Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
151
rok szkolny
2002/2003

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Jak tworzyłam Przedmiotowy System Oceniania ?

Jak tworzyłam Przedmiotowy System Oceniania z matematyki ?

Moją macierzystą szkołą jest Szkoła Podstawowa w Szlachcie. Od 1 września 2000 roku zatrudniona jestem także w Zespole Szkół Publicznych w Osiecznej, gdzie uczę w trzech klasach gimnazjalnych: I, II i III. W obu szkołach w sierpniu i wrześniu 2000 roku pracowałam w komisjach powołanych w celu stworzenia Szkolnego Systemu Oceniania. Wynikiem prac komisji są dokumenty Szkolnego Systemu Oceniania, które się sprawdziły. Zawierają ogólne ramy, które są podbudową pod Przedmiotowe Systemy Oceniania, tworząc z nimi zwartą całość. W Zespole Szkół Publicznych w Osiecznej Rada Pedagogiczna zdecydowała, że powstanie Nowy, Punktowy System Oceniania. W Publicznej Szkole Podstawowej w Szlachcie pozostaliśmy przy starych, tradycyjnych ocenach. Osobiście od samego początku stałam się zwolenniczką Punktowego Systemu Oceniania. Według mojej oceny jest on bardziej sprawiedliwy, jasny i motywujący ucznia do działania. W nim liczy się każdy zdobyty punkt, nie ma ocen niedostatecznych, są punkty, które zsumowane dają uczniowi nadzieję na pozytywną ocenę końcową.
Punktowemu Systemowi Oceniania pragnę poświecić ten artykuł.
Prace nad Przedmiotowym Systemem Oceniania z matematyki rozpoczęłam w sierpniu 2000 roku. Minęło już 3 i pół roku od tego czasu, system utworzony przeze mnie poddawany był ewaluacji, niemal po każdym roku pracy z systemem dokonywałam drobnych korekt.

I

Pierwsze pytanie, jakie sobie zadałam, to:
Jaką rolę powinna pełnić ocena?

Ocena powinna być elementem mobilizacji do dalszej pracy, być obiektywna i jawna. Z jawnością oceny nauczyciele nie mają problemu, gorzej jest z jej obiektywizmem. To, co my, nauczyciele uważamy za słuszne, obiektywne, uczniowie interpretują subiektywnie. Często czują się pokrzywdzeni, o swoich obawach rozmawiają w domu z rodzicami. Często słyszy się głosy: …bo pani się na mnie uwzięła, … wszystko umiałem, a pan postawił mi tylko 2.
Nauczyciel, starając się obiektywnie oceniać ucznia, określa szereg aktywności podlegających ocenie, nie zawsze posiadających tą samą wagę ważności. Rodzic, który przychodzi na wywiadówkę, widzi u swojego dziecka na kartce przekazanej przez wychowawcę szereg ocen: 2,3,2,1,2,1,3,4,3,5,4. Wszystkie wyglądają tak samo, wydawać by się mogło, że mają takie same znaczenie. Skąd rodzic w tym momencie ma wiedzieć, że ta jedynka, to z pracy klasowej, a piątkę syn dostał za wykonanie modelu sześcianu? Co z takich ocen wyjdzie na koniec roku? Jaką ocenę wystawić? Nauczyciel też ma wątpliwości: naciągnąć ocenę, czy też nie? Co z obiektywizmem w stosunku do innych dzieci? Po takiej wywiadówce matka jednego ucznia zapytała mnie, czy wszystkie oceny mają taką samą ważność? Oczywiście odpowiedziałam "nie" i musiałam jeszcze raz przypominać zasady i kryteria oceniania, które rodzicom były przedstawione na początku roku, ale mama już nie pamiętała.

Okazuje się, że ocenianie stopniem nie jest wcale obiektywne. Może warto coś zmienić? Zanim jednak zaczęłam, postawiłam sobie szereg pytań:
1. Po co oceniam uczniów?
2. Jak oceniałam dotychczas?
3. Jakie są wady i zalety starego systemu?
4. Zebrałam opinie i oczekiwania uczniów i rodziców,
5. Uświadomiłam sobie, jakie są konsekwencje oceniania dla ucznia, rodzica i dla mnie, nauczyciela.
6. Jakie emocje towarzyszą ocenianiu?
7. Ustaliłam kierunek zmian, odpowiedziałam sobie na pytanie: co chcę zmienić?

