Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
1974
rok szkolny
2005/2006

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Geomorfologia okolic Kaźmierza i jej wykorzystanie w procesie dydaktycznym

"Geomorfologia jest nauką o formach i formowaniu powierzchni Ziemi. Jej zadaniem jest badanie jednego z ważnych elementów środowiska geograficznego - rzeźby powierzchni Ziemi. Poznanie charakteru, pochodzenia i wieku form, poznawanie procesów rzeźbotwórczych oraz praw rozwoju rzeźby umożliwia lepsze opanowanie i racjonalniejsze wykorzystanie jej przez społeczeństwo" (Klimaszewski).

"Zadaniem geomorfologii jest badanie rzeźby powierzchni Ziemi. Badanie to polega na:
- opisywaniu form (morfologia),
- mierzeniu form (morfometria),
- określaniu pochodzenia form (mofogeneza),
- oznaczaniu wieku form (morfochronologia)." (Klimaszewski).

W niniejszym opracowaniu przedstawiono elementy powierzchni wraz ze strefą przypowierzchniową. Ukazano stare i nowe formy rzeźby oraz obecnie widoczne ukształtowanie powierzchni okolic Kaźmierza. Ze strefą przypowierzchniową wiążą się warunki klimatyczne i wodne, które przyczyniają się do wierzenia, w wyniku czego wykształcają się gleby.

W dalszej części przedstawiono kilka propozycji wykorzystania geomorfologii okolic Kaźmierza w procesie dydaktycznym. Są o propozycje niektórych lekcji geografii i przyrody na poziomie szkoły podstawowej.


REKLAMA

Ukształtowanie terenu jest jednym z elementów środowiska geograficznego. Wpływa ono silnie na pozostałe jego składniki, jak klimat, gleby, nawodnienie, a także na gospodarkę człowieka. Z drugiej strony charakter rzeźby jest także zależny od tych elementów, a głównie od klimatu, wód płynących i podłoża geologicznego. Dlatego formy terenu omawia się w powiązaniu z całokształtem warunków występujących w środowisku geograficznym. Stanowią one przedmiot badań geomorfologii. W szkole są, w ramach geografii, przedmiotem nauczania od klas najniższych.

1. Wprowadzenie podstawowych elementów rzeźby w klasach niższych.

Program przewiduje, że naukę geografii należy zacząć od poznania krajobrazu najbliższej okolicy.

Poznanie krajobrazu pod kierunkiem nauczyciela rozpoczyna się od wyróżnienia w nim elementów składowych, wśród których, formy ukształtowania powierzchni stanowią składnik łatwy do zauważenia. Równina, pagórek, góra - to podstawowe formy terenu, które uczeń poznaje w klasach niższych (kl.II i III) nie tylko na "środowisku". Wskazane jest aby przeprowadzić zajęcia obserwacji terenu najbliższej okolicy w kl.III. Przed rozpoczęciem obserwacji dobrze jest przypomnieć uczniom główne kierunki w przestrzeni i prosty sposób wyznaczenia (kierunek pionowy - każde ciało spada ku powierzchni Ziemi, kierunek poziomy - powierzchnia wody w naczyniu stanowi poziom) i wyjaśnić, że poszczególne części powierzchni Ziemi mogą być poziome, pionowe lub pochylone. Za pomocą prostych rysunków wyjaśnia się, że powierzchnie silniej pochylone do poziomu tworzą stoki strome, słabiej łagodne.

W okolicach naszej szkoły jest taki teren, w którym wyraźnie występują pagórki ze stokami o różnym pochyleniu, co ułatwia uczniowi w wyodrębnieniu elementów rzeźby. Początkowo prowadzimy obserwacje z pewnej odległości, aby dzieci mogły stwierdzić, jaki kształt ma pagórek. Następnie wchodzimy na niego po stoku, możliwie stromym. Uczniowie mają wtedy możliwość przekonać się, że wejście wymaga większego wysiłku niż spacer po równinie. Dochodząc do najwyższego punktu przypominamy, że należy używać terminu szczyt lub wierzchołek pagórka. W dalszej pogadance uczniowie zauważają, że ze szczytu widać większą część okolicy, i że wszystkie drogi ze szczytu prowadzą w dół. W drodze powrotnej, niektórzy stwierdzają, że "nogi same niosły".

