Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5527
rok szkolny
2008/2009

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Wpływ postaw rodzicielskich i metod wychowawczych na rozwój dzieci

Szereg przeprowadzonych dotąd badań empirycznych wykazuje, że postępowanie rodziców wobec dziecka, wywołuje u niego odzew w postaci specyficznego zachowania. Postawy rodzicielskie i metody wychowawcze mają istotny wpływ na rozwój dzieci.

"Postawa to tendencja do zachowania się w specyficzny sposób wobec jakiejś osoby, sytuacji czy problemu czyli jakiegoś przedmiotu, na który jest skierowana" (M.Ziemska, 1969, s.40). Ta definicja postawy spotykana jest bardzo często w pracach psychologicznych. Na jej podstawie buduje się definicję postawy rodzicielskiej. Zatem postawa rodzicielska, macierzyńska lub ojcowska jest tendencją do zachowania się w pewien specyficzny sposób w stosunku do dziecka (Tamże s.40). Postawy rodzicielskie są zazwyczaj plastyczne i podlegają zmianom w miarę, jak zmienia się ich przedmiot czyli dziecko, które przechodzi przez różne fazy rozwoju. Zmianie podlega przede wszystkim stopień i jakość formy dozoru, odpowiednio do fazy, w jakiej znajduje się dziecko.

W publikacjach światowych ogłoszone zostały liczne sprawozdania z dokonanych badań związanych z różnego rodzaju wpływu rodziców na zachowanie się dzieci, przy czym większość z tych badań dotyczy wpływu matki. Publikowane wyniki zgodnie podkreślają, że akceptacja dziecka przez rodziców, ich ciepły stosunek do niego, podtrzymywanie psychiczne (dodawanie otuchy czy zachęty) oddziaływują dodatnio na jego rozwój emocjonalny, społeczny, umysłowy.

Natomiast nadmierne ograniczenie, postawa rygorystyczna oraz tendencja do stosowania kar, przy równoczesnym braku akceptacji i okazywania ciepła uczuciowego, wywierają na ogół ujemny wpływ na kształtowanie się u dziecka obrazu samego siebie, na jego rozwój emocjonalny i społeczny.

Niewątpliwie postawy rodzicielskie mają istotny wpływ na rozwój sprawności umysłowej dzieci. Baldwicz, Kalkorn, Breasz stwierdzili istotne statystycznie różnice w rozwoju intelektualnym w zależności od typów postaw rodziców. Najbardziej pobudzająco na rozwój umysłowy wpływa demokratyczny wpływ zachowania rodziców, który sprzyja wszechstronnemu rozwojowi intelektu. U dzieci tych rodziców zaobserwowano wyraźny wzrost ilorazu inteligencji po okresie obserwacji dziecka, trwającym trzy lata. Poza tym myślenie tych dzieci wyróżniało się spośród pozostałych grup wysokim stopniem oryginalności, planowości, wytrwałości i fantazji.

W grupie dzieci wychowywanych przez rodziców - odrzucających autorzy stwierdzili raczej tendencję do spadku ilorazu inteligencji. Ponadto dzieci te uzyskiwały słabsze rezultaty w rozwiązywaniu zadań testowych z powodu braku oryginalności, fantazji, ciekawości i wytrwałości. Zarówno aktywnie karzące, jak i wybiórczo autokratyczne zachowanie rodziców wobec dzieci stanowią czynnik zakłócający ich prawidłowy rozwój umysłowy.
Stosunki między rodzicami, a dziećmi odbijają się także na wynikach szkolnych dzieci, także w przypadku wysokich uzdolnień intelektualnych. Jeżeli nawet dzieci mają wysokie możliwości umysłowe, to o wiele lepsze wyniki w zdobywaniu podstawowych sprawności i umiejętności szkolnych będą miały te, których rodzice częściej chwalą, zachęcają je do wytrwałości w celu zdobywania dobrych wyników, są czuli, darzą ich zaufaniem. Stwierdzono również, że istnieje związek pomiędzy postawami rodzicielskimi, a powodzeniem dziecka w nauce szkolnej. Wysunięto nawet hipotezę, że nastawienia rodziców wobec dziecka mogą odbijać się na jego postępach w szkole. Hipotezę sprawdzono i stwierdzono, że istotnie występuje różnica w zakresie postaw rodzicielskich między rodzicami dzieci, które osiągają powodzenie w nauce szkolnej, a rodzicami dzieci nie wykazujących się żadnymi osiągnięciami w tym zakresie.

