Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5729
rok szkolny
2008/2009

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Zmiany anatomiczne w budowie narządów mowy a zaburzenia mowy

1. Anomalie w budowie wargi i podniebienia a stan mowy

Anomalie w budowie wargi i podniebienia, jako wady rozszczepowe w obrębie twarzoczaszki, stanowią najczęstsze (1,6-2 na 1000 żywych urodzeń) zaburzenia rozwojowe ponadkrtaniowych narządów mowy.
Anomalie te, powstają w następstwie niezrastania się płytek tworzących podniebienie twarde i fałdów tworzących podniebienie miękkie w toku życia płodowego, kiedy to w okresie 4-7 tygodnia tworzy się podniebienie pierwotne (warga i wyrostek zębodołowy), a w czasie 7-12 tygodnia - podniebienie wtórne (warga lub warga i wyrostek zębodołowy oraz podniebienie twarde lub/i miękkie), i powodują otwarte połączenie jamy nosowej z jamy ustną. Czas powstawania rozszczepu determinuje rodzaj tego defektu. /Hortis-Dzierzbicka, Stecko 2005/

Na powstawanie zaburzeń w obrębie twarzoczaszki mogą mieć wpływ zarówno czynniki wewnątrzpochodne, tj. uwarunkowania genetyczne, które mogą ujawnić się w niekorzystnych okolicznościach (spowodowanych czynnikami wewnątrzpochodnymi), jak i czynniki zewnątrzpochodne, takie jak: choroby matki we wczesnym okresie ciąży, np. infekcje wirusowe typu grypa, różyczka lub inne choroby wywołujące niedotlenienie rozwijającego się zarodka; zatrucia pokarmowe; wiek rodziców; niepełnowartościowe odżywianie matki; nadużywanie środków farmakologicznych; urazy i stresy we wczesnym okresie ciąży.
Wyróżnia się następujące wady rozszczepowe: rozszczep podniebienia pierwotnego, tj. wargi i/lub wyrostka zębodołowego; rozszczep podniebienia wtórnego, obejmujący podniebienie twarde i/lub miękkie; oraz rozszczep podniebienia pierwotnego i wtórnego, czyli rozszczep całkowity wargi górnej, dziąsła, podniebienia twardego i miękkiego. /Jastrzębowska, Kukuła 2003/
Rozszczepy podniebienia pierwotnego i wtórnego, w zależności od rozległości, dzieli się na częściowe i całkowite, a w zależności od obszaru uszkodzenia na jednostronne i obustronne. Zarówno rozszczepy podniebienia pierwotnego, jak i wtórnego nie są embriologicznie sprzężone, tzn. że występują one niezależnie od siebie, w postaci izolowanej. /Hortis-Dzierzbicka, Stecko 2005/
Stopień rozszczepu wargi górnej, tj. przerwania jej ciągłości, może być różny - od niewielkiej szczeliny w obrębie wargi górnej do całkowitego rozszczepienia sięgającego nozdrzy przednich. Warga górna może być podzielona na dwie części - przy rozszczepie wargi po stronie lewej lub prawej, lub na trzy części - przy rozszczepie wargi obustronnym.
Różny może być też stopień rozszczepu podniebienia, tj. przerwania ciągłości sklepienia jamy ustnej. Obecnie obowiązuje w Polsce podział rozszczepów podniebienia na: rozszczep podniebienia miękkiego i języczka; rozszczep podniebienia miękkiego i twardego; rozszczep podniebienia miękkiego, twardego i szczęki po jednej stronie, któremu towarzyszy również rozszczep wargi po tej samej stronie; rozszczep podniebienia miękkiego i obustronny rozszczep podniebienia twardego, wyrostka zębodołowego i wargi górnej. Istnieje też podśluzówkowy rozszczep podniebienia (syn. rozszczep rzekomy), który powstaje w wyniku niezupełnego zrośnięcia się płytek podniebiennych w tylnej części podniebienia twardego ze skróceniem podniebienia miękkiego. /Skorek 2001; Jastrzębowska, Kukuła 2003/
Rodzaj i rozległość rozszczepu wpływa na stan funkcjonalny narządów twarzoczaszki, co w sposób istotny decyduje o funkcjach życiowych dziecka, takich jak oddychanie i czynności pokarmowe (ssanie, żucie, połykanie).
W dalszym zaś jej rozwoju wpływa na spontaniczne czynności ruchowe przygotowujące narządy pokarmowe (artykulacyjne) do przedjęzykowych wokalizacji.
W przypadku wad rozszczepowych, powodujących zmiany patologiczne w układach: kostnym (zaburzenie wzrostu i rozwoju kośćca, które prowadzi do wad twarzowo-szczękowych, czyli do wad zgryzu); mięśniowym (wadliwie działający aparat mięśniowy, z zanikiem mięśni włącznie); słuchowym (z powodu niedoczynności trąbki słuchowej i częstych zakażeń ucha środkowego, które prowadzą do niedosłuchów), czynność fonacyjno-artykulacyjna wykonywana jest w warunkach zdecydowanie odmiennych od prawidłowych. /Hortis-Dzierzbicka, Stecko 2005/
Ogólnie rzecz biorąc, wady rozszczepowe wargi i/lub podniebienia stanowią poważną przeszkodę w procesie kształtowania się i rozwoju mowy. Błędy mowy u małych dzieci mogą być w swej naturze fonetyczne bądź fonologiczne. Błędy fonetyczne mają związek z niedostatecznym wyuczeniem bądź deficytami anatomicznymi, fizjologicznymi czy motorycznymi.
Błędy fonologiczne mają podstawę lingwistyczną i są odbiciem trudności dziecka w organizacji i reprezentacji systemu dźwięków danego języka. Początkowo błędy mowy mogą występować jako następstwo rozszczepu, ale z biegiem czasu zostają wbudowane w system fonologiczny danego dziecka. /Chapman 1993/
W zakresie rozwoju mowy początkowo obserwuje się u dzieci z rozszczepem opóźnienie tego procesu, a później - gdy dziecko zacznie już mówić - jego mowa charakteryzuje się, określonymi specyficznymi dla rozszczepów cechami, tzn. występowaniem: rynolalii otwartej organicznej (zaburzenie artykulacji i barwy głosu w następstwie wadliwego rezonansu), dyslalii złożonej (nieprawidłowa realizacja kilku, kilkunastu, a nawet wszystkich głosek), rynofonii (nosowe zabarwienie głosu, powstające w wyniku niewydolności pierścienia gardłowego, którego zadaniem jest oddzielenie części środkowej od części górnej gardła; upośledzenia czynności jam rezonacyjnych oraz zaburzeń słuchu), palatofonii (zjawisko towarzyszące różnorodnym zaburzeniom artykulacji, polegające na zastępowaniu trudnych do wymówienia głosek dźwiękiem zastępczym w postaci szmeru głośniowego), oraz spowolnionego rozwoju słownictwa (szczególnie w przypadkach niedosłuchu) i zaburzeń toru oddechowego, tzw. oddychania dla mowy. /Hołejko 1965; Skorek 2001; Jastrzębowska, Kukuła 2003/
Do określania sprzężonych zaburzeń mowy, tj. dyslalii złożonej oraz rynolalii, występujących w przypadkach rozszczepów podniebienia, stosowany jest termin palatolalia, powstały z połączenia nazwy podniebienia i określenia patologicznego stanu podniebienia - rozszczepu.
Palatolalia to zaburzenie artykulacji wywołane nie tylko rozszczepem podniebienia (twardego i miekkiego), ale również rozszczepem wargi i wyrostka zębodołowego. Zatem pojęcie to stosowane jest szeroko do określania rozwojowej wady mowy u dzieci, wynikającej z wrodzonych wad anatomicznych określonych narządów wykonawczych mowy, które prowadzą do wtórnych zaburzeń w układzie kostnym, mięśniowym, oddechowym, głosowym, i słuchowym oraz do zaburzeń emocjonalnych. /Jastrzębowska, Kukuła 2003/
Najważniejszym objawem palatolalii jest rynolalia otwarta organiczna. Pojęcie to oznacza zniekształcenie substancji fonicznej w płaszczyźnie suprasegmentalnej, czyli zaburzenie prozodii mowy. Do najczęstszych wad wymowy (czyli zaburzeń substancji fonicznej w płaszczyźnie segmentalnej) zalicza się w przypadku palatolalii wszystkie formy sygmatyzmu, rotacyzmu, kappacyzmu i gammacyzmu, mowę bezdźwięczną, a także nieprawidłową wymowę głosek wargowych, wargowo-zębowych i przedniojęzykowo-zębowych. Zdarza się też, że w mowie występują tylko samogłoski (dyslalia całkowita).

