Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5728
rok szkolny
2008/2009

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Narządy mowy jako instrument głosowo-wymawianiowy

1. Lokalizacja narządu mowy w systematyce instrumentalnej

Jedną z gałęzi muzykologii, obejmującą systematykę i nazewnictwo instrumentów jest instrumentologia. Obecnie nauka ta stosuje dwa główne podziały instrumentów. Pierwszy podział dla celów naukowych wyróżnia instrumenty historyczne, instrumenty ludowe europejskie i egzotyczne, oraz podobnie jak podział drugi - dla celów praktycznych, instrumenty współcześnie używane. /Wielka Encyklopedia Powszechna/
Z punktu widzenia możliwości wykonawczych instrumentów muzycznych, wyróżniamy: instrumenty muzyczne naturalne, tzn. takie, które nie są wyposażone w urządzenia (klapy, wentyle, suwaki), służące do skracania i wydłużania drgającego słupa powietrza, wydające tylko dźwięki naturalnego szeregu harmonicznego, tj. alikwoty (tj. tony składowe dźwięku, o różnej częstotliwości, powstałe samorzutnie przy skomplikowanym zjawisku drgań źródła dźwięku); instrumenty muzyczne chromatyczne, tzn. o takiej konstrukcji, która umożliwia wydobycie wszystkich dźwięków skali chromatycznej, tj. skali złożonej z dwunastu dźwięków, powstałych przez uzupełnienie półtonami (najmniejszymi jednostkami odległości dwóch dźwięków różnej wysokości), skali diatonicznej, tj. skali złożonej z ośmiu dźwięków, o ściśle wyznaczonej odległości między sobą; instrumenty muzyczne transponujące, tzn. takie, których dźwięki muzyczne brzmią w stosunku do zapisu nutowego wyżej lub niżej o określony interwał (odległość między dwoma dźwiękami); instrumenty muzyczne monodyczne, tzn. takie, których właściwości konstrukcyjne umożliwiają wydobycie tylko pojedynczych dźwięków; instrumenty muzyczne akordowe, tzn. takie, dzięki którym możliwe jest wydobycie większej ilości dźwięków; instrumenty muzyczne polifoniczne, tzn. takie, dzięki którym grający może prowadzić równocześnie kilka linii melodycznych; oraz instrumenty muzyczne mechaniczne, tzn. takie, które reprodukują utwory muzyczne, tj. bez udziału wykonawcy. /Wielka Encyklopedia Powszechna/
Instrumenty muzyczne, można jeszcze podzielić według dwóch kryteriów, tj. w zależności od źródła dźwięku oraz od sposobu jego pobudzania.
W skład pierwszego podziału wchodzą: chydrofony, tj. instrumenty strunowe, w których źródłem dźwięku jest drgająca struna; aerofony, tj. instrumenty dęte, w których źródłem dźwięku jest drgający słup powietrza; membrafony, tj. instrumenty membranowe, w których źródłem dźwięku jest napięta membrana; oraz idiofony, tj. instrumenty samobrzmiące czy też samodźwięczne, w których źródłem dźwięku jest cały instrument.
W skład drugiego podziału, tj. w zależności od sposobu pobudzania źródła dźwięku, wchodzą: instrumenty smyczkowe, tzn. takie w których źródło dźwięku jest pocierane smyczkiem; instrumenty szarpane, tzn. takie, w których źródło dźwięku jest szarpane; instrumenty stroikowe, tzn. takie w których dźwięk jest wzbudzany przez drgający stroik; instrumenty wargowe, tzn. takie w których dźwięk jest wzbudzany przez drgające wargi grającego; oraz instrumenty perkusyjne, tzn. takie w których dźwięk jest wzbudzany przez uderzenie. /Tarasiewicz 2003/
Próby systematyzacji w odniesieniu do głosu ludzkiego na przestrzeni wieków bardzo się zmieniały. Ludzki narząd mowy, jako instrument głosowy, przez długie lata zaliczano do instrumentów z rodziny chydrofonów, tj. strunodźwięcznych. Według tej starej, klasycznej teorii, dźwięk głosu ludzkiego powstaje przez drgania "strun", tj. więzadeł głosowych, podobnych pod tym względem do strun skrzypcowych, fortepianowych, lub dźwięczących za powiewem wiatru strun harfy eolskiej. W takim ujęciu rzeczy, w mechanizmie głosowym człowieka rolę wibratora grają więzadła głosowe, rolę generatora (smyczka na strunach), którego zadaniem jest pobudzanie wibratora do drgań - wydechowa fala prądu powietrza, natomiast rolę rezonatora nasada. /Kotlarczyk 1961/
Inna teoria, uznawała głos ludzki za idiofon, tj. instrument samobrzmiący lub samodźwięczny. Człowiek przecież sam jest instrumentem, może grać dźwiękiem oraz brzmieniem własnego ciała i w całej swej masie pełnić funkcję wibratora, wprawionego w drgania, poprzez wytworzony w krtani i w więzadłach głosowych prąd powietrza /Kotlarczyk 1965/
W przeciwieństwie do tych wcześniejszych zapatrywań, współczesne prace z zakresu instrumentoznawstawa czy foniatrii instrument głosowy człowieka zaliczają nie do strunodźwięcznych, lecz do powietrznodźwięcznych (aerofonów). Opierają się one bowiem na podstawowych twierdzeniach fizyki, a ściślej akustyki, że istotą fonacji nie mogą być więzadła głosowe, tylko prąd powietrza i pod wpływem drgań tych więzadeł różne zmiany ciśnienia, różne zagęszczenia i rozrzedzenia, różne mniej lub więcej rytmiczne falowania i pulsacje tego powietrza. /Kotlarczyk 1961/
W większości tradycyjnych instrumentów muzycznych znajdujemy trzy podstawowe elementy: wibrator (źródło dźwięku), generator (mechanizm pobudzający wibrator do drgań) oraz rezonator (element wzmacniający drgania). Podobnie jest z instrumentem głosowym (narządem mowy).
Swą budową przypomina instrumenty muzyczne z rodzaju aerofonów, tak jak one posiada wibrator (znajdujące się w krtani fałdy głosowe), generator (strumień wydychanego powietrza) i rezonator (nasadę), tak jak one, najogólniej, jest narzędziem służącym do wydobywania dźwięku. /Wierzchowska 1980/

