gdy przejawia się w trzech podstawowych fazach działalności: planowania (obejmującego przygotowanie i projektowanie), realizowania i kontrolowania.

Lekcja pobudzająca zachowania twórcze ma taki model, który wzmaga u uczniów procesy kreatywne i odkrywcze głównie poprzez otwarte zadania problemowe. Lekcja zaś stymulująca zachowania odtwórcze ma taki model, który wzmaga u uczniów procesy odtwórcze (naśladowcze) głównie przez zadania zamknięte.

Zajęcia szkolne wymagają zastosowania zróżnicowanych form organizacyjnych. Praca grupowa i zbiorowa ma walory wychowawcze i kształcące. Sporą rolę w integrowaniu życia klasy może mieć nauczanie problemowe, realizowane w formie zbiorowej lub grupowej, choć większe szanse pobudzania aktywności stwarza stosowanie pracy grupowej - jednolitej lub zróżnicowanej.

Jednak najwięcej możliwości rozwijania aktywności twórczej, według St.Pałki, stwarza praca indywidualna, a głównie praca indywidualna-zróżnicowana, dostosowana do możliwości poznawczych uczniów, a głównie ich uzdolnień i zainteresowań.(6) Formę tę musimy uzupełniać pracą grupową lub zbiorową. Praca indywidualna dominuje również w pracy domowej, ale postuluje się odejście od typowych prac domowych na rzecz zadań typu przygotowawczego, kształcącego umiejętności eksperymentowania, obserwacji i operatywności wiedzy (np. zebrać określone środki dydaktyczne, zapytać, przeczytać, zaobserwować).

Aktywność uczniów może być rozwijana również poprzez czynności kontrolne i oceniające ze strony nauczyciela, jak i uczniów, również wdrażanie do samokontroli i samooceny. Nauczyciel może pomóc uświadomić uczniom jakie postępy uczynili, gdzie popełniają błędy, czy wnieśli coś nowego do swoich utworów, czy działają zgodnie ze schematem. Nauczyciele winna cechować postawa tolerancji i wyrozumiałości w przypadku krytycznej oceny pracy uczniów.

Aby nauczyciel mógł wyzwalać i rozwijać aktywność twórczą uczniów musi sam wykazywać inicjatywę twórczą. Powinien przyjmować postawę otwartości, przychylności i aprobaty dla uczniów o twórczym zachowaniu, tj. w sposób odmienny od innych rozwiązujących dany problem, czy oceniających jakieś zjawisko. Nauczyciel-twórca to również nauczyciel-inicjator, wprowadzający nowości.(7)

Nauczyciel pragnący wychowywać twórców powinien znać wewnętrzne i zewnętrzne warunki sprzyjające stymulacji i uprawianiu twórczej aktywności, a także je respektować (wewnętrznie) i organizować (zewnętrznie). A więc jeśli nauczyciel rozumie tę potrzebę i docenia, to tak planuje i organizuje warunki twórczej edukacji, żeby umożliwić dzieciom przejawianie aktywności zewnętrznie stymulowanej i inspirowanej oraz kierowanej przez nauczyciela, jak i spontanicznej, tzn. wypływającej z pobudek wewnętrznych ucznia i sterowanej przez niego samego.

Pomimo tego, że nauczyciel ma obowiązek realizowania celów i treści obowiązującego programu, to bardziej powinien koncentrować się na potrzebach i możliwościach uczniów niż na samym programie.

Rola nauczyciela w rozwijaniu twórczej aktywności uczniów w uczeniu się polega m.in. na:
- rozpoznawaniu potrzeb dzieci i ich najbliższego środowiska;
- rozpoznawaniu możliwości emocjonalno-motywacyjnych, poznawczych i behawioralnych (działaniowych, sprawczych) dzieci;
- stymulowaniu i intensyfikowaniu tych możliwości poprzez odpowiednie planowanie i organizowanie stosownych sytuacji psycho-pedagogicznych przyspieszających rozwój twórczej aktywności dzieci;
- kierowaniu uczeniem się uczniów polegającym na wykonywaniu otwartych problemów, które winny:

  • nawiązywać do dziecięcych potrzeb, zainteresowań, dążeń, doświadczeń oraz uwzględniać indywidualne możliwości twórcze uczniów,
  • budzić i rozwijać nowe potrzeby niezbędne w dalszej twórczej pracy i w życiu,
  • zachęcać do samodzielnego i twórczego pokonywania zawartych w nich trudności,
  • mobilizować do tworzenia i odkrywania pożytecznych nowości mających związek z potrzebami uczniów i wymaganiami programowymi.
  • Pobudzać procesy i operacje umysłowe, zwłaszcza myślenie dywergencyjne.

    Działania pedagogiczne nauczyciela winny koncentrować się na potrzebach i właściwościach uczniów. Dziecko pozostawione samo sobie nie będzie umiało wybrać prawidłowej drogi rozwoju, dlatego należy służyć mu pomocą w twórczej pracy.

    Techniki Freineta.

    Zgodnie ze swymi założeniami Celestyn Freinet wprowadził na miejsce metod tradycyjnych różnorodne zajęcia pozwalające maksymalnie uaktywnić każdego ucznia. Zamiast tradycyjnego nauczania podręcznikowego, opartego na autorytecie nauczyciela, wprowadził nowe, oryginalne formy pracy szkolnej, które nazwał "technikami szkolnymi".