Zaburzenie mowy zwane rynolalią otwartą organiczną (nosowaniem otwartym organicznym; nazalizacją), charakteryzuje się unosowieniem głosek, powstającym w wyniku nieodpowiednich warunków anatomicznych i niewłaściwego funkcjonowania wszystkich mięśni gardła (rynofonia), określanych jako zwierający pierścień gardłowy. Nosowanie otwarte organiczne jest zatem następstwem nieprawidłowego działania mechanizmu podniebienno-gardłowego, tzn. że w czasie fonacji nie dochodzi do oddzielenia jamy nosowej od ustnej i gardłowej. Prawidłowo działający mechanizm podniebienno-gardłowy zależy przede wszystkim od zespołowej czynności (pracy) mięśni podniebienia oraz tylnej i bocznych ścian gardła. /Łączkowska 1968; Styczek 1981/
Przy rozszczepie podniebienia - w skutek połączenia jamy gardłowej z nosową - następuje zmiana struktury rezonatorów właściwych poszczególnym głoskom. Unosowieniu ulegają wszystkie samogłoski ustne (najsilniej unosowione są u oraz i, ponieważ wymagają najściślejszego zwarcia podniebienia miękkiego z tylną ścianą gardła), oraz spółgłoski ustne (zwłaszcza zwarte i szczelinowe, ponieważ powietrze uchodzi przez nos zanim wytworzy się dostateczne ciśnienie w miejscach artykulacji). Wytwarzane dźwięki są słabe, mało donośne, o nosowym brzmieniu, ale, jeśli układ języka jest prawidłowy, mowa taka jest zrozumiała.
Częściej jednak bywa tak, że osoby, starając się wzmocnić brzmienie głosek (spółgłosek), zmieniają ich miejsce artykulacji. Zmiana miejsca artykulacji polega na cofnięciu artykulacji w głąb jamy ustnej do przestrzeni znajdujących się przed rozszczepem, a więc do krtani i jamy gardłowej (rynofonia).
W wyniku tarcia powietrza o mocno napięte więzadła głosowe powstają dźwięki (tj. zastępczy szmer głośniowy) odbiegające od normy wymawianiowej. Częstym substytutem różnych głosek jest zwarcie krtaniowe (tj. twardy atak, tzn. głos zostaje wydobyty nagle, w sposób jakby wybuchowy), które zastępuje najczęściej głoski zwarto-wybuchowe lub im towarzyszy. Substytuty mogą być również wytwarzane w jamie gardłowej przez kontakt trzonu języka z tylną ścianą gardła. W jamie gardłowej może powstawać rodzaj nosowego chrząkania przez zbliżenie podniebienia do tylnej ściany gardła. W jamie nosowej przez ściągnięcie nozdrzy wytwarzane bywają szmery typu szczelinowego lub słabe eksplozje, przy jednoczesnym bardzo słabym dźwięku szczelinowym lub eksplozywnym powstającym w jamie ustnej. W krańcowych przypadkach mowa jest zupełnie niezrozumiała. Zachowane są w niej tylko samogłoski, spółgłoski natomiast są opuszczane.
W mowie osób polskojęzycznych z rozszczepem wargi i/lub podniebienia można wyróżnić najczęstsze zaburzenia artykulacji i fonacji spółgłosek: spółgłoski wargowe, wargowo-zębowe, środkowojęzykowe zastępowane mogą być głoską [m]; brzmienie [p,b] może być zbliżone go [k,g], a w wygłosie głoski te bywają opuszczane; spółgłoski przedniojęzykowozębowe [t,d] są zastępowane przez zwarcie krtaniowe lub zwarcie językowo-gardłowe - wówczas ich brzmienie zbliżone jest do [k,g]. Sporo trudności osobom z rozszczepem podniebienia sprawia artykulacja spółgłosek tylnojęzykowych i wargowo-zębowych. Głoski [k,g] mogą być realizowane międzyzębowo ze zwarciem przedniojęzykowo-wargowym (kappacyzm i gammacyzm właściwy), mogą być zastąpione przez zwarcie językowo-gardłowe lub przez [h] (parakappacyzm, paralambdacyzm). Głoski [w,f] mogą być realizowane dwuwargowo, bywają też zastępowane przez zwarcie krtaniowe, rzadziej gardłowe lub nosowe. Spółgłoski szczelinowe i zwarto-szczelinowe przedniojęzykowe nie są realizowane w ogóle (mogisygmatyzm) albo zastępowane są przez szmer nosowy, rzadziej gardłowy lub krtaniowy. Największe trudności w przypadku rozszczepu podniebienia występują przy artykulacji głoski [r]. Osoby z tą dolegliwością nie są w stanie wytworzyć silnego prądu powietrza niezbędnego do wykonania wibracji czubka języka - część powietrza ucieka nosem (rotacyzm nosowy). /Łączkowska 1968; Styczek 1981; Minczakiewicz 1997; Jastrzębowska, Kukuła 2003/