2. Zjawiska dźwiękowe i ich postrzeganie

Wśród wielu czynników naturalnego środowiska człowieka, do których należą: ciążenie powszechne (grawitacja), ciśnienie atmosferyczne, temperatura, promieniowanie świetlne, promieniowanie jonizujące itd., istotną rolę odgrywają zjawiska fizyczne, tj. akustyczne, określane potocznie nazwą dźwięku.
Zjawiska fizyczne - akustyczne odbierane przez człowieka z punktu widzenia ich zastosowania można podzielić na cztery zasadnicze grupy.
Do pierwszej grupy zalicza się dźwięki mowy, których odbiór, analiza i zrozumienie są podstawowymi elementami życia społecznego. Drugą grupę stanowią sygnały dźwiękowe innych systemów porozumiewania się ludzi, tj. muzyka, dźwiękowe sygnały informacyjne i ostrzegawcze itp. Kolejną, trzecią grupą są zjawiska akustyczne, powstające jako uboczny produkt procesów zachodzących w przyrodzie lub działalności człowieka, charakteryzujące się brakiem istotniejszej treści informacyjnej (np. kroki, tykanie zegarów, szelest liści itp.), tworzące pewne tło akustyczne dla wyżej wymienionych dźwięków. Ostatnim, czwartym zjawiskiem akustycznym jest hałas - dowolnie duży i zróżnicowany zbiór zjawisk dźwiękowych stwarzających niemiłe wrażenie. Wymienione grupy dźwięków, dostarczają człowiekowi informacji o środowisku i zjawiskach zachodzących w jego otoczeniu. Sterując jego zachowaniem, stają się integralnym elementem jego życia. /Szczepankowski 1985/
Nośnikami dźwięku w przestrzeni są fale akustyczne, zwane także falami dźwiękowymi. Fale akustyczne mogą powstawać i rozchodzić się w różnych środowiskach (ośrodkach), od sprężystości których uzależniona jest ich jakość. Ośrodkiem sprężystym dla fal akustycznych może być ciało gazowe (np. powietrze), ciekłe (np. woda) lub stałe (np. kości). Każde ciało gazowe, ciekłe czy stałe składa się z milionów sąsiadujących ze sobą cząsteczek, nie przylegających do siebie ściśle, lecz powiązanych ze sobą przy pomocy sił, które można by porównać do miniaturowych sprężynek.
Fale akustyczne, tj. dźwiękowe, stanowią szczególny przypadek ruchu falowego, który polega na rozchodzeniu się w ośrodku sprężystym drgań cząsteczek tego ośrodka. /Wierzchowska 1971/
Rozchodzące się w ośrodku sprężystym drgania cząsteczek polegają na wychyleniu się tych cząsteczek z położenia, w którym znajdowały się przed rozpoczęciem ruchu. Maksymalne wychylenie się cząsteczki z położenia spoczynkowego nazywa się amplitudą drgania albo amplitudą wychylenia. Czas, w którym cząsteczka drgająca wykonuje swój pełny ruch - od momentu wychylenia z położenia spoczynkowego aż do powrotu do tegoż położenia - nosi nazwę okresu drgania. Liczba okresów drgań w jednostce czasu stanowi częstotliwość drgań. Wytrącona z położenia równowagi cząsteczka otrzymuje pewną ilość energii. Ilość energii przypadającej na jednostkę czasu stanowi moc dźwięku, zaś ilość energii przepływająca w ciągu sekundy przez jednostkę powierzchni, prostopadłą do kierunku rozchodzenia się fali stanowi natężenie dźwięku. /Wierzchowska 1971/
Gdy drgania elementów danego ośrodka są zgodne z kierunkiem rozchodzenia się fal, fale takie nazywane są podłużnymi.
Natomiast, gdy drgania ośrodka występują w kierunku prostopadłym do kierunku rozchodzenia się fal - poprzecznymi. /Pawłowski 2005/