Przez kilka lat pełniłam rolę doradcy metodycznego w powiecie starogardzkim. Organizowałam wtedy warsztaty dla nauczycieli. Na jednym ze spotkań z nauczycielami próbowaliśmy się wczuć w sytuację ucznia zdolnego i słabego. Próbowaliśmy uzmysłowić sobie, co czuje uczeń dobry, a co słaby podczas oceniania i co z tego wynika dla jego przyszłości. Przyznam się, że nauczyciele byli zdziwieni tym, co sobie uswiadomili.. Tak wtedy napisała jedna z grup o uczniu słabym:

Co z tego wynika dla przyszłości ucznia?

- Patologia, bezrobocie.

Nauczyciel jest pierwszą osobą, która może to zmienić. Warto zadbać o to, żeby uczeń słaby był częściej motywowany do pracy, niż uczeń zdolny. On nie musi poświęcać tyle czasu na naukę. Zdaję sobie sprawę, że jest to bardzo trudne. Sama niejednokrotnie mam z tym problemy. Przecież łatwiej pracować z uczniem zdolnym, można zrobić więcej, uczeń rozmawia z nauczycielem, jest bardziej pewny siebie, wyciąga logiczne wnioski.
Punktowy System Oceniania stwarza szansę pozytywnego myślenia o sobie każdemu uczniowi, nawet temu słabemu.

II

Jakie funkcje pełni ocena?
Wyróżnia się dwie funkcje oceny:
Klasyfikacyjna - ocena jest wyrażona za pomocą umownego symbolu i służy zróżnicowaniu oraz uporządkowaniu uczniów zgodnie ze skalą stopni szkolnych.
Funkcja klasyfikacyjna jest użyteczna przy:

  • Ocenie poziomu opanowania wiedzy w dłuższym dystansie,
  • Różnicowaniu i selekcji uczniów ze względu na dalsze ścieżki kształcenia,
  • Porównywaniu osiągnięć uczniów ze standardami,
  • Informowaniu dla nadzoru i środowiska.
    Diagnostyczna - ocena służy wspieraniu szkolnej kariery ucznia, monitorowaniu jego postępów i określaniu indywidualnych potrzeb.
    Funkcja diagnostyczna jest użyteczna przy:
  • Opisie rozwoju kompetencji ucznia,
  • Rozpoznawaniu indywidualnych potrzeb każdego ucznia,
  • Porównywaniu efektywności programów nauczania,
  • Określeniu efektywności stosowanych metod,
  • Planowaniu procesu nauczania
  • Informacji zwrotnej dla ucznia i rodziców
  • Braniu przez ucznia odpowiedzialności za proces uczenia się.

    Oceniamy nie tylko stopniem. Może to być pochwała, plusy i minusy, aprobata lub dezaprobata słowna, … . Ocena musi spełniać funkcję dydaktyczną i wychowawczą. Ocenianie powinno określić mocne i słabe strony ucznia, wskazywać jego indywidualne potrzeby, wspierać jego samodzielny rozwój. Ocena końcowa będzie trafna, jeśli będzie składową wielu różnych form aktywności i osiągnięć ucznia. Uczeń musi być poddawany ocenie systematycznie i w sposób ciągły.

    III

    Na jednym z warsztatów dla nauczycieli postawiłam pytanie:
    Jakie formy aktywności oceniamy u ucznia?
    W odpowiedzi nauczyciele wymienili:
    Prace klasowe, sprawdziany, kartkówki, odpowiedź ustną, odpowiedź pisemną, zadania domowe, indywidualną pracę ucznia na lekcji, opracowanie referatu na nową lekcję, testy, przygotowanie środków dydaktycznych, systematyczność pracy, aktywność, zeszyt, indywidualne rozwiązywanie zadań, dobre miejsce w konkursie, zadania dodatkowe (z gwiazdką), pomoc koleżeńską, prace długoterminową.
    Następnie zapytałam się, gdzie w tych wszystkich aktywnościach ma szansę odnaleźć się uczeń słaby, który pragnie być oceniony pozytywnie? Okazało się, ze w niewielu. Jak zatem dobrać aktywności, aby szanse na ocenę pozytywną miał każdy uczeń?