2. Anomalie zgryzowe a stan mowy

Zgryz jest to stosunek między łukami zębowymi szczęki górnej i dolnej (żuchwy) w różnych fazach ruchowych żuchwy. Jedną z tych faz jest zwarcie, czyli prawidłowe zetknięcie się zębów dolnej szczęki z zębami nieruchomej szczęki górnej. Stan spoczynku szczęki dolnej (żuchwy) charakteryzuje się brakiem kontaktu zębów trzonowych (w ten sposób, że dolny ząb trzonowy jest nieznacznie przesunięty do przodu w stosunku do zęba górnego) - między łukami istnieje szpara spoczynkowa. /Styczek 1983; Rokitiańska 2004/.
Odchylenia w uzębieniu dolnej szczęki w stosunku do szczęki górnej nazywane są wadami zgryzu. Zaburzenia mogą obejmować całe łuki zębowe, względnie jej przedni lub boczny odcinek; mogą występować jednostronnie lub obustronnie. /Skorek 2001/
Równe uzębienie to nie tylko kwestia estetyki, ale przede wszystkim zdrowia. Wady zgryzu mają wpływ na fizjologię żucia, układ pokarmowy, układ oddechowy. /Rokitiańska 2004/
Nieprawidłowo ukształtowany zgryz stanowi potencjalny czynnik mogący negatywnie wpłynąć na jakość artykulacji, głównie głosek dentalizowanych, tzn. tych, przy których dolne i górne siekacze zbliżone są do siebie (lub górne siekacze nieco zachodzą na dolne). Takie ustawienie szczęk, zwane dentalizacja, występuje przy wymawianiu następujących 12 spółgłosek polskich: [s,z,c,dz; sz,ż,cz,dż; ś,ź.ć,dź]. Prawidłowe brzmienie tych głosek uzależnione jest od tarcia prądu powietrza o krawędzie zbliżonych zębów.
W zaburzeniach artykulacji 12 spółgłosek dominują różne odmiany deformacji, tj. seplenienia właściwego, jak np. boczne lewostronne, prawostronne lub obustronne (powstające na skutek szczeliny tworzącej się między zbliżonymi do siebie zębami), międzyzębowe (powstające na skutek wypadania czubka języka w linii środkowej lub z boku; brzmienie głosek jest tępe, zbliżone do angielskiego "th"), seplenienie podniebienne (polegające na zbliżeniu czubka języka do podniebienia twardego, w wyniku którego powstaje trący, nieprzyjemny szmer), świszczące (spowodowane silnym prądem powietrza w wyniku utworzenia się szerokiego głębokiego rowka wzdłuż linii środkowej języka; brzmienie głosek jest bardzo ostre i świszczące). /Styczek 1983; Skorek 2002/
Anomalie zgryzowe w skutek których dochodzi do wytworzenia się podczas artykulacji bardzo wąskiej szczeliny między dolną wargą a górnymi siekaczami lub między górna wargą a dolnymi siekaczami są powodem zaburzeń brzmienia spółgłosek wargowo-zębowych. Wadę wymowy, powstałą w wyniku tej anomalii określa się jako seplenienie wargowo-zębowe. /Skorek 2002/
Wśród wad zgryzu, które najczęściej są przyczyną wad wymowy należy wymienić: tyłozgryzy, przodozgryzy, zgryzy głębokie, zgryzy otwarte.