Drgania cząsteczek rozchodzące się w fali głosowej bywają proste i złożone. Najprostszym rodzajem drgań są drgania proste tzw. harmoniczne lub sinusoidalne. W przypadku takiego drgania, cząsteczka wprawiona w ruch wychyla się ze swego położenia spoczynkowego raz w jedna stronę, raz w drugą w kierunku zgodnym z kierunkiem, w którym biegnie fala głosowa, lub też w kierunku przeciwnym. W przypadku drgania złożonego tzw. periodycznego (okresowego), okresy drgań są sobie równe i stanowią wypadkową wielu drgań prostych. Częstość, z którą powtarza się przebieg złożony regularny, nosi nazwę częstotliwości podstawowej lub częstości tonu podstawowego. /Wierzchowska 1971; Pawłowski 2005/
Każde ciało zdolne do drgania posiada własną częstotliwość drgań, czyli tzw. ton własny. Jeżeli w pobliżu znajduje się inne ciało, które ma tę samą częstotliwość, wówczas i ono zaczyna drgać. To zjawisko określane jest mianem rezonansu. W procesie fonacji rezonans rozumiany jest jako zjawisko akustyczne, które wzmacnia krtaniowy ton podstawowy w przestrzeniach klatki piersiowej i nasady, oraz jako synonim drgań odczuwanych w czasie wydawania głosu, wpływających na dźwięczność mowy.
Wszystkie fale, również fale głosowe, wytwarzane przez narządy mowy, rozchodzące się ze swego źródła promieniście we wszystkich kierunkach wzdłuż linii prostych, reprezentują wiele charakterystycznych zjawisk, tj. załamania lub ugięcia (dyfrakcji), odbicia (refleksji) oraz przepuszczalności (transmisji). /Pawłowski 2005/
Zjawisko ugięcia się fal może występować np. przy omijaniu niewielkiej przeszkody. Za większą przeszkodą wytwarza się tzw. cień akustyczny, do którego fala głosowa dociera osłabiona i zniekształcona. Cień akustyczny powstaje np. w tyle za głową człowieka mówiącego, dlatego też lepiej słyszy się i rozumie osobę mówiącą, której twarz zwrócona jest do słuchacza, niż od niego odwrócona. Zjawisko odbicia występuje, gdy rozchodzące się fale napotkają dużą i sztywną przeszkodę np. ścianę jakiegoś pomieszczenia, ścianę skalną lub ścianę lasu. Rezultatem odbicia się fali jest zjawisko pogłosu, tzw. echa. Echo odgrywa ważną rolę w akustyce wnętrz i dość często jest czynnikiem zniekształcającym rozchodzące się w fale głosowe. /Wierzchowska 1971/ Część energii akustycznej, która nie została przez przeszkodę ugięta lub odbita, zostaje pochłonięta i przeniesiona przez przeszkodę - następuje tzw. transmisja. /Pawłowski 2005/
Zjawiska dźwiękowe - głosowe, będące przyczyną subiektywnego wrażenia słuchowego, posiadają mierzalne fizycznie cechy obiektywne, tzn. wysokość, natężenie, barwę i czas trwania. Wysokość zależna jest od częstotliwości drgań akustycznych, natężenie od amplitudy drgań, barwa od ilości, wysokości i natężenia poszczególnych tonów składowych, określonych przez strukturę fizyczną źródła dźwięku.
Czas trwania dźwięku - zjawiska akustycznego - mierzony w sekundach, jest to całkowity czas przebiegu fali akustycznej przez określony punkt (np. ucho). /Tarasiewicz 2003/
Podstawową, obiektywną cechą zjawiska akustycznego jest jego wysokość, którą można niemal jednoznacznie określić przez częstotliwość fali dźwiękowej. /Szczepankowski 1985/
Powstające w aparacie fonacyjnym (krtani) dźwięki są przeważnie dźwiękami złożonymi, składającymi się z szeregu nałożonych na siebie tonów sinusoidalnych. Poszczególne składowe, zwane tonami harmonicznymi, różnią się od siebie intensywnością oraz częstotliwością drgań. Częstość najniższego tonu, zwana częstotliwością podstawową, określa wysokość wydawanego dźwięku. /Pawłowski 2005/
