Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
6103
rok szkolny
2008/2009

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Cechy współczesnej cywilizacji hinduizmu

Nazwa hinduizm jest nieindyjskim określeniem religii, na którą składają się kulty i wierzenia często luźno ze sobą powiązane lub wręcz diametralnie od siebie różne. Według wyznawców hinduizmu, religia ta obejmuje także poglądy różnych szkół filozoficznych, prawa, normy postępowania, ich liczne modyfikacje, kodeksy, jak również dokonywane co jakiś czas syntezy dla uporządkowania głównych pojęć religijnych. Podstawą tych wszystkich elementów hinduizmu są uznawane za święte pisma - Wedy.

Ze względu na to, że hinduizm jest zbiorem różnych religii, a ponadto wielu norm zachowania w społeczeństwie, można go nazwać nie tyle religią, ile raczej sposobem życia duchowego hindusa.

Określenie hinduizm pochodzi od perskiego słowa hindu. Pierwotnie nazywano tak rzekę Indus od sanskryckiego określenia sindhu. Z biegiem czasu zaczęto nim określać mieszkańców zasiedlających krainę, przez którą przepływa, później też ich religię i kulturę. Taki sposób określania przyjęły też inne kręgi cywilizacyjne, u Arabów hind, u Greków indike, a w łacinie india. Dla tych ludów Indie były więc krajem leżącym za rzeką, a hinduizm, oryginalna religia tego regionu, to religia zza rzeki. Terminy te narzucone ludom tej części świata najpierw przez Arabów, a później Brytyjczyków stały się obowiązujące i częściowo akceptowane. Potwierdzała by to współczesna przypowieść. Kiedy pewien Europejczyk poszukujący prawdy zapytał uczonego Hindusa "Czym jest Hinduizm?", usłyszał filozoficzną odpowiedź "Hinduizm nie istnieje". Sami Hindusi określają swój kraj mitycznym terminem Bharat czyli kraj potomków Bharaty. Religię nazywają - Sanata Dharma czyli odwieczne prawo, lub Manawa Dharma czyli reguła człowiecza. Odwieczną ponieważ nie ma historycznego założyciela i istnieje od stworzenia świata, człowieczą bo pochodzi od mitycznego praojca ludzkości nazywanego Manus.

Jeśli chcemy zrozumieć współczesny hinduizm, musimy pamiętać, że filozofia, religia i życie ludów Dalekiego Wschodu odbiega od filozofii Europejczyków.

Hinduizm wyznaje około 640 mln ludzi mieszkających głównie w Indiach, ale również poza tym krajem - w Pakistanie, Śri Lance, w Indonezji na Bali, w Birmie, także w Trynidadzie i Ameryce Południowej. A jeśli doliczyć do tego kulty powstałe na bazie zasad hinduizmu historycznego i współczesnego, jak np. buddyzm, dżinizm, ruch Hare Kryszna liczba wyznawców dochodzi do jednego miliarda, co powoduje, że jest to jeden z największych systemów religijnych.

Hinduizm historyczny.

W historii hinduizmu można wyróżnić kilka okresów albo faz rozwojowych. Dla każdego z nich charakterystyczne są sposoby postępowania, dzięki którym można osiągnąć zbawienie. Prawidłowością hinduizmu jest między innymi to, że kiedy przechodzi w kolejną fazę rozwojową, faza poprzednia nie ginie całkowicie, lecz wtapia się w fazę po niej następującą. Czynnikiem, który spaja wszystkie te fazy, jest pielęgnowana przez kapłanów - braminów świadomość pierwotnej tradycji religijno-kulturowej. Dzięki niej hinduiści asymilowali formy wierzeń, które znajdują się w zasięgu ich wpływów.

Odkrycia archeologiczne z doliny Indusu wykazały, że w III tys. p.n.e. czczono w tym rejonie wiele bóstw, z których część recypował później hinduizm, jak np. pierwowzór Śiwy.

W połowie II tys. p.n.e. dolinę Indusu skolonizowali przybyli z północy Ariowie, a w ciągu następnego tysiąclecia opanowali cały Półwysep Indyjski. Wkład kulturowy tego ludu w rozwój hinduizmu jest ogromny: święte księgi, organizacja kultu, system kastowy.