Tyłozgryz charakteryzuje się dotylnym ustawieniem łuku zębowego dolnego w stosunku do łuku górnego, tzn. cofnięciem w głąb jamy ustnej dolnej szczeki w stosunku do szczęki górnej; może występować z wychyleniem (protuzją) lub przechyleniem (retruzją) zębów siecznych górnych. Wada ta powstaje w wyniku zahamowania wzrostu doprzedniego dolnego łuku zębowego. Przy tyłozgryzie miejsce artykulacji spółgłosek zębowych bywa przesunięte do tyłu, między zębami występuje szpara przednio-tylna o różnych rozmiarach, co powoduje zmianę ich brzmienia (seplenienie wargowo-zębowe, seplenienie przyzębowe). Spółgłoski [s,z,c,dz] mają brzmienie zbliżone do [sz,ż,cz,dż]. /Masztalerz 1977; Styczek 1983; Skorek 2002; Rokitiańska 2004/

Przodozgryz charakteryzuje się doprzednim ustawieniem łuku zębowego dolnego w stosunku do górnego, tzn. wysunięciem do przodu żuchwy (szczęki dolnej), przede wszystkim w kierunku poziomym. Wada ta powstaje z powodu przyspieszonego wzrostu doprzedniego łuku dolnego bądź zahamowania wzrostu doprzedniego łuku górnego. Powoduje charakterystyczne zmiany w rysach twarzy - broda jest wysunięta ku przodowi. /Styczek 1983; Skorek 2002; Rokitiańska 2004/
Przy przodozgryzie spółgłoski dentalizowane bywają wytwarzane międzyzębowo (sygmatyzm międzyzębowy), przyzębowo (sygmatyzm addentalny) lub między dolną wargą a górnymi zębami (sygmatyzm wargowo-zębowy). /Styczek 1983; Skorek 2002; Rokitiańska 2004/

Zgryz głęboki powstaje w wyniku niedostatecznego wzrostu na wysokość bocznych odcinków szczeki i wyrostków zębowych. W rysach twarzy występuje skrócenie dolnego odcinka. Zachodzą również zmiany w budowie żuchwy. Płaszczyzna zgryzowa stanowi linię łamaną, tj. ma wyższy poziom w obrębie siekaczy niż w odcinkach bocznych. Zęby przednie zachodzą na siebie głęboko, tzn. siekacze górne przykrywają więcej niż 1/3 część siekaczy dolnych. Siekacze dolne z reguły nagryzają na podniebienie, siekacze górne - dziąsła. /Masztalerz 1977; Styczek 1983; Skorek 2002; Rokitiańska 2004/
Przy zgryzie głębokim najczęściej zaburzone jest brzmienie głosek dentalizowanych. Zniekształcenie to spowodowane jest brakiem tarcia powietrza o brzegi siekaczy, które zbyt głęboko zachodzą na siebie. /Masztalerz 1977; Styczek 1983; Skorek 2002; Rokitiańska 2004/

