Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5592
rok szkolny
2008/2009

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Historia budowy i przeznaczenie budynków architektury średniowiecznej i barokowej wchodzących w skład Starego Miasta Grudziądza

Teren, na którym przed wiekami powstało Stare Miasto do dnia dzisiejszego zachował w swych granicach dawny układ średniowieczny. To właśnie w ich obrębie powstały zabytki architektury gotyckiej i barokowej. Historia ich budowy łączyła się ściśle z historią miasta, na którą wpłynęły min. takie czynniki, jak: wewnętrzne potrzeby miasta, fundacje oraz kataklizmy związane z zaistniałymi wojnami lub pożarami.

Rozwój zabudowy najstarszej części średniowiecznego miasta Grudziądza wraz z zachowanymi z tamtego okresu zabytkami architektury gotyckiej nastąpił po 1291r., czyli po nadaniu dokumentu lokacyjnego. Miasto zmieniło wówczas swoje oblicze. Z zabudowy drewnianej przybrało zabudowę ceglaną.

Za czasów krzyżackich lokacja zamkniętego murami obszaru miejskiego przedstawiała się w następujący sposób: Centralnym punktem północnej części tworzącego się wówczas ośrodka miejskiego był prostokątny tzw. Mały Rynek, w pobliżu którego znajdowały się najważniejsze budowle miejskie. Środek Rynku zajmował Ratusz, północno-zachodnią jego część zajął kościół p.w. św. Mikołaja otoczony cmentarzem, a południowo-zachodnią część miasta, w pobliżu (obecnie nie istniejącej) Bramy Toruńskiej i Bramy Wodnej zajął kościół p.w. Ducha Świętego wraz ze szpitalem.

Ratusz zajmujący środkową część Rynku (od 1380r.) powstał prawdopodobnie na miejscu dawnego domu kupieckiego lub też wzmiankowany dom kupiecki (1313r.) mógł być jego zalążkiem. Obiekt ten na przełomie XVI i XVIIw. uległ dwukrotnej przebudowie, a na Rynku utworzono cały kompleks zabudowań. W 1659r. w czasie wojny polsko-szwedzkiej został strawiony pożarem. Jego odbudowa trwała do końca XVIIw. W następstwie kolejnych pożarów i idącej za tym nieodpowiedniej konserwacji budynek ten popadł w ruinę, a następnie w 1851r. został rozebrany. Nowy trzypiętrowy Ratusz wzniesiono przy zachodniej pierzei Rynku, Jednak w 1893r. również zniszczył go pożar.

Spośród zabytków architektury sakralnej najstarszą metryką wykazuje się kościół farny p.w. św. Mikołaja. Według niektórych historyków już na początku XIIIw. mógł stać w Grudziądzu drewniany kościół. Panuje przypuszczenie, iż Grudziądz pełniąc w owym czasie znaczną funkcję stacji misyjnej, był prawdopodobnie siedzibą biskupa Prus, co może świadczyć o istnieniu tu ośrodka religijnego. Za starą genezą kościoła przemawia także wezwanie św. Mikołaja, które to noszą najstarsze kościoły diecezji chełmińskiej.

Budowę murowanego kościoła rozpoczęto w 1286r. Była to wówczas jedyna parafia na terenie średniowiecznego miasta Grudziądza. Do niego przylegał cmentarz, który prawdopodobnie istniał już około XIIIw., a który to nie zachował się do końca XIXw. W tym okresie do 1310r. wzniesiono prezbiterium, natomiast nawę główną zbudowano około połowy XIVw., zaś nawy boczne i wieżę w drugiej połowie XIVw. lub na początku XVw. Przypuszcza się, iż w XVw. dobudowano do niego również kaplicę p.w. ś. Michała Archanioła. W 1612r. miał miejsce pożar, który zniszczył wieżę kościoła. Następnie po 1620r. dobudowano do niego od strony północnej dwie kaplice grobowe: rodziny Kostków i w latach 1620-1624 ośmioboczną kaplicę rodziny Działyńskich z fundacji Jana Działyńskiego, starosty pokrzywieńskiego. W 1632r. od strony południowej wzniesiono kruchtę, również z fundacji Działyńskich. Kościół ten został zniszczony pożarem w 1659r. w czasie okupacji szwedzkiej. Ze względu na dużą jego wartość wkrótce został odbudowany. Następnie w 1728r. został gruntownie odnowiony wraz ze sprawieniem nowego wystroju. Dużo zmian w wyglądzie zewnętrznym kościoła przyniosły rządy zaboru pruskiego. W latach 1795-96 rozebrano kruchtę, kaplicę św. Michała Archanioła oraz grobową rodziny Kostków, a w XIXw. kaplicę Działyńskich. Ten fakt przyczynił się do pozbawienia kościoła typowych akcentów polskich. Kolejnej gruntownej odnowy wnętrza budowli dokonano w 1896r. Z pierwotnego wnętrza zachowała się granitowa czara chrzcielnicy typu gotlandzkiego, z 3 ćw. XIIIw., dwie granitowe kropielnice powstałe w XIII-XIVw. i fragmenty polichromii z końca XIVw. Z 1728r. pochodzi ołtarz główny z pięknymi rzeźbami świętych.