Pomiędzy II tysiącleciem a pierwszymi wiekami I tysiąclecia p.n.e. przypada w hinduizmie okres wedyjskiego rytuału, nazywany wedyzmem. Wedyzm jest najstarszą religią indyjską. Charakteryzował się między innymi tym, że nie było w nim wizerunków bóstw ani świątyń. Był religią politeistyczną. Kult polegał na składaniu ofiar bóstwom. Ofiarę składano pod gołym niebem, była nią najczęściej krowa, byk, baran, koń, a także mleko lub masło. Ofiara nie była dziękczynna, ale błagalna - błagano o sprawy materialne i duchowe. Centralne miejsce w wedyzmie zajmowali bramini sprawujący kult, którego przedmiotem były bóstwa związane z różnymi zjawiskami natury.

Później z wedyzmu wyłonił się braminizm, którego nazwa pochodzi od słowa brahman - święta wiedza, magiczna moc tkwiąca w formule. Początki braminizmu łączą się z powstaniem tekstów, zwanych brahmanami (X-VII wiek p. n. e.). Wcześniejszą wiarę w bóstwa w znacznym stopniu zastąpiły ceremonie i rozwarzania teologiczne. Wierzono, że porządek liturgiczny związany ze składaniem ofiar determinuje zjawiska mikro- i makrokosmiczne, również władzę bogów. Ostatecznie zjawiska te zależały więc od braminów. W wedyzmie bogowie strzegli porządku społecznego i kosmicznego, w braminizmie "strażniczką porządku" stała się ofiara. Braminizm rozwinął system stanów społecznych, wiarę w wędrówkę dusz, w zbawienie oraz prawo karmana.

Lata 800-500 p.n.e. to okres medytacji i poznania intuicyjnego rzeczywistości, co odzwierciedlają powstałe wówczas Upaniszady. Starano się w nich odpowiedzieć na dwa podstawowe pytania: jak zdobyć nieśmiertelność oraz wyzwolenie (moksza) z kołowrotu wcieleń. Z tego okresu pochodzą główne myśli hinduizmu. Ustalają one relacje między Atmanem - duszą jednostkową lub najgłębszą naturą człowieka, a Brahmanem - duszą świata, istotą i podstawą rzeczywistości. Wskazują, że nie ma różnicy pomiędzy stworzeniem a absolutem.

Przez następne tysiąclecie, do 500 roku n.e., szczególnie rozwinęło się się sześć głównych systemów klasycznej filozofii bramińskiej: njaja, wajsieszika, sankhja, joga, mimansa, wedanta. Od IV wieku hinduizm zaczął adaptować przedaryjskie kulty lokalne, wierzenia animistyczne, praktyki szamanistyczne, kulty płodności, kult Bogini Matki, tworząc w ten sposób bardzo złożoną strukturę religijną. Były to czasy powstania wielkich epopei: Mahabharaty (IV w. p.n.e. - IV w. n.e.), Ramajany (IV w. p.n.e. - II w. n.e.), tekstów puran, a także kultu boga Wisznu, boga Śiwy oraz siaktyzmu, którego przedmiotem była właśnie Wielka Bogini Matka, mająca wiele personifikacji. Kult boga Wisznu i boga Śiwy doprowadził w VI-VIII wieku do powstania w hinduizmie dwóch wielkich wyznań- wisznuizmu i śiwaizmu.

Pod koniec XVIII wieku hinduizm objęły ruchy reformatorskie, które łączyły aspekt religijny i polityczny. Utworzone w 1828 roku stowarzyszenie Brahma-Samadż sformułowało wyznanie wiary stanowiące niewątpliwie ważny element w rozwoju hinduizmu. Mówi ono, że Bóg jest osobą o najwyższych przymiotach moralnych; Bóg słucha i wysłuchuje naszych modłów; żal i pokuta stanowią drogę do przebaczenia; Bóg objawia się w naturze i w duszy człowieka, dlatego żadna księga nie ma mocy wiążącej.