Zgryz otwarty charakteryzuje się nie schodzeniem się łuków zębowych dolnej szczęki z łukami zębowymi szczęki górnej w odcinku środkowym i/lub bocznym. Podniebienie twarde często bywa wąskie i wysoko wysklepione (tzw. gotyckie), występować mogą także anomalie w ustawieniu zębów.
Przy zgryzach otwartych podczas wymawiania spółgłosek między zębami pozostaje szpara pionowa, w którą często wpada język. Spółgłoski przedniojęzykowozębowe tzn. [t,d,n,s,z,c,dz] bywają wymawiane międzyzębowo (sygmatyzm międzyzębowy wieloraki). Towarzyszące tym lub innym wadom wysoko wysklepione podniebienie gotyckie dodatkowo pogarsza wymowę. Zgryz otwarty sprzyja mowie tzw. dziecinnej, powodując deformację głosek [sz,ż,cz,dż] (seplenienie podniebienne). /Styczek 1983; Skorek 2002; Rokitiańska 2004/
Podobne zmiany w wymowie mogą spowodować: diastema (szpara między pierwszymi siekaczami - seplenienie świszczące), protuzja lub retruzja siekaczy oraz braki zębowe (trwałe bądź przejściowe w okresie wymiany uzębienia - seplenienie międzyzębowe, wargowo-zębowe). /Styczek 1983; Skorek 2002; Rokitiańska 2004/
Wady zgryzu mogą mieć różne przyczyny wewnątrzpochodne i zewnątrzpochodne, dziedziczne i wrodzone, działające przed i po urodzeniu, ogólne i miejscowe, pierwotne i wtórne, usposabiające, wywołujące i towarzyszące. Obecnie w Polsce przyjęto podział na czynniki: wewnątrzpochodne i zewnątrzpochodne działające na zarodek lub płód (tj. czynniki dziedziczne; zewnątrzpochodne, działające poprzez ustrój matki w okresie życia płodowego; wpływ gruczołów wydzielania wewnętrznego), oraz zewnątrzpochodne działające w życiu pozapłodowym. /Łabiszewska-Jaruzelska 1977/
Każdy osobnik w ciągu swego życia podlega wpływom czynników genetycznych i środowiskowych. Czynniki genetyczne wywierają wpływ od chwili poczęcia i na ogół nie podlegają zmianom przez całe życie.
Czynniki środowiskowe natomiast ulegają ciągłym zmianom. Istnieją różne wady, które całkowicie są zależne od konstrukcji genetycznej osobnika,inne są uzależnione od czynników genetycznych i środowiskowych, pozostałe zaburzenia wywołują jedynie czynniki środowiskowe.
Przykładem schorzeń o podłożu wyłącznie genetycznym jest zespół Downa, przy którym występuje: niedorozwój szczęki, opóźnione ząbkowanie, przetrwałe zęby mleczne, zgryz otwarty, atypowy kształt zębów, oraz zespół Teacher-Collinsa, czyli dysostoza żuchwowo-twarzowa, tzn. niedorozwój kości skroniowej, jarzmowej, szczęki i żuchwy, przy którym występuje: szeroka jama ustna, retrogenia (niedorozwój szczeki z zahamowaniem wzrostu w kierunku doprzednim), laterogenia (boczne przemieszczenie żuchwy morfologiczne) i zgryz otwarty. /Masztalerz 1977; Rokitiańska 2004/
Do zaburzeń o podłożu genetycznym i środowiskowym można zaliczyć np.: przodozgryz, zgryz głęboki, nadmierny rozrost szczęki, niedorozwój szczęki, wielokierunkowy nadmierny wzrost żuchwy, niedorozwój żuchwy, asymetrię twarzy. Natomiast przykładem zaburzeń o podłożu tylko środowiskowym mogą być skutki urazów, różne zaburzenia zgryzowe, zębowe, zmiany w stawie skroniowo-żuchwowym.
Genetycznie uwarunkowane predyspozycje do określonych wad rozwojowych lub chorób mogą wynikać z anomalii chromosomowych oraz mutacji o dużej ekspresji genowej. Patologiczne cechy dziedziczne pod wpływem bodźców zewnętrznych korzystnych mogą ulegać poprawie we wczesnych okresach rozwojowych. Nieprawidłowości dziedziczne mogą uzewnętrznić się w chwili urodzenia, po urodzeniu lub jeszcze później, często w okresie dojrzewania.
Te wrodzone nieprawidłowości powstają w okresie od 2-3 miesiąca życia zarodkowego. Są one spowodowane czynnikami wewnętrznymi i zewnętrznymi działającymi poprzez ustrój matki. /Łabiszewska-Jaruzelska 1977; Rokitiańska 2004/
W pierwszych dwu miesiącach ciąży zarodek jest specjalnie wrażliwy na szkodliwe czynniki zewnątrzpochodne np.: na nieprawidłowe ułożenie w łonie matki, wzmożone uciski mechaniczne spowodowane nieprawidłową budową narządów rodnych matki, guzami ścian macicy, uciskiem pępowiny, uciskiem barku, kończyn na twarz, jak i urazami zewnętrznymi, na które bywa narażona ciężarna. Wszystkie te wyżej wymienione czynniki mogą spowodować zaburzenia w obrębie czaszki twarzowej i narządu artykulacyjnego. Nieprawidłowe odżywianie się, niedobory i jednostajne pokarmy oraz wymioty ciężarnej, niedobór witamin, a także choroby wirusowe, jak: różyczka, grypa, zapalenie ślinianek, choroba Heinego-Medina, odra, ospa wietrzna, półpasiec, opryszczka zwykła, zapalenie płuc i żółtaczka zakaźna, oraz choroby pierwotniakowe, jak toksoplazmoza i listerioza, które przechodzi ciężarna do 3 miesiąca ciąży, mają wpływ na rozwój i wzrost czaszki twarzowej. /Łabiszewska-Jaruzelska 1977; Masztalerz 1977/

Gruczoły o wewnętrznym wydzielaniu wywierają wpływ na rozwój morfologiczny i czynnościowy ustroju poprzez wpływ hormonów między innymi na przemianę materii. Wadliwa funkcja gruczołów dokrewnych polega głównie na: pobudzaniu lub hamowaniu rozwoju i wzrostu całego lub poszczególnych części ciała, przyspieszeniu lub opóźnieniu przemiany materii oraz zwiększeniu lub opóźnieniu czynności pewnych narządów. Wygląd dziecka z zaburzeniami hormonalnymi jest charakterystyczny, zmiany uzewnętrzniają się we wzroście i rozwoju oraz budowie kośćca, części miękkich, w budowie czaszki i twarzy, na skórze owłosionej i nieowłosionej oraz zębów.
W okresie pozapłodowym najczęstszą przyczyną nieprawidłowości zgryzowych, tak morfologicznych jak i czynnościowych, są czynniki zewnętrzne. Aż 80% wszystkich wad ma charakter nabyty i powstaje w ciągu kilku pierwszych latach życia. Przyczyny wad nabytych można podzielić na: po pierwsze - dysfunkcje, czyli zaburzone czynności fizjologiczne, do których zalicza się : nieprawidłowe układanie niemowlęcia do snu i karmienia oraz inne wady postawy; nieprawidłowa funkcję połykania; nieprawidłową wymowę; oddychanie przez usta; żucie; po drugie - parafunkcje, czyli czynności stereotypowe, do których zalicza się wszelkie nawyki, jak: ssanie smoczka i nagryzanie palca, języka, warg, policzków, nagryzanie różnych przedmiotów, np. ołówków; inne nawyki, jak zgrzytanie zębami, podpieranie brody, grymasy, tiki itp.; po trzecie - choroba próchnicowa i jej skutki; po czwarte - choroby ogólne ustroju, jak krzywica; miejscowe, jak: zapalenie ucha środkowego, zapalenie błony śluzowej jamy ustnej i dziąseł; po piąte - urazy w obrębie czaszki twarzowej (poród kleszczowy, kręcz szyi, inne urazy mechaniczne, termiczne). /Łabiszewska-Jaruzelska 1977; Rokitiańska 2004/