Człowiek jest w stanie określić wysokość dźwięku złożonego. Odpowiada ona częstotliwości podstawowej. Należy tu jednak rozróżnić pojęcia wysokości i częstotliwości. Częstotliwość mierzona w hercach (Hz), czyli liczbie drgań na sekundę jest wielkością fizyczną charakteryzującą falę dźwiękową natomiast wysokość dźwięku jest to odczucie subiektywne, które zależy nie tylko od częstotliwości, a także w pewnym stopniu od natężenia. /Szczepankowski 1985/
Narząd słuchu - ucho ludzkie reaguje na dźwięki, tj. elastyczne drgania mechaniczne, rozchodzące się w postaci fal akustycznych w środowisku sprężystym w bardzo szerokim zakresie częstotliwości, tzn. od ok. 16 Hz do ok. 20 400 Hz .
Drgania akustyczne o częstotliwości poniżej 16 Hz są odczuwane przez człowieka tylko przy dużym natężeniu jako wibracja lub wstrząsy i noszą nazwę infradźwięków. Drgania akustyczne o częstotliwości powyżej 20 000 Hz noszą nazwę ultradźwięków i są dla ucha ludzkiego niesłyszalne.
Drgania o dużej częstości wywołują wrażenie dźwięku wysokiego, drgania o małej częstości - wrażenie dźwięku niskiego. /Szczepankowski 1985/
Drugą cechą obiektywną zjawisk akustycznych, będącą miarą naszego subiektywnego wrażenia słuchowego, tj. głośności dźwięku, jest natężenie dźwięku, czyli jego siła lub intensywność. Za jednostkę natężenia przyjęto decybel (dB), głośności - fon.
To, co w dźwięku można zmierzyć, to ilość zawartej w nim energii. Natężenie dźwięku w dowolnym punkcie można określić jako wartość ciśnienia akustycznego, czyli mocy strumienia energii przypadającego na jednostkę powierzchni. /Wojtyński 1970/
Narząd słuchu reaguje wrażeniem dźwięku tylko na drgania o natężeniu nie przekraczającym pewnej granicy. Najniższe natężenie drgania wywołujące wrażenie dźwięku nazywa się progiem słyszalności. Wartość progu słyszalności nie jest stała, ale zmienia się zależnie od częstości drgania.
Gdy natężenie dźwięku jest większe od progowego, ucho reaguje na przebieg akustyczny wrażeniem bólu. Poziom natężenia dźwięków wywołujących progowe wrażenie bólu wynosi około 120 dB, czemu odpowiada poziom głośności około 120 fonów. /Wierzchowska 1980/
Kolejną cecha obiektywną zjawisk akustycznych jest barwa dźwięku.
Z uwagi, iż ucho ludzkie nie rejestruje wszystkich tonów składowych, lecz tylko te, które leżą w granicach słyszalności, wrażenie barwy dźwięku zależne jest tylko od słyszalnych tonów składowych. Barwa dźwięku sprawia, że człowiek zdolny jest rozróżnić dźwięki różnych instrumentów muzycznych oraz głos jednej osoby od drugiej. /Wojtyński 1970/
W życiu codziennym, a także w terminologii muzycznej spotyka się określenia barwy dźwięku zaczerpnięte z mniej lub bardziej przekonywujących analogii z kolorami, temperaturą, kształtem, itp., jak np. barwa dźwięku jasna, ciemna, ciepła, zimna, ostra, metaliczna, nosowa.
Odcinek czasu potrzebny do tego, by powstało wrażenie słuchowe, czyli czas, który upływa pomiędzy chwilą w której bodziec zaczyna działać, i chwilą, w której rozpoczyna się wrażenie słuchowe, stanowi ostatnią, mierzalną fizycznie cechę obiektywną zjawisk akustycznych, tj. czas trwania dźwięku.
Czas potrzebny do odczucia pełnej głośności tonu wynosi np. przy częstości 800 Hz i poziomie natężenia 90 dB - 0,2 sekundy, zaś przy progowym poziomie natężenia, tj. ok. 0 dB - 0,5 sekundy. Wrażenie słuchowe trwa jeszcze przez chwilę po ustaniu wywołującego je drgania. Wygasanie wrażenia słuchowego, wywołanego przez silny, ale krótko trwający bodziec, może trwać nawet kilka sekund.