    Wybierając aktywności, które mogą zafunkcjonować w Systemie Oceniania, należy pamiętać o wszechstronności form i możliwościach uczniów. W mojej szkole na ocenę dopuszczającą uczeń musi zdobyć 35% możliwych do zdobycia punktów . Formy aktywności, w których może odnaleźć się uczeń słaby powinny dać mu szansę zdobycia tych punktów. Mogą to być: zadania domowe, przygotowanie środków dydaktycznych, np. model bryły, systematyczność pracy, zeszyt, praca długoterminowa.
    Budując system oceniania musiałam zdecydować, jakie formy oceniania będę brała pod uwagę. Musiały to być takie formy, które byłabym w stanie stosować na co dzień. Gdyby się okazało, że którejś z form nie byłabym w stanie realizować na bieżąco, to uczniowie by ją lekceważyli. W ocenianiu bardzo ważna jest systematyczność. Każda forma aktywności powinna mieć też określoną częstotliwość i wagę względem innych form. Nie można dopuścić do tego, aby prace klasowe stanowiły na przykład 60% możliwych do zdobycia punktów. Uczeń, który uzyska niskie wyniki z tej formy nie będzie miał sposobu nadrobić braków innymi formami. Jeśli jednak uczeń punkty będzie zdobywać zbyt łatwo, może się okazać, że system jest nieobiektywny i nie odzwierciedla faktycznych wyników nauczania. Poniżej przedstawiam tabelę form, ich częstotliwość i wagę dla Przedmiotowego Systemu Oceniania z Matematyki dla gimnazjum. Pragnę jednak nadmienić, że w pracy zespołu międzyprzedmiotowego miałyśmy wiele problemów nad wypełnieniem tej tabeli. Nie można ze sobą porównywać przedmiotów. Dla każdego przedmiotu zawartość tabeli nieznacznie się różniła. Inaczej przecież oceniana jest odpowiedź z języka polskiego, historii, czy matematyki. Wadą pracy w małej wiejskiej szkole jest to, ze nie można powołać zespołu przedmiotowego, gdyż przez ten okres czasu byłam jedynym nauczycielem matematyki w szkole. Swoje wątpliwości, co do trafności doboru form i ich wagi konsultowałam na spotkaniach zespołu międzyprzedmiotowego, opierałam się na literaturze i opracowaniach innych nauczycieli, a także na własnym doświadczeniu.

    Formy aktywności, waga ocen, częstotliwość:

    Przy tak dobranych formach uczeń słaby, który wykaże się pracowitością, ma szansę na ocenę najmniej dopuszczającą.

    IV

    Indywidualizacja nauczania

    Na początku tworzenia Systemu Oceniania starałam się, aby każdy uczeń miał wypełnioną całą kartę ucznia. Problem wyniknął w momencie, kiedy uczniowie chorowali i byli przez jakiś czas nieobecni w szkole. Doszłam do wniosku, że każdy uczeń powinien być potraktowany indywidualnie. dopuszczalne stało się też opuszczenie "zaliczenia" danej formy z przyczyn obiektywnych. Stało się jasne, że nie jest możliwe porównywanie wyników między uczniami. W danym czasie zdobywali oni różną liczbę punktów, co wynikało ze sprawdzania ich różnymi formami w różnym czasie. Koniecznością stało się stworzenie arkusza kalkulacyjnego, który liczyłby punkty za nauczyciela. Sama nie umiałam sobie z tym poradzić, choć przyznam, że prób takich dokonywałam.