3. Anomalie w budowie języka a stan mowy

Wśród przyczyn zaburzeń artykulacyjnych, które zlokalizowane są na obwodzie, wymienia się m. in. wady w budowie języka.
Może to być język przyrośnięty (zbyt krótkie wędzidełko podjęzykowe), język zbyt mały albo zbyt duży, zbyt krótki albo zbyt gruby, może się też zdarzyć jego brak (wyjątkowo jako wada wrodzona, częściej jako wynik amputacji). Wszystkie zaburzenia mowy powstałe wskutek wrodzonych lub nabytych zmian w obrębie języka noszą nazwę dyslalii językowej. /Ostapiuk 1997; Skorek 2001/
Najczęściej spotykaną wadą w budowie języka jest zbyt krótkie wędzidełko podjęzykowe. Wędzidełko języka to miękki twór włóknisty, pokryty błoną śluzową, który łączy w linii środkowej dolną powierzchnię języka z dnem jamy ustnej, a uwidacznia się po uniesieniu końca języka do podniebienia. Prawidłowo rozwinięte wędzidełko podjęzykowe pozwala na swobodne docieranie języka w każde miejsce jamy ustnej. Niedorozwój wędzidełka, określane jako ankyloglossia, ogranicza zakres pojedynczych ruchów języka (na boki i ku przodowi) oraz decyduje o ukształtowaniu mięśniowej masy języka. Na przykład w unoszeniu języka za górne zęby przy maksymalnie opuszczonej żuchwie zamiast języka swobodnie rozłożonego, szerokiego od dna jamy ustnej po jego przednią część dotykającą dziąseł za górnym łukiem zębowym obserwuje się: szpiczasty kształt przedniej części języka, wgłobienia: czubka języka (objaw popularnie nazywany "serduszkiem"), jego brzegów lub dolnej powierzchni wzdłuż linii pośrodkowej, oraz naprężenie wędzidełka. /Zaleski 1992,1994/
Stopień swobody w kształtowaniu mięśniowej masy języka jest jednym z czynników jakości złożonych pozycji i ruchów artykulacyjnych.
Brak możliwość uniesienia czubka języka do dziąseł, skutkuje tym, że spółgłoski przedniojęzykowodziąsłowe [sz,ż,cz,dż] mogą być wymawiane dorsalnie, tj. gdy przednia część języka zbliża się do wałka dziąsłowego, podczas gdy czubek języka jest przy wewnętrznej powierzchni dolnych siekaczach (sygmatyzm dorsalny). Natomiast głoska [l] bywa zlokalizowana blisko zębów lub artykułowana międzyzębowo (lambdacyzm interdentalny), a [r] najczęściej nie jest możliwe do uzyskania. Jeśli się uda wytworzyć wibrację czubka języka, niezbędną do tworzenia poprawnie głoski [r], wówczas uderza on o wewnętrzną płaszczyznę zębów górnych dając w efekcie głuche "terkotanie". /Skorek 2002/
Inną anomalią, zaburzającą artykulację jest zbyt mały język (mikroglosia), który nie wypełnia odpowiednio przestrzeni w jamie ustnej, w związku z tym powoduje trudności w artykulacji głosek, zwłaszcza przedniojęzykowodziąsłowych i zębowych. Zatem, od osób z mikroglosią nie można oczekiwać poprawnej brzmieniowo, tj. zgodnej z normą, realizacji wszystkich głosek. /Ostapiuk 1997; Skorek 2002/
Przy języku za dużym (makroglosia) utrudnione jest tworzenie w odpowiednim miejscu zwarć i szczelin. Język nie mieszcząc się podczas artykulacji w jamie ustnej w linii pośrodkowej, układa się najczęściej po skosie lub wysuwa między siekacze górne i dolne, powodując boczną lub międzyzębową artykulację głosek (sygmatyzm boczny lub międzyzębowy), równocześnie zmieniając objętość rezonatora, jakim jest jama ustna.
Rozpatrując anomalie w budowie języka, warto jeszcze wspomnieć o języku zbyt krótkim i grubym, który nie jest w stanie wytworzyć wibracji i osoba albo wymawia w miejscu r dźwięk bezwibracyjny (reranie niepełne), albo realizuje r języczkowe (rotacyzm języczkowy). /Ostapiuk 1997; Skorek 2002/
Reasumując, jakość wymowy u osób z ankyloglosią przedstawić można następująco: (od 98% do 65%, niezależnie od wieku) nie tworzy poprawnie głosek [r,sz,ż,cz,dż,ś,ź,ć,dź,ń,s,z,c,dz], większość (ok. 80%, ale im starsi tym rzadziej: 100% do 4 r.ż., 58%>14 r.ż.) nie tworzy poprawnej głoski [l], prawie połowa (ok.46%, ale im młodsi, tym częściej: ok. 60% do 7 r.ż., ok. 33%>7 r.ż.) ma problemy z artykulacją głosek [t,d,n], a nieliczni (ok. 11%, ale aż 60% do 4 r.ż., 11% od 4 do 7 r.ż) nie wymawiają głosek [f,w] i (ok. 6%, ale aż 45% do 4 r.ż.) - głosek [k,g,x]. /Ostapiuk 1997/
Z porównania częstości wadliwych realizacji poszczególnych głosek można wnioskować, że dla osób ze skróconym wędzidełkiem języka głoski tworzone z bezpośrednim udziałem języka są trudniejsze niż głoski wargowe, że głoski angażujące przednią część języka są trudniejsze od głosek tylnojęzykowych, że głoski przedniojęzykowe z wyższym - dziąsłowym - miejscem artykulacji są trudniejsze od głosek przedniojęzykowych z niższym - zębowym - miejscem artykulacji, że tworzenie głosek miękkich [ś,ź,ć,dź,ń,j] (tj. takich przy wymawianiu których masa języka jest przesunięta ku przodowi - zwarcie lub szczelina występuje między środkową częścią grzbietu języka i podniebieniem twardym) jest trudniejsze niż twardych [p,b,m,ł,f,w,t,d,n,s,z,c,dz,l,r,sz,ż,cz,dż,k,g] (tj. takich głosek, które maja jedno miejsce artykulacji podstawowej, nie będące środkową częścią grzbietu języka i podniebienia twardego). Najtrudniejsza ostatecznie jest dziąsłowość, czyli zbliżenie czubka języka do wałka dziąsłowego (zwłaszcza w połączeniu z wibracją przedniej części języka lub z dentalizacją), następnie miękkość (zwłaszcza w połączeniu z dentalizacją), oraz zębowość (zwłaszcza w połączeniu z dentalizacją). /Ostapiuk 1997; Skorek 2002/