3. Narząd słuchu. Budowa i funkcje

Odbiór wrażeń słuchowych, określany jako percepcja dźwięków, tj. zdolność różnicowania dźwięków o różnym natężeniu, częstotliwości czy też barwie, uzależniony jest od pracy narządu słuchu.
Narząd słuchu pod względem czynnościowym dzielimy na aparat przewodzący dźwięki - ucho zewnętrzne i ucho środkowe oraz nerw słuchowy i aparat odbiorczy - narząd Cortiego znajdujący się w uchu wewnętrznym.
Ucho zewnętrzne, składa się z małżowiny usznej i błony bębenkowej.
Ucho środkowe jest jamą kostną wypełnioną powietrzem, w której znajdują się trzy najmniejsze, połączone ze sobą za pomocą stawów kosteczki organizmu ludzkiego, tj. młoteczek, kowadełko i strzemiączko.
Fale dźwiękowe skupione przez małżowinę uszną, przechodzą poprzez przewód słuchowy zewnętrzny do ucha zewnętrznego wprawiając w drgania błonę bębenkową. Rękojeść młoteczka, która przymocowana jest do błony bębenkowej, przenosi jej drgania do ucha środkowego. Znajdujące się w uchu środkowym dwa okienka przedsionka (owalne i okrągłe) łączy ucho środkowe z przewodami ucha wewnętrznego. Przez strzemiączko, którego podstawa przymocowana jest do okienka owalnego, drgania docierają do ucha wewnętrznego. /Styczek 1983/
Na ucho wewnętrzne składa się układ przestrzeni kostnych tworzących wypełniony płynem (tzw. przychłonką) błędnik kostny.
W skład błędnika kostnego wchodzą: przedsionek, kanały półkuliste oraz ślimak. W przychłonce - płynie, którego cechy fizyczne zbliżone są do cech fizycznych wody, zawieszony jest, wypełniony cieczą (tzw. śródchłonką) błędnik błoniasty. /Rocławski 2001/
Odbierane drgania przez okienko owalne, udzielają się płynnemu środowisku ucha wewnętrznego. W uchu wewnętrznym, dzięki tzw. strunom słuchowym, znajdującym się w ścianach przewodu ślimakowego, następuje reakcja narządu Cortiego. Narząd ten składa się z komórek słuchowych od których odchodzą włókna nerwowe, przewodzące do mózgu odbierane bodźce. Bodźce mechaniczne, tj. podrażnienia wywołane odebranym wrażeniem słuchowym, ulegające transformacji na impulsy elektryczne, które z kolei doprowadzane są nerwami do ośrodków słuchowych, mieszczących się w płatach skroniowych kory mózgowej. W płatach skroniowych kory mózgowej następuje dalsza transformacja już impulsów nerwowych w fakty świadomości czyli rozumienie. /Styczek 1983/
Ucho jest organem pełniącym funkcję nadzorczą, tj. kontrolującą mowę i śpiew. Od zdrowego narządu słuchu zależy prawidłowy rozwój głosu człowieka. Bez słuchu nie byłoby mowy, śpiewu i muzyki.
Zdrowe ucho, a więc dobry słuch fizjologiczny, czyli zdolność słyszenia fal dźwiękowych, warunkuje prawidłowy słuch mowny, tzn. słuch fonemowy (rozumiany jako zdolność do kwalifikowania wyróżnionych z potoku mowy głosek jako przynależnych do określonych, fonologicznie zdeterminowanych klas głosek) i fonetyczny (zdolność odróżniania poszczególnych głosek i zjawisk prozodycznych - melodii, rytmu, akcentu), oraz słuch muzyczny w skład którego wchodzi słuch wysokościowy (związany ze spostrzeganiem wysokości danego dźwięku), słuch tembrowy (barwy), słuch dynamiczny (głośności czyli natężenia), słuch melodyczny (pozwalający spostrzec, rozpoznać i zapamiętać melodię składającą się z szeregu dźwięków), oraz słuch harmoniczny (pozwalający rozróżnić istniejące w melodii współbrzmienia). /Walencik-Topiłko 2005;Sobierajska 1972; Styczek 1983; Skorek 2002; Rocławski 2003/
Do wyżej wymienionej grupy rodzajów słuchu, która wymaga nie tylko zdrowego ale i "zdolnego" narządu słuchu, dołącza kolejna grupa, w skład której wchodzi słuch rytmiczny (określany jako poczucie rytmu, polegający na spostrzeganiu czasu trwania dźwięków), słuch wewnętrzny (pozwalający na wyobrażenie dźwięków i ich elementów oraz całych obrazów muzycznych) słuch funkcjonalny (umożliwiający rozpoznawanie sposobu funkcjonowania aparatu głosowego na podstawie brzmienia głosu). /Sobierajska 1972/
Osoba o upośledzonym narządzie słuchu przestaje wyczuwać różnice w wysokościach dźwięków, w skutek czego jego mowa staje się monotonna, pozbawiona możliwości modulowania głosu i melodyjności. Nie wyczuwa on także intensywności dźwięku, co pozbawia słowo akcentów dynamicznych i opartej na nich pulsacji rytmicznej.
Brak wrażliwości na tony wysokie o dużej częstotliwości zniekształca lub uniemożliwia słyszenie pełnej barwy dźwięków i w konsekwencji prowadzi do zaburzeń głosu i mowy w obrębie układu fonacyjnego i artykulacyjnego. /Wojtyński 1970; Sobierajska 1972; Styczek 1983/