Przypuszcza się, iż być może w końcu XIIIw. powstał drugi kościół miejski p.w. Ducha Świętego wraz ze szpitalem. Prawdopodobnie był on drewniany i wkrótce uległ spaleniu. Pierwsza wzmianka źródłowa o tym kościele pochodzi z 1345r., jak się przypuszcza wynikająca w związku z budową murowanego. Prawdopodobnie istniejący przy nim szpital uległ wówczas likwidacji. Przebudowy z jednoczesnym odnowieniem kościoła dokonano około 1631r., dzięki fundacji Justyny z Giemeł Knutowej. Następnie tak samo jak kościół p.w. św. Mikołaja został on w 1659r. zniszczony pożarem, a następnie odbudowany. Kolejnej gruntownej odnowy kościoła dokonano w latach 1750-52 wraz z pobudowaniem domu dla księży. Kościołowi nadano formę wydłużonego prostokąta, nakrytego dwuspadowym dachem, z salowym pięcioprzęsłowym wnętrzem. Ściany zewnętrzne oszkarpowano, a między szkarpami umieszczono okna w rozglifieniach. Ścianę wschodnią ozdobiono schodkowym, manierystycznym szczytem ze sterczynami. W czasie rządów zaboru pruskiego rozebrano część zabudowań, min. po 1823r. zburzono wieżę kościoła, a po 1836r. rozebrano wzniesiony w 1752r. otaczający kościół mur z bramkami i figurkami. Rozebraniu uległ również wspomniany dom dla księży. W 1928r. ponownie odnowiono kościół oraz wzniesiono kruchtę.

W początkach XVIw. nastąpił w Grudziądzu, podobnie jak w innych miastach pruskich, rozwój reformacji, która ogarnęła większość mieszkańców. Okres kontreformacji charakteryzował się sprowadzeniem do miasta w 1622r. zgromadzenia jezuitów, natomiast w 1624r. zakonu benedyktynek. Szeroka działalność jezuitów i benedyktynek uwidoczniła się we wzbogaceniu terenu Starego Miasta w nowe, okazałe budowle o cechach już w pełni barokowych.

Tak więc dalszej rozbudowy tej części miasta dokonano w czasie rządów polskich, tworzącej się na przełomie XVI-XVII wieku.