4. Przerost migdałka gardłowego a stan mowy

Na sklepieniu gardła, tj. w części nosowej, przy przejściu ściany górnej w tylną, znajduje się skupienie tkanki limfatycznej, tworzące nieparzysty migdałek gardłowy (tzw. trzeci migdałek). Tkanka limfatyczna tej okolicy jest wyraźnie obfitsza u dzieci niż u osób dorosłych. W przypadku predyspozycji rodzinnych, a także przewlekłych stanów zapalnych, spowodowanych alergiami, częstymi infekcjami lub po przebytych niektórych chorobach zakaźnych typu: płonica, odra, tkanka ta często (między 3 a 6 r.ż) ulega jeszcze wtórnym, patologicznym przerostom, utrudniając przepływ powietrza z jamy nosowej. W przypadku przerostu tkanki limfatycznej - adenoidalnej najwięcej dokuczliwości sprawia zwykle przerost trzeciego migdałka (wyrośla adenoidalnego). /Michajlik, Ramotowski 1998; Hotaling, Stankiewicz 2000/

W przypadku przerostu migdałka gardłowego wyróżnić należy co najmniej 3 objawy i wynikające z nich powikłania, które w konsekwencji mogą prowadzić od rozwoju i zaburzeń mowy.
Po pierwsze zaburzenia drożności nosa i zmiana toru oddechowego z szeregiem konsekwencji typu: częste nawracające infekcje dróg oddechowych (oddychanie przez usta, a w konsekwencji wysychanie i zmniejszanie miejscowej odporności błon śluzowych gardła, krtani i tchawicy; zaleganie i ściekanie zakażonej wydzieliny, objawiające się często porannym kaszlem i przykrym zapachem z ust); wada zgryzu spowodowana patologicznym oddychaniem przez usta powoduje (zmiany w kształcie kości twarzy, głównie szczęki - zgryz otwarty z podniebieniem gotyckim); zapalenia zatok (ropny katar, obrzęk powiek, bóle głowy); zapalenia ucha środkowego (blokada ujścia gardłowego trąbek słuchowych, zapalenie zakażonej wydzieliny), skutkiem którego jest upośledzenie słuchu - niedosłuch o typie przewodzenia dźwięków; wyłączenie funkcji czuciowej (upośledzenie lub zniesienie reakcji za zapachy) i obronnej nosa (nawilżanie, ogrzewanie i oczyszczanie powietrza); zaburzenia ssania u niemowląt i problemy przy spożywaniu posiłków u starszych dzieci (przerwy i męczenie się w czasie jedzenia, czasem wymioty), często odczytywane przez otoczenie jako brak apetytu, prowadzące do mniejszego przyrostu masy ciała i gorszego ogólnego rozwoju; zmiany zapalne i ropne okolicy otworów nosowych i okolicy skóry (ciągły wyciek drażniącej wydzieliny); płaska, słabo rozwinięta klatka piersiowa o tzw. "typie migdałkowym" (wynik przewlekłego, płytkiego oddychania), skłonność do garbienia się; nawracające lub przewlekłe zapalenia spojówek (przenoszenie się stanu zapalnego z nosa przez kanaliki nosowo-łzowe).
Po drugie zaburzenia słuchu (niedosłuch) - ucisk powiększonych wyrośli na trąbkę słuchową.
Po trzecie zespół bezdechów sennych i jego konsekwencje (niedotlenienie mózgu, zmęczenie, drażliwość, nadpobudliwość). /Iwankiewicz 1980,1991; Bull 1991; Gryczyński 1996/