Zatem "niektóre negatywne postawy rodziców wobec dzieci mogą prowadzić do wykształcenia u nich negatywnych postaw wobec samych siebie, co z kolei może oddziaływać na postępy szkolne nawet przy normalnym poziomie sprawności umysłowej" (K.Kodym,1986, s.14).

Z punktu widzenia postaw rodzicielskich badano także problem dojrzałości szkolnej dziecka oraz jego przystosowanie w pierwszym roku nauki. Lucyna Huryło w swoich badaniach skoncentrowała się na postawach rodzicielskich i ich wpływie na dojrzałość szkolną dzieci sześcioletnich. Przeprowadziła je w styczniu, czyli po (co najmniej) czterech miesiącach pobytu dzieci w przedszkolu. Badane dzieci uzyskały różny stopień poziomu dojrzałości szkolnej. "Wynika to z faktu, iż środowisko rodzinne w różnym stopniu oddziaływuje na rozwój dziecka i powoduje różnicę w zachowaniu się poszczególnych dzieci, w osiąganiu przez nich odpowiedniego stopnia poziomu dojrzałości szkolnej". (L.Huryło,1983, s.5)

Na podstawie analizy danych uzyskanych w czasie badań, autorka stwierdziła, że zarówno postawy matek jak i ojców mają wpływ na poziom dojrzałości szkolnej. Właściwe postawy powodują, że dziecko staje się ufne wobec rodziców, jest zadowolone z pracy, wytrwałe, potrafi podejmować zobowiązania, zatem przejawia pożądane formy zachowania się, jest aktywne i ciekawe świata. Postawy nieprawidłowe tj. nieufność, brak wiary we własne siły.

Ostatecznie L.Huryło stwierdza, że negatywne postawy rodziców wobec dzieci mogą przyczynić się do uzyskiwania przez nie ostatecznego poziomu dojrzałości szkolnej, co z kolei może mieć wpływ na postępy szkolne dzieci. (Tamże s.6)

Postawy rodzicielskie wywierają także wpływ na rozwój emocjonalny dzieci oraz na kształtowanie się jego postaw wobec otoczenia. Dzieci odrzucane charakteryzuje niska kontrola życia uczuciowego. Są one niestałe uczuciowo, kłótliwe, agresywne, odznaczają się też wzmożoną aktywnością wynikającą z braku poczucia bezpieczeństwa. W ich zachowaniu można poza tym zauważyć reakcje nieufności, buntu wobec ograniczeń i nacisków oraz inne nastawienia o charakterze wrogim.

Dzieci rodziców o postawach demokratycznych cechowało łagodne i pogodne usposobienie, ale przejawiały one mniejszą aktywność fizyczną w porównaniu z dziećmi odtrąconymi.

Warto by zwrócić uwagę na zależność występującą między postawą przejawianą przez rodziców, a gotowością dzieci do zachowań prospołecznych.