4. Zjawiska głosowe wywołane przez narząd mowy

Narząd mowy jako instrument głosowo-wymawianiowy w procesie wytwarzania dźwięków mowy może emitować najróżniejsze zjawiska dźwiękowe, tj. głosowe, począwszy od wielotonu harmonicznego, zwanego powszechnie dźwiękiem, na którego efekt akustyczny składa się współbrzmienie wielu tonów składowych dźwięku (alikwotów - tonów harmonicznych) o wymierzalnej częstotliwości drgań, poprzez wielotony nieharmoniczne, tj. tony - zjawiska głosowe wywołane przez drgania proste, po różnego rodzaju zjawiska szumowe (szept), przy których występują tony o wszelkich możliwych częstotliwościach w pewnym zakresie drgań, oraz świsty, warkoty i gwizdy. / Wojtyński 1970, Taraszkiewicz 2003/
Dzięki określonym zjawiskom fonetycznym, tj. pracy i funkcjonowaniu narządów mowy oraz strukturze akustycznej fali głosowej, dźwięki powstające w narządach mowy stają się głoskami.
Głoski, będące elementem należącym do świata psychicznego, a mianowicie do dziedziny języka są jednostką fonetyczną, stanowiącą najmniejszym elementem dźwiękowej formy wypowiedzi. Głoski mogą być dźwiękiem, tj. samogłoską, szumem, tj. spółgłoską bezdźwięczną oraz mieszaniną dźwięku i szumu, tj. spółgłoską dźwięczną. /Sobierajska 1972/
Poszczególne dźwięki mowy - głoski, wyodrębnia się zazwyczaj w płaszczyźnie słyszeniowej (audytorycznej), czasem także w płaszczyźnie artykulacyjnej lub akustycznej, klasyfikuje się je zaś i opisuje przede wszystkim w płaszczyźnie artykulacyjnej, rzadziej akustycznej, audytywnej i funkcjonalnej. /Wierzchowska 1967/
Opis dźwięków mowy w płaszczyźnie artykulacyjnej, zwany genetycznym, polega na określeniu mechanizmu, tj. układu i funkcji narządów mowy przy wytwarzaniu poszczególnych głosek.
Wszystkie głoski bez względu na to, czy powstają na wdechu czy wydechu, dzieli się na inspiracyjne (wdechowe) i ekspiracyjne (wydechowe). W języku polskim, podobnie jak w większości języków świata, głoski są wytwarzane na wydechu. Dźwięki inspiracyjne, będące modyfikacjami wdechu, spotyka się w języku polskim tylko wyjątkowo, jako przejaw np. zdziwienia, zaskoczenia czy przestrachu. /Rocławski 1986/
Podstawowym podziałem stosowanym w klasyfikacji funkcjonalnej - genetycznej dźwięków mowy jest podział na samogłoski i spółgłoski.
Do samogłosek zaliczane są wszystkie dźwięki otwarte, tzn. takie, przy wymawianiu których w środkowej płaszczyźnie narządów mowy powstaje kanał, tj. otwór, bez zwarć i szczelin, umożliwiający swobodny przepływ powietrza przez jamę ustną lub nosową.
W języku polskim występuje osiem samogłosek [i,y,u,o,e,a,ę,ą] w klasyfikacji których zwykle bierze się pod uwagę: poziome ruchy języka (rozumiane jako przesunięcie jego masy do przodu lub do tyłu jamy ustnej), które tworzą samogłoski szeregu przedniego [i,y,e,ę], środkowego [a] lub tylnego [o,ą,u]; pionowe ruch języka (rozumiane jako stopień wzniesienia jego grzbietu), dzielą samogłoski na wysokie [i,y,u], średnie [e,ę,o,ą] lub niskie [a]; kształt otworu (tj. układu warg) - samogłoski zaokrąglone [o,ą,u], spłaszczone [i,y,e] lub obojętne [a]; wielkość szczeliny wargowej - samogłoski wąskie [i,y,u], średnie [o,ą,e,ę], szerokie [a]; położenie podniebienia miękkiego - samogłoski ustne [i,y,u,o,e,a] i nosowe [ę,ą]. /Skorek 2002/
Przewężony kanał głosowy, brak swobodnego przepływu powietrza, obecność przeszkód w postaci zwarć i szczelin decydują o powstaniu dźwięku (szmeru) zwanego spółgłoską. Szczeliny i zwarcia mogą powstawać poprzez przybliżanie się języka do podniebienia lub zębów, albo poprzez przybliżanie się nawzajem do siebie warg lub zębów.
Z uwagi na miejsce powstania zwarć i szczelin w kanale głosowym, wyróżnia się spółgłoski: wargowe [p,b,m] (wytworzone za pomocą zwarcia warg lub powstającej między nimi szczeliny); wargowo-zębowe [w,f] (powstające za pomocą szczeliny między krawędzią zębów dolnych i wargą górną); przedniojęzykowozębowe [t,d,n,s,z,c,dz] (artykułowane za pomocą zwarcia lub szczeliny wytwarzającej się między czubkiem języka i wewnętrzną dolną krawędzią zębów górnych); przedniojęzykowodziąsłowe [l,r,sz,ż,cz,dż] (artykułowane za pomocą zwarcia lub szczeliny wytwarzającej się między czubkiem języka i górnymi dziąsłami); środkowojęzykowe [ś,ź,ć,dź,ń,j] (wymawiane przy znacznym przesunięciu ku przodowi i uniesieniu ku górze masy języka, w skutek czego powstaje zwarcie lub szczelina między środkową częścią grzbietu języka a podniebieniem twardym); tylnojęzykowe [k,g,h] (artykułowane za pomocą zwarcia lub szczeliny między tylną częścią grzbietu języka a przednią częścią podniebienia miękkiego).