Na lekcji w klasie uczniowie rysują pagórek, zaznaczają pochyłość stoku, w odpowiednich miejscach wpisują wyrazy: szczyt, stok, podnóże. Można również wymodelować taki pagórek z gliny, piasku lub plasteliny. Po wykonaniu zadania dzieci wyodrębniają poszczególne jego elementy nazywają je, charakteryzują kształty wykonanych pagórków, porównują czy wszystkie modele są jednakowe. Okaże się, że stoki są o różnym nachyleniu, wierzchołki bardziej płaskie lub spiczaste, wzgórza mniejsze i większe.

W okolicach naszej szkoły występują nie tylko formy wypukłe, istnieją również wklęsłości, stanowiące obniżenia, w których się zatrzymują lub płyną wody. Najlepiej jest pokazać jak woda rzeźbi powierzchnię Ziemi na przykładzie form powstałych po ulewnym deszczu. Prawdziwy deszcz można zastąpić konewką z wodą i skierować na wymodelowany krajobraz na działce morfologicznej (może być piaskownica). Wówczas uczniowie mają okazję zauważyć, że kierunek i prędkość płynącej wody zależy od pochylenia terenu i wywnioskować, co decyduje o kształcie i przebiegu tworzących się dolinek. Dopiero wtedy warto prowadzić obserwację najbliższej okolicy, udać się nad strumień, który wpływa do Jeziora Bytyńskiego, aby stwierdzić, że wody modelują tutaj teren.

W oparciu o przykłady z naszej okolicy, zrobione modele uczeń zdobywa konkretne wyobrażenie pagórka i doliny (pradolina rzeki Samy, pagórki w lesie Radzyny). Wskazane byłoby pokazanie dzieciom kilku modeli krajobrazowych: równinnego, pagórkowatego, górskiego. Nieco więcej uwagi należałoby poświęcić krajobrazowi górskiemu, gdyż jest on uczniom naszej szkoły nieznany i występuje w nim największe bogactwo form. W ten sposób uczeń zrozumie, że góry wznoszą się znacznie wyżej, tworzą grzbiety, występują obniżenia - przełęcze, wykorzystane jako drogi górskie (Licińska 1982). Pod koniec zajęć dajemy do zastanowienia się pytania: Jak będą płynęły wody po takim terenie? Który z przedstawionych krajobrazów jest podobny do okolic Kaźmierza ?

2. Metody opracowania form powierzchni w klasach wyższych.

W klasach IV-VI szkoły podstawowej - lekcja przyroda oraz klasach I-III gimnazjum uczniowie zdobywają wiedzę bardziej teoretyczną, uczą się rozróżniać formy powierzchni na podstawie map. W tym celu wprowadza się pojęcie wysokości względnej i bezwzględnej oraz pojęcie poziomicy. Należy zastanowić się, w jaki sposób przeprowadzić zajęcia, aby dostarczyć uczniom takich konkretny spostrzeżeń, które później pozwoliłyby odtworzyć na podstawie rysunku poziomicowego rzeczywiste formy terenu?