Na obecny kształt hinduizmu wywarło wpływ wielu myślicieli. Najważniejsi z nich to prawdopodobnie Sri Ramakrishna (1836-1886r) i jego uczeń, Swami Vivekananda (1863-1902r). Ci dwaj mędrcy stworzyli filozoficzne podwaliny pod współczesny w miarę jednolity hinduizm, głosząc, że różnice w kulcie są nieistotne, że właściwie wszyscy czcimy jeden byt nadrzędny, zasadę wszechrzeczy. Swami Vivekananda uczył, że chociaż najwyższy, nieosobowy bóg nie posiada atrybutów i nie może być w związku z tym ani zrozumiany, ani opisany, to jednak jego poszczególne wcielenia mogą przyjmować postać osobową. Różne religie mogą nadawać swoim bogom różne imiona, jednak jak hindusi twierdzą, są to tylko różne postacie tego samego boskiego pierwiastka. Niewykształcony, prosty wieśniak oddający część jednemu z najpopularniejszych bogów jest wart tyle samo, co mędrzec znający na w wylot starożytne święte pisma.

Postacią która wpłynęła na hinduizm współczesny, był Mohandas Karamczand Ghandi znany jako Mahatma - "wielki duchem". Wprawdzie nie udało mu się zmienić doktryny religijnej, ale dzięki jego działalności współczesne państwo indyjskie wzięło w obronę "niedotykalnych", zakazując tzw. "rasizmu" społecznego z powodów religijnych.

Święte księgi.

Obejmują dwie wielkie kategorie tekstów: słyszane - śruti i pamiętane - smryti. Pierwsze z nich, według wierzeń hinduistów, były usłyszane przez ryszich, świętych mędrców, a sformułowane przez najwyższe bóstwo. Nazywane też wieczną prawdą, spełniają rolę wiedzy objawionej. Drugie są tekstami przekazywanymi z pokolenia na pokolenie. Do śruti należą przede wszystkim Wedy, powstałe między 1500 a 800 rokiem p.n.e. Choć uznane za najświętszą podstawę hinduizmu, praktycznie są mało zrozumiałe dla przeciętnych ludzi i przeznaczone raczej dla erudytów - braminów, którzy je badali i komentowali.

Według tradycji, Wedy zawdzięcza się ryszim, którzy przybyli na ziemię w wyjątkowych okolicznościach i po śmierci zamienili się w gwiazdy (siedmiu z nich tworzy Wielką Niedźwiedzicę). Ryszi teksty Wed mieli usłyszeć od Brahmy - stwórcy świata - i objawić je ludziom bez żadnych zmian.

Weda znaczy "wiedza" (wiedza sakralna). Rozróżnia się cztery Wedy:
1. Rygwedę, czyli wiedzę hymnów recytowanych na cześć bóstw;
2. Jadżurwedę teksty te towarzyszą przebiegowi ceremonii ofiarnych, podając prowadzącym je osobom drobiazgowe wskazówki dotyczące czynności rytualnych;
3. Samawedę, czyli wiedzę pieśni, śpiewanych podczas składania ofiar;
4. Atharwawedę - wiedzę zaklęć albo "zamawiań" - można odnaleźć w niej formuły magiczne, mające uchronić przed różnymi nieszczęściami, a także zapewnić zdrowie, długie życie, wypędzenie złego ducha, wzbudzenie miłości pięknej dziewczyny itp.

W każdej z czterech Wed można wyróżnić zasadnicze zbiory tekstów, zwane mantrami lub sanhitami, komentarze do nich - brahmany: przeznaczone do rozważań w odosobnieniu, i upaniszady - teksty filozoficzne. Najstarsze upaniszady powstały około 800-600 roku p.n.e. Można w nich odnaleźć wielkie idee hinduizmu, a wśród nich na przykład ideę sansary - uzależnionej od jakości uczynków zjednoczenia duszy jednostkowej - Atmana z duszą wszechświata - Brahmanem.

Tradycja, czyli smryti, tworzona przez świątobliwych mędrców, spełnia w zasadzie rolę komentarza do Wed; przystosowuje treści objawione do aktualnych warunków. Należy do niej wiele dzieł, wśród nich Księga Manu, która stanowi najważniejszy zbiór praw indyjskich epoki klasycznej. Zestawiona prawdopodobnie na początku naszej ery, zawiera również ustawy, opisy obyczajów społecznych, a także obowiązki rządzących, kapłanów, małżonków, zwierzchników, służących, reguły podatkowe, uzasadnienie podziału społecznego itp. Do smryti zaliczane są wielkie epopeje Mahabharata i Ramajana.