"Można założyć, że istnieje związek między natężeniem oddziaływań wychowawczych, oraz ich jakością, a ujawnioną przez dziecko gotowością do zachowań prospołecznych" (Z.Dołęga, 1990, s.395).
M. Szczodrak wyróżnia cztery zasadnicze typy postaw rodzicielskich, które w istotny sposób wpływają na zdolność dziecka do dostrzegania i ocen potrzeb innych ludzi oraz identyfikowania się z sytuacją innej osoby, a także gotowość do zachowań pro społecznych. Są to typy postaw: kreatywny, receptywny, reaktywny i pasywny.
Typ kreatywny - charakteryzuje się tym iż rodziców odznacza wysoka aktywność wychowawcza, wykorzystują oni w swych oddziaływaniach wychowawczych sytuację intencjonalną. Ich oddziaływanie ma charakter kreatywny i jest nacechowane refleksyjnością. Są konsekwentni, co przejawia się w elastycznym, zwykle przemyślanym, przychylnym, przyjaznym stosunku do dziecka i nieapodyktycznym, pozostawiającym mu duży margines swobody w wyborze postępowania. Ich reakcje nie są schematyczne. Nawet do tych samych kwestii występujących w różnych okolicznościach podchodzą odmiennie, z rozwagą, ze spokojem stosownie do sytuacji. Tak postępujących rodziców można zaliczyć do typu kreatywnego, twórczego lub refleksyjnego. W ich rodzinach panuje zwykle styl demokratyczny niekiedy jednak występują jednak elementy pajdocentryzmu.
Typ receptywny - rodzice tego typu nie ustępują pierwszym swą aktywnością wychowawczą i zaangażowaniem w sprawy dziecka. Natomiast ich działanie i myślenie pedagogiczne ma charakter schematyczny. Posiadana przez nich wiedza o dziecku i jego wychowaniu jest - jak należy wnioskować-wyuczona i w takiej postaci "gotowa do wykorzystywania, bez samodzielnego jej przetworzenia."
Inaczej jest w przypadku rodziców zaliczonych do trzeciego typu - aktywnego reaktywnie. Ich działania wychowawcze nie posiadają wyraźnego stylu, bywają przypadkowe. Niespójność i nieklarowność zachowań powoduje, że bywają oni posądzani (często chyba słusznie) o niski poziom świadomości wychowawczej. Przypadkowość i niestabilność charakteryzująca się tym, że nieakceptowane normy lub zasady, lecz okoliczności bieżące decydują o podejmowanych poczynaniach. Sprawia to, że ich zachowania są niekiedy nieokreślone.
Czwartą, ostatnią z wyodrębnionych grup rodziców można nazwać typem wychowawczo-pasywnym lub biernym. W czystej postaci jest to rodzic nie ingerujący w zachowanie dziecka, nie angażujący się w istniejące w jego obecności sytuacje wychowawcze. Nie tylko wiec nie usiłują oni konstruować i wywoływać sytuacji intencjonalnych, lecz także przeważnie nie uczestniczą aktywnie w sytuacjach powstałych niezależnie od nich. Taka postawa w stosunku do działania nie zawsze wypływa z całkowitego braku świadomości wychowawczej. Częściej jest ona efektem wygodnej "filozofii pedagogicznej wywodzącej się z teorii naturalistycznej.

Rodzice nie zawsze zdają sobie sprawę, że ich postawa, a także metody wychowawcze w tak wielkim stopniu wpływają na zachowanie i postępy w nauce.

Postawy wraz z metodami wychowawczymi przesądzają o tym, czy rodzina w należyty sposób wykonuje swoje zadania opiekuńczo-wychowawcze, na które składają się ochrona zdrowia dziecka, zaspokajanie jego potrzeb, prawidłowe kształtowanie jego osobowości.

Pobieżna obserwacja zachowań dzieci z różnych środowisk rodzinnych i analiza dotychczasowych badań poświęconych wychowaniu w rodzinie pozwalają stwierdzić, że nie wszyscy rodzice stosują świadome metody wychowania i że nie wszystkie stosowane przez nich metody wychowania wywierają korzystny wpływ na rozwój wychowanka. Ponadto nie wszystkie stosowane przez rodziców sposoby wychowania zasługują na miano metody.

Należy wyjaśnić, że "przez metodę wychowania będziemy rozumieć obmyślany i celowo organizowany sposób działalności zarówno tego, kto proces wychowania organizuje, jak i wychowanka, który temu procesowi podlega, a przy tym u wychowawcy świadomość możliwości jego zastosowania". (M.Ziemska, 1979, s.324)

Praca wychowawcza nie powinna się ograniczać do posługiwania się tylko jedną metodą. Przeciwnie - należy dążyć do stosowania szerokiego wachlarza różnych metod wychowania i w różnych kombinacjach, wybieranych odpowiednio do przyjętego celu wychowania, przy czym wybór ten powinien opierać się na współczesnej wiedzy psychologicznej i pedagogicznej oraz na dokładnej znajomości właściwości rozwoju psychicznego danego wychowanka. Rodzi się zatem pytanie czy rodzice wychowujący swoje dzieci dokonują trafnego wyboru metod wychowania i czy z pełną świadomością je stosują?