Obserwacje można zacząć od analizy charakterystycznego dla naszej krainy typu krajobrazu. W tym celu wychodzimy za Kaźmierz, w miejsce o możliwie rozległym polu widzenia (na północny zachód od szkoły, okolice Radzyn) i przyglądamy się formom ukształtowania powierzchni. Zwracając szczególną uwagę na nierówności występujące w terenie. Uczniowie dostrzegają różne formy wklęsłe dolinki cieków wodnych, obniżenia na polu wypełnione wodą , doły, rowy melioracyjne, pagórki, określają ich kształty, proporcje i opisują ich wygląd. Będą umieli powiedzieć nawet, jak niektóre nierówności powstały. Naprowadzeni przez nauczyciela dojdą do wniosku, że rzeźba wpływa na inne elementy środowiska geograficznego, że z ukształtowaniem terenu wiąże się nasilenie procesów niszczących. Uczniowie zauważają, że na naszych równinach uprawy zajmują duże obszary, ponieważ ukształtowanie terenu ułatwia pracę. Zwracają uwagę na sposób prowadzenia dróg (A-2 - niwelacja, rozmieszczenie wsi Bytynia, Młodaska, droga Kaźmierz-Szamotyły).

Na zajęciach w terenie przeprowadzamy także pomiar wysokości. Wybieramy pagórek znajdujący się około 1 km od naszej szkoły w kierunku północnym. Pomiaru można dokonać za pomocą niwelatora lub ustawiając uczniów od podnóża aż do wierzchołka pagórka, jednego za drugim. Uczniowie biorący udział w ćwiczeniu, muszą wiedzieć dokładnie, jaki jest ich wzrost. Pomiar ten powie nam jaka jest wysokość względna wzgórza, tzn. o ile metrów jest wzniesiony wierzchołek pagórka nad jego podstawę.

ilustracja

Utrwalamy jeszcze to pojęcie podczas zajęć w klasie przy pomiarze wymodelowanego pagórka oraz za pomocą rysunku na tablicy i w zeszycie. Następnym elementem jest wprowadzenie pojęcia wysokości bezwzględnej.

Można również część modelu zalać wodą i wyjaśnić, że poziom wody przyjmuję się jako poziom, od którego liczy się wysokości bezwzględne.

Temat powyższy wiąże się z wprowadzeniem pojęcia poziomicy i rysunku poziomicowego. Na tablicy rysujemy nasz pagórek, wyznaczamy punkty leżące na tej samej wysokości, łączymy je i rysujemy na płaszczyźnie.

ilustracja

Tu możemy wykorzystać również nasz model pagórka, przekroić nożem równolegle w punktach leżących na tej samej wysokości. Pozwoli to uczniom utrwalić wiadomości w sposób obrazowy. Wprowadzamy wtedy mapy poziomicowe. Uczeń patrząc na rysunek poziomic, które przedstawiają rzeźbę terenu na płaszczyźnie musi umieć odtworzyć z jej symboliki rzeczywistość, teraz możemy uczniom rozdać mapy topograficzne, z których odczytują na jakiej wysokości bezwzględnej leży Kaźmierz, znaleźć omawiany pagórek, odczytać charakter rzeźby, obliczyć różnicę wysokości względnych, oszukać najwyżej położony punkt w naszej gminie i odczytać jego wysokość - pagórek na północny zachód od Bytynia.

3. Metody i sposoby realizowania wybranych zagadnień geologicznych.

Uwzględnienie zagadnień geologicznych w nauczaniu geografii w gimnazjum i przyrody w szkole podstawowej ma ważne znaczenie dydaktyczne i wychowawcze. Zdobyte przez uczniów wiadomości z geologii powinny im ułatwić zrozumienie tego, że krajobraz obecny, a więc również ukształtowanie powierzchni ulega i ulegało nieustannym zmianom, i że współczesny wygląd Ziemi zależy od czynników, które modelowały ja w przeszłości oraz od materiału i układu warstw skalnych, budujących podłoże. Wiąże się z tym również wyrabianie u uczniów pojęcia czasu w skali dziejów Ziemi (praca zbiorowa p.red. J.Babaga 1974).