W Mahabharacie, obok wątku głównego- walki rodów Kaurawów i Pandawów - odnaleźć można wiele mitów, praw cywilnych i religijnych, baśni, przypowieści dydaktycznych itp. Dzieło to jest niezwykle wysoko cenione przez hinduistów i stanowi swoistą ich encyklopedię. Powstałą później częścią tego utworu jest włączona do księgi szóstej Bhagawadgita. Głównym jej wątkiem jest dialog między bogiem Kryszną i wojownikiem Ardżuną, dotyczący problemów moralnych. Bhagawadgita jest uważana za najcenniejszą część Mahabharaty i zaliczana przez wyznawców hinduizmu do śruti, obok Wed i Upaniszad.

Ramajana przedstawia dzieje Ramy, sprawiedliwego króla, obrońcy życia zacnego, cnotliwego, i Śity, kochającej go oraz wiernej mu królowej.

Do smryti zaliczane są również purany. Nazwa oznacza dosłownie "stare opowieści". Powstały w okresie od IV wieku do XIV wieku. Treść jest bardzo różnorodna - dotyczy na przykład opisu ceremonii religijnych, zasad prawdy, budowy świątyń, a także - stworzenia świata, genealogii bogów i świętych, dziejów rodów królewskich itd. Obok puran znaczące miejsce w smryti zajmują też tantry, powstałe około VIII wieku n.e., napisane w formie dialogu między Śiwą a jego małżonką Parwati. Tekst przedstawia świat mitologii hinduizmu i zasad religijnych. Znajduje się w nich np. wyjaśnienie kultu krów.

Doktryna religijna.

Istnieje wiele odmian hinduizmu, trudno zatem mówić o jednolitej jego doktrynie. Można natomiast szukać elementów dominujących i wspólnych dla tej wielkiej religii. Obok uznanego autorytetu Wed należą do nich między innymi system stanów społecznych, doktryna o czterech stadiach życia, nauka o reinkarnacji i trzech sposobach wyzwolenia, zmienny i niezwykle bogaty panteon bogów oraz kult domowy.

Dla hinduistów duże znaczenie ma dharma. Jest to wieczny porządek lub wieczne prawo ogarniające całą sferę moralności oraz obrządków religijnych, których wypełnienie prowadzi do zbawienia. Dharma, wyznacza hinduiście drogę życia i myślenia. Łączy się z dharmą stanów społecznych (warn) oraz stadiów życia (aśrama) - czyli ze szczegółowymi regułami życia, obowiązującymi w danym stanie społecznym i okresie życia. Określenie w ten sposób hinduizmu ukazuje, że jest on religią narodową, a więc taką, na którą nie można się nawrócić, ponieważ należeć do niej można tylko przez urodzenie się w określonej warnie.

System kast (kasta - warna, co znaczy barwa, od koloru szat noszonych przez członków poszczególnych stanów), wprowadzony został przez Arjów jako odzwierciedlenie ich organizacji społecznej. U Arjów ogromną rolę odgrywali kapłani, społecznością rządzili szlachetni wojownicy, a pasterze i rolnicy musieli ich utrzymywać. Ten porządek społeczny zaszczepiono w nowych warunkach. Został on narzucony przedaryjskim mieszkańcom płw. indyjskiego, a w ciągu wieków usankcjonowany religijnie. W znacznej mierze określa on sposób realizacji drogi życia hindusa.