Spośród dokonywanych przez pedagogów klasyfikacji metod wychowania należy wymienić ich podział na dwa ogólne rodzaje:
1. Metody działania bezpośredniego.
2. Metody działania pośredniego.

Za metodę bezpośredniego oddziaływania wychowawczego uznaje się ogólnie te metody, które są realizowane w bezpośrednim kontakcie wychowawcy z wychowankiem. Podstawowym warunkiem skuteczności stosowania tych metod jest przede wszystkim autorytet wychowawcy wobec wychowanków oraz swobodna, szczera atmosfera i zaufanie wychowanka do wychowawcy we wszystkich występujących między nimi kontaktach i sprawach.

Do omawianej grupy metod należą: metody wyjaśniania i przekonywania, metody sugestii i perswazji, metoda kary i nagrody. Oczywiste jest, że stosowanie wymienionych metod wymaga ze strony rodziców i wychowawców szczególnie dużego taktu, życzliwości, znajomości potrzeb psychicznych dzieci, ogólnej kultury, wiedzy o świecie, a więc tych cech postępowania, które prowadzą do uzyskiwania w oczach dziecka uznania i szacunku. Niestety większość rodziców nieumiejętnie wykorzystuje wymienione metody bezpośredniego oddziaływania w kontaktach z dziećmi. Nie potrafią odpowiednio dostosować je do wieku i doświadczeń dzieci, wyjaśnić im różnych problemów moralnych, obyczajowych czy innych przez prowadzenie rozmów na określone tematy.

Metody pośredniego oddziaływania wychowawczego polegają zaś na celowym organizowaniu warunków i sposobu życia dziecka, aby jego przeżycia, relacje, zachowania i zdobywane doświadczenia przybliżyły wychowanka do tego, co stanowi cele wychowawcze i przyczyniły się do właściwego rozwoju jego osobowości. Do głównych metod w tej grupie należy metoda organizowania wielostronnej działalności wychowanka oraz metoda organizowania środowiska społecznego. W pierwszej z wymienionych metod doniosłą rolę odgrywa pobudzenie wychowanka do różnorodnej aktywności dotyczącej spraw ważnych dla jednostki, rodziny, szkoły i środowiska. Większość rodziców planuje zatem stałe obowiązki domowe swoim dzieciom, ustala i przestrzega odpowiednie reguły porządkowe.

"Zarówno rodzice jak i wychowawcy w szkole wpływają na osobowość dziecka poprzez podejmowanie zabiegów zmierzających do włączenia go w życie grup wychowawczo wartościowych. Najczęściej odbywa się to przez szereg zespołów, w których dzieci i młodzież już uczestniczą. Właściwie zorganizowany zespół bowiem może organizować życie wychowanka, kształtować jego przekonania i postawy. Tak więc wybór określonych metod wychowania i posługiwania się nimi ma zapewnić nie tylko zdobywanie przez wychowanków pewnych wiadomości i umiejętności, lecz także ukształtowanie w nich pożądanych społecznie ustosunkowań do otoczenia i samego siebie". (Tamże s.277)

Najczęściej stosowanymi metodami, w praktyce wychowawczej są metody kary i nagrody.

Metody kary i nagrody, to sposoby oddziaływania wychowawczego, których stosowanie jest szczególnie złożone, a co za tym idzie - trudne, wymagające dużej kultury pedagogicznej. Warunkiem bowiem skutecznego posługiwania się nimi jest nie tylko znaczny poziom wiedzy o ich wpływie na rozwój osobowości wychowanka, lecz także szczery i życzliwy stosunek, i to przejawiający się na zewnątrz tak, aby wychowanek był tej życzliwości pewny.

"Mówiąc o metodzie kary i nagrody mamy na myśli takie celowe i świadome karanie i nagradzanie, ażeby wywołać pozytywne zmiany w zachowaniu wychowanka. Inne jednak jest znaczenie i rola kary, a inne znaczenie i rola nagrody jako metod wychowania". (Tamże s.228).