    We wrześniu 2002 roku natknęłam się w Internecie na stronach eduseek-u na artykuł dyrektora szkoły w Kołczewie, który napisał artykuł "Punkty zamiast ocen". Załączył do artykułu arkusz kalkulacyjny wypracowany dla potrzeb jego szkoły. Arkusz spełnij moje oczekiwania. W czasie pracy zespołu międzyprzedmiotowego dostosowaliśmy arkusz do potrzeb nauczycieli naszej szkoły. Należało trochę pozmieniać formuły i formy aktywności, ale mając pewien wzorzec, daliśmy sobie z tym radę. Arkusz jest tak skonstruowany, że przelicza ilość punktów zdobytych przez ucznia w stosunku do punktów możliwych do zdobycia, oblicza procent zdobytych punktów i zamienia go na ocenę zgodnie z zasadami SSO.

    Innym ważnym aspektem w indywidualizacji nauczania są kryteria wymagań na poszczególne stopnie szkolne. Dbam o to, by znalazły się one we wszystkich formach oceniania ucznia. Jest to bardzo trudne w przypadku zadania domowego, czy ocenie aktywności ucznia. Mniej problemów sprawiają prace klasowe, kartkówki i odpowiedzi pisemne. Sprawiedliwe ocenianie ucznia ma sens, jeśli we wszystkich formach aktywności pojawią się zadania ze wszystkich poziomów wymagań. Na przykład z pracy klasowej ok. 60% - 65% zadań powinno być określonych na poziomie podstawowym, bo taką skalę na ocenę dostateczną określa SSO. Kiedy stosuję gotowe testy, sprawdzam najpierw, czy kartoteka testu uwzględnia poziomy zadań zgodnie z kryteriami wymagań określonymi przez szkolny i przedmiotowy system oceniania w mojej szkole.

    V

    Oczekiwania względem Systemu Oceniania

    Z punktu widzenia ucznia system powinien zapewniać:

  • Bezpieczeństwo,
  • Jasne i proste reguły,
  • Takie same zasady na wszystkich przedmiotach ,
  • Możliwość oceny własnych postępów,
  • Znajomość swoich osiągnięć w każdej chwili,
  • Możliwość porównania z innymi ,
  • Motywację,
  • Dostrzeganie wszelkich postępów,
  • Dużą informacyjność.

    Z punktu widzenia nauczyciela system powinien zapewniać:

  • Dużą informacyjność,
  • Różnorodność źródeł,
  • Zgodność ze standardami,
  • Łatwość stosowania,
  • Bezpieczeństwo - niezmienność reguł między klasami ( np. kl. IV i kl. VI).

    Z punktu widzenia rodziców system powinien zapewniać:

  • Dużą informacyjność,
  • Prostotę i łatwość zrozumienia,
  • Możliwość porównania osiągnięć dziecka z innymi,
  • Pewność sukcesu dziecka - zgodność ze standardami egzaminacyjnymi.

    Z punktu widzenia nadzoru system powinien zapewniać:

  • Zgodność ze standardami osiągnięć i wymagań,
  • Porównywalność między szkołami,
  • Zgodność z prawem.

    Stworzenie systemu spełniającego oczekiwania wszystkich zainteresowanych stron jest bardzo trudne. Budowa takiego systemu jest procesem złożonym i wymaga czasu. Dobrze by było, gdyby nauczyciele wymieniali ze sobą doświadczenia, mówili o swoich kłopotach i sposobach rozwiązywania. Zdaję sobie sprawę, że każdy przedmiot określa inne ramy, że PSO z poszczególnych przedmiotów są różne, ale rozwiązania podobne. Dlatego ważne jest, aby tam, gdzie nie mogą powstać zespoły przedmiotowe (małe, wiejskie szkoły), powstawały zespoły międzyprzedmiotowe np. do spraw rozwiązywania problemów związanych z ocenianiem. Ważną rolę może w tym momencie spełnić WDN.

    VI

    Rodzice wobec PSO

    Najwięcej kłopotów system sprawił rodzicom. Rodzice nie zawsze byli informowani przez swoje pociechy o stanie faktycznym swoich ocen. Dlatego cieszyłam się, że WSO określił pierwszą środę miesiąca dniem otwartym dla rodziców. Dzień ten miał służyć indywidualnym kontaktom rodziców z nauczycielami.