Istnieją cztery podstawowe stany społeczne: braminów - kapłanów (ubierających się na biało), kszatrijów- rycerzy (kolor czerwony), wajsiów - kupców, rolników (kolor żółty) i siudrów - wyrobników (kolor czarny). Są też ludzie nie należący do żadnej kasty - pariasi. Zgodnie z tradycją, członkowie poszczególnych warn mają przypisane nie tylko określone obowiązki i sposoby zachowania - co wolno im jeść, kto ma to jedzenie przygotować, jakiego koloru ubrania mogą nosić, jak wiązać dhoti (sztuka białej bawełny owinięta wokół bioder mężczyzny, noszona zamiast spodni) - ale także ograniczenia kontaktów między nimi. W związku z tym określone warny są w zasadzie zamknięte dla osób spoza nich. Członek jednej warny nie może zawrzeć małżeństwa z członkiem innej, nie może też spożyć posiłku przez niego przygotowanego. W skrajnych przypadkach nawet sama obecność w wiosce ludzi z "nieczystej" kasty może skalać wioskę lub przechodzącego bramina. By zmyć z siebie nieczystość należy wtedy odprawić skomplikowane rytuały religijne i magiczne. System ten rozbudowany został do tego stopnia, że w ramach czterech warn istnieje obecnie 3000 dżati - grup urodzenia.

System warn ma bardzo silne umotywowanie religijne i umocowanie społeczne. W hinduizmie tzw. zbawienie można osiągnąć tylko poprzez przejście tych właśnie stadiów. Likwidacja ich, czy nawet próba ograniczenia podziałów społecznych jest bardzo trudna, bo z punktu widzenia religii niemożliwa. Dlatego Ghandi za głoszenie takich poglądów został zamordowany przez fanatyka religijnego w 1948 r., a system kast istnieje w społeczeństwie mimo formalnego zniesienia go w życiu publicznym przez państwo indyjskie w 1950 r.

W hinduizmie z systemem warn ściśle wiąże się doktryna o czterech stadiach życia (aśrama). Dotyczy ona mężczyzn z trzech pierwszych stanów. Owe stadia życia to: okres ucznia poznającego Wedy przy swoim nauczycielu (guru), okres pana domu zakładającego rodzinę i troszczącego się o nią, który - skoro urodzi mu się pierwszy wnuk - wchodzi w kolejny okres, bycia pustelnikiem, aby z biegiem czasu wejść w czwarte stadium życia - uwolnionego. Fakt, że na szczycie albo u kresu obecnego życia znajduje się stan niezależności od ziemskich związków, nie oznacza ich negacji. Przeciwnie, hinduizm wymienia cztery wartości na które jest miejsce w życiu człowieka są nimi: kama, czyli pożądanie, miłowanie(stąd epos Kamasutra - traktat o miłości, także zmysłowej), artha dążenie do dobrobytu, majątku, poważania, sukcesu, dharma, czyli prawe życie (którego zasady wyznacza dżati - przynależność do grupy urodzenia, i aśrama - etapy życia) oraz poszukiwanie zbawienia, co w konsekwencji realizowane jest przez drogę dharmy. Wszystkie więc sfery życia człowieka mają pewną wartość. Hindus, chcąc osiągnąć mokszę, czyli zbawienie albo wyzwolenie, nie może jednak pozostać w niższych poziomach egzystencji, nie przechodząc do jej wyższych poziomów.

Wyzwolenie jest celem życia hindusa. Dążenie do zbawienia odbywa się na mocy prawa mówiącego, że każdy czyn wywołuje skutek, który jest określony wartością moralną tego czynu (prawo karmana). Konsekwencją jest to, iż trzeba doświadczyć skutków własnych działań nie tylko w postaci miłych i złych przeżyć w tym życiu, ale także w następnym. Prawo karmana wiąże się w hinduizmie z zasadą reinkarnacji - kołowrotu wcieleń, czyli ciągłego wcielania się duszy w coraz to nowe byty. Dusza stworzona przez boga - istotę najwyższą, poprzez życie w kolejnych wcieleniach dąży do ponownego połączenia z nim, rozpłynięcia w niebycie lub osiągnięcia zbawienia. Może to jednak osiągnąć tylko poprzez odpowiedni sposób życia w ciele cnotliwego bramina. Wszelkie inne formy wcieleń są dopiero drogą do tej inkarnacji, która uważana jest w hinduizmie za najwyższy byt moralny człowieka na ziemi. Stąd tak duża rola tej grupy w życiu społecznym i religijnym oraz jej wyjątkowa elitarność posunięta także do tzw. rasizmu religijnego wobec grup wyrzuconych z systemu kastowego.