"Karę można określić jako sytuację negatywną, której organizm unika, ponieważ towarzyszy jej przykry stan emocjonalny" (S.Mika, 1947, s.380). Kary wywołują najczęściej doznania przykre, takie jak: lęk, strach, stany napięcia, ból, wstyd, poczucie niemocy i małej wartości, trwogę, niepokój, smutek czy depresję" (J.Reykowski,1967, s.10). Aby uniknąć tych przykrych skutków swoich przewinień, dzieci stosują bardzo często wykręty, kłamstwa, ucieczkę, wypieranie się winy, ukrywanie się, zrzucanie jej na kogoś innego lub przepraszanie.

"Nagroda natomiast określana jest jako sytuacja pozytywna, poszukiwana przez organizm, ponieważ towarzyszy jej przyjemny stan emocjonalny" (Z.Skorny,1968). Nagroda wzmacnia uczucia przyjemne takie jak: uciechę, radość, nadzieję, zachwyt, uczucie powodzenia, świadomość uznania, zaspokojenia ambicji - przez co pobudza do wysiłków zmierzających do osiągnięcia nadal tych przyjemnych doznań. Teoretycy psychologii podkreślają istnienie ścisłego związku między karą i nagrodą - mianowicie pozbawienie spodziewanej nagrody stanowi karę, a uniknięcie kary działa jak nagroda (J. Reykowski, opus. cit. s.10).

Niestety, w praktyce wychowawczej wiele jeszcze miejsca zajmują kary niepedagogiczne. Należą do nich: strofowanie dziecka, zawstydzanie go, przekupywanie, pogróżki, oziębłość, ubliżające porównywanie, wyśmiewanie, sarkazm, poniżanie, ciągłe wytykanie wykroczeń, zbyt silne nagany, kary cielesne, pozbawianie rzeczy, do których dzieci mają prawo, oraz grożenie przyszłymi karami. (E.Hurlock, 1962, s.15)

Wymienione drastyczne środki wychowawcze przyczyniają się, z jednej strony, do kształtowania niepożądanych dyspozycji i cech zachowania, takich jak agresywność, brutalność, bezwzględność, a z drugiej strony do braku odwagi, uległości, obłudy. Kary tego typu poniżają godność dziecka, przytępiają jego wrażliwość, tłumią delikatniejsze uczucia, a także bardzo często pozostawiają urazy psychiczne. (Cz.Czapów, 1968, s.70).

Na mniejszą skuteczność kary niż nagrody zwraca uwagę wielu autorów prac na ten temat. Podkreślają oni m.in., że nagroda bezpośrednio wzmacnia nagradzane zachowanie, gdy tymczasem kara działa jedynie pośrednio i nie osłabia w sposób uniwersalny karanego zachowania. (E.Hilgard, 1967, s.32)

W praktyce wychowawczej rodziców występują liczne jeszcze przejawy niewłaściwego karania dzieci, niezgodnymi z przedstawionymi uprzednio wskazaniami dotyczącymi skutecznego stosowania kary jako metody wychowania. Świadczą o tym wyniki aktualnie przeprowadzanych przez naukowców badań. Rodzice nie zawsze zdają sobie sprawę z rzeczywistych skutków jakie pociąga za sobą ich obcowanie z dzieckiem.

Zarówno postawy rodzicielskie, jak i metody wychowawcze mają istotne znaczenie w procesie wychowania. Dlatego też zasługuje na podkreślenie fakt propagowania kultury pedagogicznej wśród rodziców.

"Oddziaływania wychowawcze rodziców muszą być tak przemyślane, aby zapewniły warunki wszechstronnego rozwoju dziecka i ściśle z rozwojem tym powiązanych zainteresowań intelektualnych, estetycznych czy kulturalnych - które łącznie wdrażają dziecko do właściwego kierowania swoim życiem, także później, w wieku dorosłym". (M.Ziemska , Opus cit. s.300)

Anna Cwynar


Zaświadczenie online



numer online: 137 gości

reklama