Zaburzenia mowy dzieci z przerośniętym migdałkiem gardłowym polegają na nieprawidłowej artykulacji głosek ustnych, którym towarzyszy nadmierny rezonans nosowy, spowodowany brakiem zamknięcia przejścia między jamą ustną a nosogardzielą i jamami nosowymi (rynolalia otwarta). Rezonans nosowy zniekształca dźwięk przede wszystkim samogłosek i tych spółgłosek, które wymagają ścisłego zamknięcia przejścia do jam nosowych np. spółgłoski szczelinowe. /Skorek 2001/

Przerost migdałka gardłowego powoduje jeszcze zaburzenie mowy zwane jąkaniem lub zacinaniem. Zaburzenie to, przejawiające się jako niepłynność mówienia, nie dotyczy jednak złożonych zjawisk neuropatologicznych (skurczów mięśni aparatu oddechowego, fonacyjnego czy artykulacyjnego, z fizjologicznymi współruchami głowy, twarzy, szyi, torsu, ramion, nóg), wynika jedynie z trudności ruchowej warg, języka, żuchwy, podniebienia miękkiego, krtani, więzadeł głosowych, spowodowanej nadmiernym rozrostem tkanki adenoidalnej. /Tarkowski 2003/

Bibliografia:

  • Bull P. D., 1999, Wykłady z otolaryngologii. Via Medica, Gdańsk.
  • Champan K., 1993, Cleft palate-Craniofac. J. W: Phonologic processes in children with cleft palate.
  • Dilling-Ostrowska E., 1990, Zaburzenia mowy. W: Neurologia dziecięca, red. J. Czochańska, Warszawa.
  • Gryczyński M., 1996, Choroby gardła. W: otolaryngologia praktyczna, red. B. Hołejko M., 1965, Metody rehabilitacji mowy z rozszczepem podniebienia. W: "Otolaryngologia Polska", nr 4.
  • Hotaling A. J., Stankiewicz J. A., 2000, Otolaryngologia dziecięca. Via Medica, Gdańsk.
  • Hortis-Dzierzbicka M. A., Stecko E., 2005, Standard postępowania foniatrycznego- logopedycznego w wadzie rozszczepowej twarzy. W: Mowa pacjenta z rozszczepem podniebienia. Szkice foniatryczno-logopedyczne, red. Hortis- Dzierzbicka M., Stecko E. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
  • Iwankiewicz S., 1980, Otolaryngologia. Podręcznik dla studentów medycyny i stomatologii. Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa.
  • Iwankiewicz S., 1991, Otolaryngologia, Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa.
  • Jastrzębowska G., 1995, Podstawy logopedii dla studentów logopedii, pedagogiki, psychologii i filologii. Uniwersytet Opolski, Opole.
  • Jasrzębowska G., 1999, Stan i perspektywy opieki logopedycznej w Polsce. W: Logopedia. Pytania i odpowiedzi, red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska. Uniwersytet Opolski, Opole.
  • Jastrzębowska G., 2003, Klasyfikacja zaburzeń mowy. W: Logopedia. Pytania i odpowiedzi, red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska. Uniwersytet Opolski, Opole.
  • Jastrzębowska G., 2003, Przedmiot, zakres zainteresowań i miejsce logopedii wśród innych nauk. W: Logopedia. Pytania i odpowiedzi, red. T. Gałkowski, G.Jastrzębowska Uniwersytet Opolski, Opole.
  • Jastrzębowska G., Kukuła M., 1999, Zaburzenia mowy dzieci z rozszczepem podniebienia. W: Logopedia. pytania i odpowiedzi, red. T.Gałkowski, Jastrzębowska G. Uniwersytet Opolski, Opole.
  • Łabiszewska-Jaruzelska F., 1977, Ortodoncja. Zasady i praktyka. Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa.
  • Łączkowska M., 1981, Wprowadzenia do anatomii, fizjologii i patologii narządu głosu, mowy i słuchu. Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej, Zakład Logopedii, Lublin.
  • Mackiewicz B., 2002, Dysglosja jako jeden z objawów zespołu oddechowo- połykowego. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Gdańsk.
  • Masztalerz A., 1977, Diagnostyka, systematyka i mianownictwo wad zgryzu. W: Zarys ortopedii szczękowej, red. A.Masztalerz. Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa.
  • Mitrinowicz-Modrzejewska A., 1963, Fizjologia i patologia głosu, słuchu i mowy. PZWL, Kraków.
  • Ostapiuk B., 1997, Zaburzenia dźwiękowej realizacji fonemów języka polskiego - propozycja terminów i klasyfikacji. W:Audiofonologia, z.10.
  • Rokitiańska M., 2004, Podstawy ortodoncji dla logopedów. Wydawnictwo Akademii Bydgowskiej, Bydgoszcz.
  • Skorek E. M., 2001, Oblicza wad wymowy. Wydawnictwo Akademickie "Żak", Warszawa.
  • Skorek E. M., 2002, Z logopedią na ty. Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków.
  • Słodowik-Rycaj E., 2000, O mowie dziecka, Wydawnictwo Akademickie "Żak", Warszawa.
  • Styczek I., 1980, Logopedia, PWN, Warszawa.

    Marta Szmaj


  • Zaświadczenie online



    numer online: 137 gości

    reklama