Karą za złe postępowanie w życiu jest wcielenie duszy w byt niższy, ale także przejście jej przez różne rodzaje piekła w których musi cierpieć katusze. Piekła w hinduistycznych kultach są różne, w jednych cierpienia zadawane są na wyszukane sposoby przez zimno, w innych przez ogień, bądź ćwiartowanie, kaleczenie itp. Cechą wspólną tych piekieł jest ich wielopoziomowość. Każdy poziom piekła i rodzaj cierpień przeznaczony jest dla innej kategorii wykroczeń. W hinduizmie zasadniczo nie ma pojęcia grzechu jako obrazy Boga. Złe uczynki powodują w człowieku niepożądane skutki w formie cierpień, ale nie mówi się, że grzesznik obraził Boga. Gdy popełnione zło zaowocuje w formie cierpień, winy giną raz na zawsze i nie pozastawiają po sobie śladu. Cnotliwy człowiek może dostać się do jednego z pięciu rajów. Władcą każdego jest inny bóg. Prawo wcieleń zabrania zabijania ludzi, a także zwierząt. Zabicie żywej istoty oprócz zadawania jej cierpień przerywa inkarnację duszy, która nie może wypełnić swojego przeznaczenia i musi zaczynać od nowa. Jest to więc ingerencja człowieka w boski porządek.

Pokonanie prawa karmana i wyzwolenie z kołowrotu wcieleń w hinduizmie możliwe jest za pomocą trzech sposobów, nazywanych też ścieżkami albo drogami. Pierwszy polega na przestrzeganiu rytualnych obrzędów i nakazów wynikających z dżati i aśramy. Drugi sposób polega na medytacji nad świętymi tekstami i poznanie dzięki nim rzeczywistości. Trzeci polega na pełnym poświęceniu się wybranemu bogu. Doskonałym przykładem są członkowie Ruchu Świadomości Kriszny, oddający swe życie na usługi bóstwa.

Bogowie.

Hinduizm ma niezwykle bogaty panteon bogów, właściwie można mówić o zmieniających się panteonach w poszczególnych okresach jego historii. Ci liczni bogowie mają dziś większe znaczenie dla wyznawców z prowincji, wykształceni hindusi w zasadzie są monoteistami, wierzą w jednego najwyższego boga, Brahmana- Absolut, który przejawia się za pośrednictwem wielu bogów osobowych stojących niżej w hierarchii, wielu jego wcieleń, które też mają swoje wcielenia. Taki rodzaj religii gdzie najwyższy bóg posiada swoje wcielenia został nazwany henoteizmem, choć ścisłym sensie hinduizm jest religią monoteistyczną. Obiektami kultu w głównych odłamach hinduizmu są trzej bogowie: Brahma, Wisznu i Śiwa. W naukowej teologii hinduskiej łączeni są często w triadę. Brahma jest twórcą okresów świata (kalpa), Wisznu jest konserwatorem tego świata, Śiwa zaś doprowadza pod koniec każdej kalpy do jego zagłady.

Brahmę - boga osobowego w hinduizmie - przedstawia się jako brodatego mężczyznę, z czterema głowami i czterema ramionami. Jego małżonką jest Saraswati -pani ksiąg i umiejętności, opiekunka sztuki i nauki. Życie Brahmy, według wyznawców hinduizmu, odmierza cykl kosmicznego czasu świata. Są cztery jego okresy. Pierwszy z nich, jest okresem idealnym, nie ma w nim bóstw ani jakiejkolwiek hierarchii. Trzy następne, cechują się postępującą degeneracją moralności istot go zamieszkujących. Razem dają one "wiek", pod koniec którego nastąpi zniszczenie świata. Po upływie stu lat życia Brahmy płomienie ognia pochłoną wszystko, razem z nim samym. Dalsze sto lat kosmos będzie istniał potencjalnie w umyśle Wisznu, aby w oznaczonej chwili pojawić się z nowym demiurgiem. Według wierzeń hindusów, żyjemy teraz w pierwszym dniu 55 roku obecnego Brahmy. Hindusi nie wierzą w stworzenie świata z niczego, dla nich świat jest stały zmieniają się tylko jego wcielenia.