Jezuici sprowadzeni dzięki staraniom biskupa chełmińskiego Jana Kuczborowskiego i starosty pokrzywieńskiego Jana Działyńskiego na mocy wydanego przez króla Zygmunta III przywileju z dnia 13 listopada 1630r. otrzymali prawo zakupu gruntu pod budowę kolegium i kościoła p.w. św. Franciszka Ksawerego. Jezuici spotkali się jednak z nieprzychylnością zluteranizowanej Rady Miejskiej, w wyniku czego prawo to uzyskał na swoje nazwisko starosta Jan Działyński, będący jednocześnie głównym fundatorem wspomnianych budowli. Kamień węgielny pod ich budowę położono w 1647r. Ich budowę rozpoczęto na północ od istniejącego już kościoła p.w. św. Mikołaja. Prace budowlane przerwane zostały w okresie wojny polsko-szwedzkiej, w czasie której jezuici zostali wypędzeni z miasta. Ponownie podjęto je po zakończeniu okupacji szwedzkiej. Tak więc po powrocie jezuitów do 1682r. przygotowano tylko fundamenty pod zabudowę kościoła p.w. św. Franciszka Ksawerego. Następnie dzięki fundacji krajowego koronnego Tomasza Działyńskiego pobudowano do 1699r. na wysokość kilku metrów mury zewnętrzne. Jednak w wyniku zaistniałej na początku XVIIIw. wojny północnej znowu musiano zaprzestać budowy. Dopiero rektor Kazimierz Czyżewski w latach 1713-15 zajął się budową murów świątyni, którą ostatecznie zakończono w 1723r. Budynek powstał w stylu barokowym z salowym wnętrzem z prezbiterium i dekoracyjną fasadą podzieloną pilastrami i niszami częściowo wypełnionymi rzeźbami. Wewnątrz umieszczono trzy bogato zdobione późnobarokowe ołtarze, z głównym przedstawiającym św. Franciszka Ksawerego powstałym w II poł. XVIIw. Wystrój wnętrza wykonany został miedzy 1715 a 1740r. przez Józefa Antoniego Krause z Gdańska, a polichromowany przez jezuitę Steinera, z dekoracją z przewagą motywów chińskich. Gruntownej odnowy kościoła na zewnątrz dokonano w 1938r.

Kolegium Jezuickie, zbudowano do 1651r. w stylu późnobarokowym. W czasie wspomnianej wojny polsko-szwedzkiej, uległo zniszczeniu. Po tym fakcie ze względu na potrzeby rozrastającej się szkoły budynek ten został znacznie rozbudowany. W latach 1680-84 staraniem ks. Grabosza wzniesiono ścianę frontową, zmieniono wnętrze kolegium oraz pobudowano schody. W latach 1722-1725 staraniem ks. Heintzego, z funduszów wojewodziny Marianny Ludinghausen-Wolf pobudowano wieżę nad kolegium oraz wzniesiono zachodnie skrzydło od ul. Spichrzowej. O jego znaczącej wartości zabytkowej świadczy niepowtarzalny wystrój wnętrza, a szczególnie sień, na której sklepieniu znajduje się polichromia późnobarokowa powstała w I poł. XVIIIw. Posiada ona przepięknie malowaną iluzjonistyczną kopułę, wazony kwiatowe w narożach i dewocyjne inskrypcje w kartusikach. W skrzydle zach. umieszczono refektarz ze zwierciadlanym sklepieniem z lunetami, pokrytym stiukową dekoracją powstałą około 1720-1730r. Dodatkowo zostało ono wzbogacone pokaźnym plafonem umieszczonym w środkowej części przedstawiający grupę aniołów adorujących Serce Jezusa Chrystusa. Należy tu również wspomnieć o pięknym barokowym pająku powstałym w XVIIIw. oraz XIX-wiecznych witrażach okiennych. W 1919r. w wyniku zaistniałego pożaru spłonęła górna część gmachu wraz z pierwotną wieżą. Następnie w latach 1928-29 dokonano rozbudowy budynku, wznosząc jednocześnie nową, bardziej okazałą wieżę.

W 1631r. w południowo-zachodniej części miasta, tuż przy istniejącym już kościele p.w. Ducha Świętego rozpoczęto budowę klasztoru benedyktynek. Fundatorką tego przedsięwzięcia była Justyna z Knutów Działyńska, żona wspomnianego wojewody chełmińskiego Jana Działyńskiego. Na początku budynek ten zajmował tylko dwie działki tuż przy kościele, wkrótce jednak powiększył się o parcelę zakupioną od ławnika Johanna Ringeltaube. To przedsięwzięcie zostało jednak zaniechane w okresie wojny polsko-szwedzkiej, w czasie której benedyktynki przeniosły się tymczasowo do swojego folwarku w Turznicach. Po ich powrocie, który miał miejsce prawdopodobnie w 1660r., przystąpiono do odbudowy założenia klasztornego. W 1661r. nowa ksieni Katarzyna Działyńska z konwentu chełmińskiego, wystawiła dwa budynki z pruskiego muru oraz małą kaplicę. Stan taki przetrwał prawdopodobnie do roku 1728. Wtedy to ówczesna ksieni Helena de Gaudy przystąpiła do budowy nowego klasztoru. 30 kwietnia 1728r. położony został kamień węgielny, zaś w 1731r. budowa została zakończona. Budynek ten wzniesiono w stylu barokowym, z dwutraktowym układem wnętrza mieszczącym cele i pilastrową dekoracją fasady. Następnie w latach 1749-50 wzniesiono nową furtę klasztorną czyli tzw. Pałac Opatek. W jego architekturze i wystroju skrzyżowały się wpływy pałacowego budownictwa francuskiego z tradycjami architektury sakralnej, kształtowanej pod wpływem włoskim, a przetworzone w oryginalny sposób prawdopodobnie przez miejscowego mistrza murarskiego. Na uwagę zasługuje dekoracyjne rozwiązanie fasady, gdzie pomiędzy oknami umieszczono nisze muszlowe z drewnianymi posągami ośmiu świętych zakonników i zakonnic benedyktyńskich. Prawdopodobnie po 1766r. w podwórzu klasztornym dodatkowo wzniesiono jeszcze rezydencję "panny ksieni".