Z uwagi na stopień zbliżenia narządów mowy wyróżnia się spółgłoski: zwarte [p,b,t,d,k,g] (wymawiane za pomocą zwarcia, czyli całkowitego zamknięcia narządów mowy - warg, czubka lub grzbietu języka - w wyniku czego następuje chwilowa blokada przepływu powietrza przez kanał głosowy; po zwarciu następuje gwałtowne rozwarcie - eksplozja); zwarto-szczelinowe [c,cz,ć,dz,dź,dż] (o budowie dwusegmentowej - na ich artykulację, zlokalizowaną w tym samym kanale głosowym, składa się bezpośrednio po sobie następujące zwarcie, słaba eksplozja i szczelina); szczelinowe [w,f,s,z,sz,ź,h] (wymawiane przy silnym zbliżeniu narządów artykulacyjnych; w kanale głosowym wytwarza się szczelina); półotwarte [m,n,ń,r,ł] (w trakcie wymawiani łączą typowe dla spółgłosek zwarcie narządów mowy z właściwym dla samogłosek rozwarciem, umożliwiającym swobodny przepływ strumienia powietrza przez kanał głosowy), otwarte niesylabiczne [j] (w trakcie artykulacji dochodzi do małego zbliżenia narządów mowy, przez które przechodzi strumień powietrza).
Z uwagi na dodatkową artykulację środka języka wyróżnia się spółgłoski: twarde [p,b,m,f,w,t,d,n,s,z,dz,l,r,sz,ż,cz,dż,k,g,h] (mające jedno miejsce artykulacji podstawowej nie będące środkową częścią grzbietu języka i podniebieniem twardym); miękkie [ś,ź,ć,dź,ń,j] (przy wymawianiu których występuje zwarcie lub szczelina między środkową częścią grzbietu języka i podniebieniem twardym; masa języka przesuwa się do przodu). O jakości spółgłosek decyduje praca podniebienia miękkiego jak również udział więzadeł głosowych. Praca podniebienia miękkiego - jego położenie, odróżnia spółgłoski ustne [p,b,f,w,t,d,s,z,c,dz,j,ś,ź,ć,dź,k,g,h] (artykułowane przy uniesionym podniebieniu miękkim) od nosowych [m,n,ń] (artykułowane przy opuszczonym podniebieniu miękkim); natomiast udział więzadeł głosowych - spółgłoski dźwięczne [b,w,d,z,dz,ź,ż,dż,g,m,n,ń,j,l,r,ł] (realizowane przy zsuniętych i drgających więzadłach głosowych), od bezdźwięcznych [p,f,t,s,c,ś,ć,sz,cz,k,h] (realizowane przy rozsuniętych więzadłach głosowych). /Rocławski 1986; Skorek 2002/ Opis dźwięków mowy w płaszczyźnie akustycznej polega na określeniu barwy głosek, tj. charakteru odpowiadających im przebiegów akustycznych, oraz formantów powstających w tych przebiegach, (tj. zakresu szczególnie dużego wzmocnienia niektórych składowych dźwięku krtaniowego) /Wierzchowska 1967; Pawłowski 2005/
Klasyfikacja akustyczna dźwięków mowy oparta na ustaleniach cech dystynktywnych, tj. cech artykulacyjnych funkcjonalnie ważnych w procesie porozumiewania się /Skorek 2002/ wyszczególnia dźwięki: spółgłoskowe i samogłoskowe, ponadkrtaniowe i krtaniowe, nosowe i ustne, łagodne i raptowne, skupione i rozproszone, jasne i ciemne, niskotonowe i wysokotonowe, krótkie i długie, oraz dźwięczne i bezdźwięczne. /Rocławski 1986/ Zespół cech dystynktywnych głoski tworzy fonem, tj. klasa głosek spokrewnionych akustycznie, które mogą się wzajemnie zastępować bez zmiany znaczenia wyrazu. /Rocławski 1994/
Opis dźwięków mowy w płaszczyźnie audytywnej opiera się na łączeniu kilku płaszczyzn wrażeniowych, takich jak np. dotykowych, wzrokowych czy słuchowych. Pozwala to sklasyfikować głoski jako miękkie i twarde, grube i cienkie, ostre, oraz jasne i ciemne, a także jako szumiące, syczące lub wybuchowe. /Szczepankowski 1985/
Ostatnią, funkcjonalną klasyfikację głosek dokonuje się biorąc pod uwagę ich funkcję w komunikacji językowej.
Najważniejszą funkcją głosek jest różnicowanie wyrazów, tzw. wyrazoróżnicująca funkcja głosek. Głoski o tej samej wyrazoróżniącującej funkcji zalicza się do tej samej klasy. W ten sposób głoski grupuje się w klasy głosek funkcyjnie jednorodnych. Możliwa jest też klasyfikacja głosek ze względu na funkcję w budowie sylab (zgłosek). Funkcja zgłoskotwórcza, dzieli zbiór głosek na dwa podzbiory, tj. głoski sylabiczne lub zgłoskotwórcze, których obecność w sylabie (zgłosce) jest nieodzowna, oraz niesylabiczne lub niezgłoskotwórcze. Kolejną funkcjonalną klasyfikację głosek stanowi funkcja fonostatystyczna. Dotyczy ona częstości występowania w tekstach głosek funkcyjnie jednorodnych tzw. fonemów. /Rocławski 1986/