Wisznu (zwrócony ku wszystkim stronom, czynny) jest bogiem dobrym i przyjaznym ludziom. Przedstawia się go jako młodzieńca w błyszczącym diademie, jeżdżącego na mitycznym ptaku Garudzie. Jego małżonką jest Lakszmi, bogini bogactwa i szczęścia. Wisznu w hinduizmie jest czczony w swoich zstąpieniach (awatarach), czyli wcieleniach; co jakiś czas zstępuje na ziemię, troszcząc się o swoich wyznawców. Wylicza się 10 awatar Wisznu, między nimi najbardziej znany jest Kryszna, Budda i Kalkin - ostatnie zstąpienie Wisznu, które pod koniec obecnego wieku uwolni świat od nikczemników. Jednym z wcieleń jest też Jezus.

Śiwa (sprzyjający, łaskawy) jest nie mniej ważny niż Wisznu. Jest postacią złożoną i wewnętrznie sprzeczną, ponieważ łączy w sobie ascetyzm i kult płodności. Jest opiekunem medytacji i joginów, a także bogiem siły rozrodczej, której symbolem jest fallus (linga). Małżonką albo mocą (siakti) Śiwy jest Dewi - najbardziej popularna bogini dzisiejszych Indii. Czczona jest pod różnymi postaciami, na przykład jako Uma (Światłość), Parwati (Córka Góry), Durga (Trudno Dostępna), Kali (Czarna).

Znaczącymi bogami w hinduizmie są również opiekunowie stron świata, na przykład Indra to strażnik Wschodu, bóg burzy, wiatru i wojny, Agni - bóg ognia, jest strażnikiem południowo-wschodniej strony świata, Jama jest strażnikiem południowej strony świata, groźnym bogiem śmierci, a Waruna pełni straż nad Zachodem, włada oceanami, morzami i wodami lądowymi. Ważną rolę odgrywają też bóstwa zwierzęce, wśród nich Nandin, biały byk, wierzchowiec Śiwy, wyraża płodność i siłę, Garuda to wierzchowiec Wisznu, Hanuman -przedstawiany w postaci małpy płci męskiej - jest uznawany za boga mądrości i uczoności, Ganesia - wyobrażany w postaci dziecka o głowie słonia - reprezentuje nie tylko witalność świata zwierząt, ale co najważniejsze, "pomaga" w przezwyciężaniu przeciwieństw i pozyskaniu pomyślności.

Święta.

W różnych rejonach Indii obchodzi się inne święta, tradycyjnie też różne są święte miejsca, do których wędrują pielgrzymi. Istnieją też jednak święta wspólne dla większości wyznawców hinduizmu. Jednym z takich świąt jest Diwali, Święto Światła, przypadające na przełom października i listopada. Kojarzone jest ono z kultem Lakszmi - bogini szczęścia i pomyślności, małżonki Śiwy. Charakterystycznym elementem tego święta, nazywanego także hinduskim Nowym Rokiem, są sztuczne ognie i fajerwerki. Hindusi wierzą, że szczęście zawita do każdego domu, w którym jest zapalone światło. Wiosenne święto Holi jest równie popularne jak Diwali, bardziej uroczyście obchodzone jest w północnej części kraju. Holi to święto radosne. jego charakterystycznymi elementami są okazjonalne żarty i okresowe zawieszenie podziału kastowego i większości tabu. Bohaterami święta Holi są Kriszna i Wisznu, a dzień ten jest uznawany za święto płodności i nieskrępowanej seksualności. Tradycja nakazuje w czasie święta Holi oblewanie się barwioną wodą albo obrzucanie kolorowym pudrem. Ostatnio w niektórych miejscowościach zakazano tych praktyk. Najsłynniejszą pielgrzymką hindusów jest odbywająca się co 12 lat Kumb Mela - pielgrzymka i kąpiel w świętej rzece - Gangesie. W pielgrzymce do Allahabadu, gdzie spotykają się dwie święte rzeki - Ganges i Jumna - uczestniczy czasami nawet 10 milionów pielgrzymów.

Kult.