    Freinet podniósł do wysokiej rangi takie wartości, jak twórczość, ekspresja, odczuwanie, przeżywanie, rozumienie, sens i odpowiedzialność. Uwalnia on spontaniczność podczas tworzenia, umożliwia swobodny wybór tematyki i środków wyrazu, łącząc zainteresowania dzieci z budowaniem więzi z otoczeniem społecznym i przyrodniczym.

    W swojej pracy staram się również wykorzystywać niektóre elementy techniki frenetowskiej. Razem z uczniami wykonujemy albumy tematyczne, do których to właśnie dzieci samodzielnie zbierają informacje i obserwacje, które mogłyby zainteresować rówieśników. Organizuje ćwiczenia rozwijające twórcze myślenie. Do ciekawych należą kończenie rozpoczętego opowiadania. Piszę na tablicy lub też mówię dwa pierwsze zdania, a uczniowie w miarę swoich możliwości wymyślają dalszą część. Innym dość ciekawym ćwiczeniem jest pisania swobodnego tekstu, a także opowiadania. Przy tych czynnościach wypływa potrzeba pytania, jeśli coś jest niewiadome lub zbyt skomplikowane. Dzięki pytaniom uczniowie poszerzają swoje wiadomości z dziedziny gramatyki i ortografii. W swojej pracy korzystają ze słowniczków ortograficznych. Wspólnie z uczniami redagujemy klasową gazetkę, w której sami dokonują wyboru tematów i o nich piszą.

    W czasie wielu prowadzonych zajęć staram się, aby uczniowie mieli możliwość planowania wykonywanej pracy oczywiście pod moim kierunkiem.

    Wiele prac plastycznych to swobodna twórczość moich uczniów. Prace tego rodzaju są dużo chętniej wykonywane przez dzieci niż prace mające konkretny temat i konkretną technikę. Wiele uroczystości, imprez szkolnych i rodzinnych jest wykorzystywanych przez nas do wykonania prac pozwalających na zupełną swobodę uczniowi - sa to prezenty i upominki z okazji Dnia Matki i Ojca, Dnia Babci i Dziadka, Dnia Kobiet i Dnia Chłopca, urodziny lub imieniny któregoś z uczniów w klasie. Uczniowie starają się również samodzielnie wykonywać puzzle z systematycznie opracowywanych lektur, ciekawych filmów edukacyjnych i młodzieżowych, wysłuchanych opowiadań, utworów muzycznych i sztuk teatralnych.

    Na lekcjach matematyki wykorzystuję naturalne sytuacje matematyczne, podczas których wykonujemy określone zadania. Sytuacje te odznaczają się poczuciem swobody, bezpieczeństwa, podmiotowości działania, samodzielności świadomie podejmowanych działań i użyteczności realizowanych zadań twórczych. Dzieci wykonują różnorodne ilustracje wykorzystując figury geometryczne. Układają też zadania tekstowe, szukają odpowiedzi na podane pytania.

    Dzieci otrzymują polecenia zebrania informacji, przeprowadzenie obserwacji i doświadczeń z różnych dziedzin.

    Zajęcia tego rodzaju dostarczają uczniom wiele radości i satysfakcji, dają dużą możliwość manipulowania materiałem, tworzenia i weryfikowania pomysłów.

    Przypisy:
    1. R.Glotton,C.Clero, Twórcza aktywność dziecka, WSiP, W-wa 1985, s.49
    2. W.Okoń, Nauczanie problemowe we współczesnej szkole, WSiP, W-wa 1975, s.14
    3. Z.Pietrasiński, psychologia sprawnego myślenia, WP, W-wa 1961, s.105
    4. J.Kujawiński, Kierowanie własną twórczą aktywnością ucznia w początkowym nauczaniu matematyki, "Życie Szkoły" 1981, nr4, s.27-28.
    5. J.Kozielecki, Rozwiązywanie problemów, PZWS, W-wa 1969,s.25-26.
    6. St.Pałka, Innowacje dydaktyczne jako czynnik aktywności twórczej uczniów, w: Aktywność twórcza dzieci i młodzieży. WSiP, W-wa 1969,s.3-4
    7. J.Kozielecki, Człowiek oświecony czy innowacyjny. W: Kwartalnik Pedagogiczny 1987, nr1, s.3.

    Bibliografia:
    1. Glotton R.,Clero C., Twórcza aktywność dziecka, WSiP, W-wa 1985
    2. Kozielecki J., Człowiek oświecony czy innowacyjny, w: Kwartalnik Pedagogiczny 1987 nr1
    3. Kozielecki J., Rozwiązywanie problemów, PZWS, W-wa 1969
    4. Kujawiński J., Kierowanie własną twórczą aktywnością ucznia w początkowym nauczaniu matematyki, Życie Szkoły 1981, nr4
    5. Okoń W., Nauczanie problemowe we współczesnej szkole, WSiP,W-wa 1975
    6. Pałka S., Aktywność twórcza dzieci i młodzieży, WSiP, W-wa 1988
    7. Pietrasiński Z., Psychologia sprawnego myslenia, WP, W-wa 1961

    mgr Renata Podkańska
    Szkoła Podstawowa w Soczewce


  • Zaświadczenie online



    numer online: 186 gości

    reklama