Bibliografia:

  • Kotlarczyk M., 1961, Podstawy sztuki żywego słowa, Wydawnictwo Związkowe, Warszawa.
  • Pawłowski Z., 2005, Foniatryczna diagnostyka wykonawstwa emisji głosu śpiewaczego i mówionego, Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków.
  • Rocławski B., 1986, Zarys fonologii, fonetyki, fonotaktyki i fonostatystyki, Wydawnictwo Uczelniane Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk.
  • Rocławski B., 1994, Słuch fonemowy i fonetyczny. Teoria i praktyka. Glottispol, Gdańsk.
  • Rocławski B., 2001, Podstawy wiedzy o języku polskim, Glottispol, Gdańsk.
  • Skorek E. M., 2001, Oblicza wad wymowy. Wydawnictwo Akademickie "Żak", Warszawa.
  • Skorek E. M., 2002, Z logopedią na ty. Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków.
  • Sobierajska-Friedrich H., 1972, Uczymy się śpiewać, PZWS, Warszawa.
  • Spionek H., 1969, Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. PWN, Warszawa.
  • Styczek I., 1980, Logopedia, PWN, Warszawa.
  • Styczek I., 1983, Logopedia, PWN, Warszawa.
  • Szczepankowski B., 1985, Fonetyka akustyczna, audytywna i wizualna. Wybrane zagadnienia. Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego, Warszawa.
  • Tarkowski Z., 2003, Jąkanie. Giełot. W: Logopedia. Pytania i odpowiedzi, red. T.Gałkowski, G.Jastrzębowska. Uniwersytet Opolski, Opole.
  • Tarasiewicz B., 2003, Mówię i śpiewam świadomie, Universitas, Kraków.
  • Walencik-Topiłko A.,2005, Ćwiczenia wstępne w terapii logopedycznej. W:Podstawy neurologopedii. Podręcznik akademicki, red. T.Gałkowski, E.Szeląg, G.Jastrzębowska. Uniwersytet Opolski, Opole.
  • Wielka Encyklopedia Powszechna, 1968, PWN, t.7.
  • Wierzchowska B., 1967, Opis fonetyczny języka polskiego, PWN, Warszawa.
  • Wierzchowska B., 1971, Wymowa polska, PZWS, Warszawa.
  • Wierzchowska B., 1980, Fonetyka i fonologia języka polskiego, ZN im.Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk.
  • Wojtyński Cz. J., 1970, Emisja głosu, PZWS, Warszawa.
  • Zalesska-Kręcicka M., 1998, Zarys otolaryngologii, Warszawa.
  • Zaleski T., 1992, Opóźniony rozwój mowy. Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa.
  • Zaleski T., 1994, Niepowodzenia natury foniatrycznej w postępowaniu laryngologów u dzieci. W: Otolaryngologia dziecięca. Wybrane zagadnienia, red. E. Kossowska. Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa.

    Marta Szmaj


  • Zaświadczenie online



    numer online: 68 gości

    reklama