W pierwszym cyklu nauczania w szkole podstawowej stykają się uczniowie z pewnymi wiadomościami geologicznymi ucząc się o piasku, glinie, glebie. Przy modelowaniu form powierzchni z piasku lub gliny poznają ich właściwości i uczą się odróżniać rodzaje skał. Jednak dopiero w klasie I gimnazjum spotkają się z terminem - geologia. Wybór ogólny z powstawaniem charakterystycznych rysów ukształtowanie powierzchni Polski oraz budową geologiczną podłoża.

Materiał nauczania uwzględniający elementy geologii przedstawia się w sposób poglądowy podczas bezpośredniej obserwacji okazów skał i minerałów, próbek gleb, profilów, rysunków odręcznych na tablicy, szkiców, plansz, filmów oraz przeźroczy.

W okolicach Kaźmierza znajduje się dużo różnorodnych skał wśród głazów narzutowych (erratyków). Materiał ten został przyniesiony z północy, a zmieszany jest z naszym czwartorzędowym podłożem. Można wśród nich wyszukać różnorodne skały magmowe, granity i porfiry; skały przeobrażone – gnejsy i czerwone prekambryjskie kwarcyty; skały osadowe – paleozoiczne wapienie ze skamieniałościami trylobitów, jasne wapienie mezozoiczne, oraz typowe skały osadowe pochodzenia mechanicznego, a więc piaski, żwiry, gliny, trzeciorzędowe iły pstre, czwartorzędowe iły wstęgowe, torfy. W naszej okolicy istnieją możliwości przeprowadzenia ćwiczeń z młodzieżą w zakresie rozpoznawania skał w terenie, bowiem bardzo często na miedzach i drogach leżą zwały tzw. kamieni, zebranych przez pracowników byłych PGR-ów oraz rolników. Jednak, aby uczeń lepiej poznał najpospolitsze skały i minerały występujące w okolicy, należy obejrzeć odkrywkę, poniżej profilu glebowego. Taką odkrywkę najlepiej jest znaleźć w naszych okolicach, w Gaju Wielkim, w żwirowni oraz w lesie - Radzyny. Na taką lekcję należy zabrać łopatki, młotek do rozbijania skał, aby zobaczyć świeży przekrój okazu i lupę, gdyż ułatwi rozróżnianie składników skały. Celem tych zajęć jest nie tylko zdobycie wiadomości, ale również uczenie się, jak należy je zdobywać samodzielnie. Dlatego rola nauczyciela będzie polegała głównie na ukierunkowani obserwacji uczniów. Na wstępie uczniowie określają miejsce, gdzie wykonać odkrywkę. Z kolei biorą pod uwagę jakość materiału, występowanie i układ warstw skalnych oraz ich skład, zastanawiają się nad wyglądem odkrywki. Wszyscy uczniowie biorą do ręki próbki skał, orientują się co mają w ręku, a lupy ułatwiają im rozpoznanie składników. Po dłuższej dyskusji ustalają, że na przykład głębiej leżą wstęgowe iły, na nich znajduje się piasek, a na piasku glina z głazami znanego już uczniom granitu. Dobrze jest jeszcze zwrócić uwagę na grubość warstw (miąższość) i na to, czy obejrzane skały mogą być użytkowane gospodarczo.

Przy rysowaniu profilu odkrywki należy zachować układ warstw skalnych i miąższości. Przekrój musi być zrobiony w określonej skali. Na podstawie wykonanych notatek na miejscu, narysowanie profilu odkrywki może być zadaniem domowym.

Również proces wietrzenia może być ciekawym tematem obserwacji. Jako przedmiot badania mogą służyć w okolicach Kaźmierza skały występujące na powierzchni i rozsypujące się pod działaniem powietrza, temperatury, wilgoci, porostów, mchów itp.

W ten sposób młodzież zapozna się w terenie z procesem przeobrażeń powierzchni Ziemi - ledwie dostrzegalnym, a jakże potężnym w dłuższym okresie czasu.

mgr Anna Kubiak


Zaświadczenie online



numer online: 39 gości

reklama