    Niestety, niewielu rodziców przychodzi w czasie dyżurów nauczycieli do szkoły. Rodzice uczniów, którzy osiągają bardzo niskie wyniki nauczania, dziwnym zbiegiem okoliczności nie pojawiają się w szkole. Nie zdają sobie sprawy, że dziecko ma kłopoty i trzeba mu pomóc. Lepiej wygląda współpraca z rodzicami uczniów dobrych. Dzieci chętnie informują rodziców o swoich wynikach, systematycznie wypełniają kartę ucznia i przeliczają punkty na ocenę.

    Dni otwarte w szkole i wywiadówki nie dawały mi pełnej gwarancji kontroli ocen przez rodziców uczniów. Rodzic nie zawsze miał czas, aby przyjść do szkoły. Aby utrzymać pełniejszy kontakt z domem rodzinnym ucznia, wprowadziłam tabelkę zbiorczą ocen, do której systematycznie 1 raz w miesiącu wpisuję potrzebne informacje.

    Rodzic ma ogólny obraz zdobytych przez dziecko ocen. Na podstawie procentu zdobytych punktów rodzic obserwujeł, czy jego syn/córka pracuje systematycznie, czy należy wzmóc kontrolę nad czasem wolnym dziecka, czy wszystko jest w porządku.
    Moim zadaniem jest konsekwentne egzekwowanie podpisu rodzica, co ma świadczyć o bieżącej kontroli rodziców nad ocenami ich pociech.

    VII

    Za i przeciw, czyli analiza pola sił

    Siłami napędowymi do wprowadzenia punktowego systemu oceniania stały się:

  • Potrzeba zmiany dotychczasowego systemu,
  • Planowanie pracy nauczyciela i ucznia,
  • Motywacja ucznia do zdobywania jak największej liczby punktów,
  • Różnorodność form aktywności,
  • Jasność kryteriów oceniania,
  • Sprawiedliwe ocenianie,
  • Ocena przyjazna uczniowi,
  • Stosowanie aktywizujących metod pracy.

    Siłami oporu stały się:

  • Brak wzorca,
  • Niepewność skuteczności,
  • Obawa uczniów, rodziców i nauczycieli przed nowym systemem,
  • Brak doświadczenia,
  • Czasochłonność.

    W takiej sytuacji należy podjąć działania wzmacniające. Należą do nich:

  • Współpraca nauczycieli w zespołach przedmiotowych,
  • Studiowanie odpowiedniej literatury, śledzenie opracowań np. w Internecie,
  • Poszukiwanie różnych form oceniania,
  • Opracowanie kryteriów wymagań,
  • Uświadomienie rodziców i uczniów, co do zasad funkcjonowania systemu,
  • Zbieranie informacji i opinii o systemie, ewaluacja,
  • Świadomość celów oceniania.

    Istnieją także działania osłabiające, niepożądane:

  • Niesystematyczność nauczyciela,
  • Negatywne opinie uczniów, czy też rodziców o systemie,
  • Napotkane błędy,
  • Niechęć do zmian,
  • Brak poparcia, lęk przed efektem końcowym.

    VIII

    Podsumowanie

    Od nauczyciela zależy, jakie postawi sobie cele, jaką drogę obierze, gdzie określi sobie swoje miejsce. Wiele szkół pozostało przy stopniach z powodu obawy przed zmianą, nauczyciele nie byli pewni, czy Punktowy System Oceniania się sprawdzi.
    Ja miałam możliwość doświadczyć czegoś nowego, co okazało się dobre dla mojego rozwoju i pracy ucznia. Poprosiłam uczniów o wypełnienie ankiety dającej mi pewien obraz, jak opracowany przeze mnie system się sprawdza. Wyniki są wręcz dobre. Mogę się więc cieszyć, że postawiony przeze mnie cel został osiągnięty.

    Iwona Maria Glaza
    Publiczna Szkoła Podstawowa w Szlachcie


  • Zaświadczenie online



    numer online: 67 gości

    reklama