Tak więc na przestrzeni kilku wieków wykształciła się przepiękna zabudowa Starego Miasta Grudziądza, bogata zarówno w zabytki architektury gotyckiej jak i barokowej. Budowle te wchodząc w skład otoczenia spichrzy, a więc: kościół farny p.w.św. Mikołaja, kościół p.w. Ducha Świętego, klasztor benedyktynek, Pałac Opatek oraz kościół p.w.św. Franciszka Ksawerego i kolegium jezuitów uległy poważnemu zniszczeniu w 1945r., na skutek przeprowadzanych w owym czasie działań wojennych.

Przeznaczenie tych budowli było ściśle powiązane z potrzebami wewnętrznymi miasta Grudziądza. Na ich terenie skupiała się całość życia politycznego, gospodarczego, religijnego i kulturalnego miasta, tworząca się na przestrzeni kilku wieków.

Centralnym punktem średniowiecznego miasta Grudziądza był tzw. Mały Rynek. W owym okresie stanowił on ważny punkt w zakresie rozwijającej się działalności handlowo-gospodarczej. Na jego terenie znajdowały się stałe urządzenia targowe takie, jak ławy chlebowe i rzeźnicze oraz kramy. Środkową część Rynku zajmował Ratusz-ośrodek władzy i administracji sądowej, tu też koncentrowało się całe życie obywatelskie mieszczan. Poza tym na terenie Rynku wydawano również wyroki i wykonywano egzekucje. Znajdowała się tu też waga miejska oraz mały wolny placyk z pręgieżem. Na tym miejscu zanim jeszcze położono kres władzy krzyżackiej, w maju 1411r. ścięto bohatera Związku Jaszczurczego Mikołaja z Ryńska, który ośmielił się przeciwstawić potężnemu Zakonowi Krzyżackiemu.

W omawianym okresie, ze względu na swoje przeznaczenie, bardzo ważną rolę odgrywały dwie budowle sakralne: kościół farny p.w. ś. Mikołaja oraz kościół p. w Ducha Świętego.

Kościół farny będąc jedyną parafią w mieście, stanowił główny ośrodek rozwijającego się życia katolickiego. Przy nim od 1382r. istniało bractwo pomocy ubogim, które otaczało opieką sieroty, wdowy i osoby chore oraz szkoła parafialna. Szkoła ta odgrywała bardzo ważną rolę. Oprócz krzewienia wiary katolickiej wpływała ogólnie na życie intelektualne miasta.

Kościół p.w. Ducha Świętego powstał jako kościół szpitalny dla osób chorych na choroby zakaźne oraz otaczał opieką starców, ubogich i pielgrzymów. W XVw. nastąpił kres władzy krzyżackiej na terenie miasta, w wyniku czego otworzył się nowy okres jego dziejów-okres rządów polskich. Po tym fakcie Grudziądz stał się siedzibą zjazdów stanów pruskich, które to odbywały się na jego terenie aż do czasów I rozbioru Polski. Miejscem obrad był zazwyczaj Ratusz, choć niektóre posiedzenia odbywały się również w kościele p.w. św. Mikołaja. Tak więc obiekty te nie zmieniając swojego pierwotnego przeznaczenia, dodatkowo stały się miejscem rezydowania przybywających przedstawicieli rycerstwa i miast z trzech województw pruskich, tj. województwa chełmińskiego, pomorskiego i malborskiego. Posiedzenia te odzwierciedlały ówczesną atmosferę panującą w Prusach Królewskich. Zapadały tu ważne decyzje dotyczące Ziemi Chełmińskiej, a w tym także Grudziądza.

Całość życia religijnego w kręgu wiary rzymsko-katolickiej związana była głównie z kościołami. Wiek XVI przyniósł jednak duże zmiany, które szczególnie odbiły się w obliczu wyznaniowym miasta. Wielkie spustoszenie pośród katolików poczyniła szerząca się reformacja, która w niedługim czasie opanowała główne ośrodki religijne miasta.

W 1569r. za zgodą króla Zygmunta Augusta luteranie zajęli kościół p.w. Ducha Świętego. Trzy lata później w 1572r. na luteranizm przeszedł również proboszcz kościoła p.w. św. Mikołaja-Maciej ze Strzypcza. W XVIw. oba kościoły nie zmieniając swojego pierwotnego przeznaczenia, przechodząc w ręce wyznawców luteranizmu zmieniły swoje oblicze wyznaniowe. Ta niekorzystna sytuacja dla wiernych wierze rzymsko-katolickiej zmieniła się dopiero pod koniec stulecia. Dzięki staraniom biskupa chełmińskiego Piotra Tylickiego udało się katolikom w 1598r. odzyskać oba kościoły. Faktyczne przejęcie kościoła p.w. Ducha Świętego nastąpiło dopiero w 1606r. W rękach protestantów znajdował się on jeszcze przejściowo w latach 1608-1624.

Ratusz na przełomie XVI-XVIIw. ze względu na swoje przeznaczenie nadal pełnił bardzo ważną funkcję dla życia całego miasta. Znajdowały się tam ławy chlebowe, jatki rzeźnicze, różne składy i punkt łaziebniczo-cyrulicki. Na pierwszym piętrze mieściły się pomieszczenia reprezentacyjne. Ratusz był nadal miejscem obrad Rady Miejskiej i posiedzeń sądów jak również wcześniej wspomnianych sesji sejmików Prus Królewskich, a także narad starszyzny urzędniczej i magnackiej. W jego bocznych skrzydłach miały swoje miejsce: zbór ewangelicki, szkoła miejska oraz mieszkania dla personelu. Ratusz w takiej formie przetrwał do 1851r.

W celu osłabienia szerzącej się reformacji na początku XVIIw. sprowadzono do Grudziądza Jezuitów oraz zakon benedyktynek. Ich szeroka działalność wzbogaciła miasto o nowe okazałe budowle, które dzięki swojemu przeznaczeniu odegrały istotną rolę dla życia religijnego i intelektualnego miasta Grudziądza.

Kościół p.w. św. Franciszka Ksawerego przeznaczono dla celów religijnych, natomiast Kolegium dla celów pedagogicznych. W Kolegium kształciła się zarówno młodzież szlachecka jak i mieszczańska. Benedyktynki w swoim założeniu klasztornym oprócz kontemplacji i modlitwy zajmowały się również prowadzeniem przyklasztornej szkoły, przeznaczonej dla dziewcząt pochodzenia szlacheckiego jak i mieszczańskiego.

Ten pomyślny na ogół rozwój miasta w XVI i na początku XVIIw. załamał się w dobie wojen polsko-szwedzkich. Powoli zatracały tempo swego rozwoju kościoły i klasztory, co przyczyniło się do utraty ich autonomii. Protestantyzm znów stał się religią panującą i ponownie przejął w posiadanie istniejące obiekty sakralne. W 1656r. zamknięto kościół p.w. ś. Mikołaja, a następnie przekazano go protestantom. W dniu 21 kwietnia 1656r. wojsko szwedzkie zajęło budynki jezuitów, każąc jednocześnie zakonnikom opuścić miasto. Z miasta wyjechały również benedyktynki.

Po zakończonej okupacji szwedzkiej rozpoczął się nowy okres dziejów dla otoczenia spichrzy grudziądzkich. Już w 1659r. kościół farny p.w. św. Mikołaja został zwrócony katolikom. W tym samym roku do miasta powrócili jezuici,108 natomiast benedyktynki prawdopodobnie w 1660r. Po tym fakcie zarówno jezuici jak i benedyktynki przywrócili swoim siedzibom utraconą świetność, zgodną z ich pierwotnym przeznaczeniem.

Benedyktynki po odbudowie swojego założenia klasztornego wraz z nową furtą tzw. Pałacem Opatek rozpoczęły swoją działalność opierającą się w dalszym stopniu na prowadzeniu szkoły dla dziewcząt oraz pensji i domu dla tzw. " rezydentek ". W szkole tej prowadzonej przez siostry benedyktynki w programie nauczania obok nauki czytania, pisania i rachunków dużo uwagi poświęcano na wychowanie moralne i religijne, a także na zasady towarzyskie.

Największą chlubę Grudziądzowi przyniosło jednak prowadzone na wysokim poziomie Kolegium jezuitów, w którym ponownie podjęto naukę w 1660r. Kolegium działało jako szkoła wyższa, która za sprawą swych uczniów nazwana została Kolegium Działyńskich lub "Grudziądzkim Ateneum". W jego gmachu mieściła się klauzura zakonników, sale dydaktyczne i internat. Odegrało ono dominującą rolę w umacnianiu polskości na terenie miasta i Ziemi Chełmińskiej. Głównie przyczynił się do tego działający teatr uczniowski, którego repertuar w dużym zakresie stanowiły sztuki pisane w języku polskim.

Lata 70-te XVIIIw. zapisały się w historii narodu i państwa polskiego tragicznymi skutkami. Polska utraciwszy na mocy rozbiorów swoje miejsce wśród niepodległych państw Europy, weszła w okres swojej samoistnej likwidacji. Dnia 5 sierpnia 1772r. Ziemia Chełmińska wraz z Grudziądzem weszła w skład państwa pruskiego. Od tego momentu rozpoczął się nowy - przerażający okres zarówno dla obywateli miasta Grudziądza jak i budowali wchodzących w skład spichrzy grudziądzkich. Rząd pruski, którego dekrety sprzyjały rozwojowi protestantyzmu, doprowadził do stopniowej kasty jezuitów oraz klasztoru benedyktynek.

Po kasacie zgromadzenia jezuitów w 1781r. budynek Kolegium będący tak znamienitą szkołą wyższą przeznaczono na siedzibę gimnazjum miejskiego. Następnie w latach 1816-1897 mieściło się w nim Katolickie Seminarium Nauczycielskie. Jego przeznaczenie zmieniło się diametralnie w 1897r. Wówczas budynek dawnego Kolegium został nabyty przez miasta na siedzibę władz miejskich, pozbawionych od czasów zburzenia dawnego Ratusza w 1857r. odpowiedniego budynku.

W latach 1810-36 nastąpiła stopniowa kasta klasztoru benedyktynek. W przejętych budynkach władze pruskie umieściły szkołę i urządziły mieszkania dla nauczycieli. W wyniku takiej sytuacji budynki te przestały pełnić funkcję pierwotnego założenia klasztornego.

Rząd pruski doprowadził również do ograniczenia liczby obiektów sakralnych należących do katolików. Kościół p.w. Ducha Świętego w 1823r. zamieniono w ewangelicki zbór garnizonowy, natomiast kościół p.w. św. Franciszka Ksawerego na ściśle seminaryjny. W niezmienionej strukturze wyznaniowej pozostał jedynie kościół p.w. św. Mikołaja. Kościół p.w. Ducha Świętego zwrócono katolikom dopiero w 1900r. W 1928r. przeznaczono go dla uczniów gimnazjum matematyczno-przyrodniczego. W czasie II wojny światowej służył jako garnizonowy dla katolickich żołnierzy Wehrmachtu. Jeżeli chodzi o kościół p.w. św. Franciszka Ksawerego, to po wybuchu wojny w 1939r. był zamknięty przez cały okres okupacji. Natomiast wiosną 1945r. podczas walk o miasto służył jako miejsce tymczasowego schronienia dla osób, których domy uległy zniszczeniu w czasie nalotów.

Nowy okres dla historii omówionych budowli rozpoczął się po 1945r., czyli po wyzwoleniu miasta spod agresji wojsk hitlerowskich.

Sylwia Szczypior


Zaświadczenie online



numer online: 117 gości

reklama