Wyznawcy hinduizmu nie są zobowiązani do uczestnictwa w jakimkolwiek publicznym obrzędzie czy akcie kultu. Religia ta jest bowiem skrajnie indywidualistyczna i jedyny obowiązek, jaki nakładu na swoich wyznawców to nakaz postępowania zgodnie z obowiązkami wynikającymi z przynależności kastowej. W hinduizmie kapłan nie jest niezbędnym pośrednikiem w kontaktach człowieka z bogami. Nie ma też zwyczaju wspólnego, zbiorowego czczenia bóstw. Każdy hindus może indywidualnie oddawać cześć bogu w świątyni albo we własnym domu. W świątyniach ofiarowuje się wizerunkom bogów dary, na przykład kwiaty, i chodzi się w kółko zgodnie z ruchem wskazówek zegara. W domu pobożny hindus, zwłaszcza ten wysoko urodzony (czyli należący do kasty kapłanów, wojowników albo kupców) odprawia codzienne rytuały w specjalnym, odosobnionym pokoju albo przed umieszczoną w kącie kapliczką. Bogów, przodków i wszystkie żywe istoty czci się odpowiednio - wznosząc modlitwy, ofiarowując ogień, wodę i pokarm. W hinduizmie znane są rytualne uroczystości związane z poszczególnymi etapami życia rytuały inicjacyjne młodych mężczyzn, śluby, pogrzeby (zwykle poprzez kremację) i oddawanie czci przodkom rodu. Pogrzeb polega na spaleniu zwłok zmarłego i rozsypaniu prochów. Tradycyjna forma pogrzebu, w czasie którego żona była zmuszana do towarzyszenia zmarłemu mężowi na stosie (sati), została zakazana przez Brytyjczyków w 1829 roku chociaż i obecnie zdarza się do 2000 sati rocznie.

Zastanawiając się nad istotą hinduizmu, można odnaleźć dwie charakterystyczne dla niego tendencje: pierwsza polega na zdolności przyswajania przez niego i wchłaniania idei często mu obcych czy wręcz sprzecznych, druga na tolerancji pozwalającej na współistnienie wielu poglądów. Obie tendencje sprawiają, że hinduizm od wieków jest wciąż ten sam, a jednocześnie inny.

Trzy hinduizmy.

We współczesnym hinduizmie największe znaczenie mają wisznuici, śiwaici i siaktowie. Każda hinduska rodzina zgodnie ze swą wielopokoleniową tradycją wyznaje jedną z tych odmian hinduizmu. Różnią się one nie tylko obiektem kultu, ale także poglądami na istotę wiary i sposób osiągnięcia zbawienia. Ich wyznawców można spotkać w całych Indiach, chociaż śiwaizm dominuje wśród hindusów w Kaszmirze i w Tamilnadzie, a siaktyzm w Bengalu i Asamie. Wisznuitów można rozpoznać po namanie, znaku namalowanym na czole, składającym się z trzech linii, jednej pionowej - czerwonej - i dwu - białych, połączonych u nasady nosa. Czasem na szyi mają długi różaniec z czarnych nasion wielkości orzecha, w czasie pielgrzymek noszą ze sobą gongi i trąby. Obiektem ich czci bywają małpy, drapieżne ptaki i kobry. Śiwaitów poznaje się po symbolicznej lindze przymocowanej do włosów bądź noszonej w formie wisiorka na szyi. Głównymi przedmiotami ich czci jest linga i byk Nandin, wierzchowiec Śiwy.

W hinduizmie istnieje też bardzo popularny kult Bogini Matki. Łączy się go zwykle z praktykami określanymi mianem siaktycznych lub tantrycznych. Siakti (moc) jest personifikacją energii boga w postaci żeńskiej. Kult małżonki Śiwy ma wielu zwolenników; współcześnie ma on dwa aspekty: dobroczynny i budzący grozę. W pierwszym bogini występuje pod imionami Gauri, Uma, Parwati, w drugim - Durgi, Kali, Ćamunda.

Kult bogini łączy się z praktykami tantrycznymi. Tantryzm (tantra - osnowa, system nauki i ceremonii, także pisma traktujące o systemie) jest nie tyle religią czy filozofią, ile metodą prowadzącą do utożsamienia się z najwyższym bytem przez doskonalenie samego siebie. Tantryzm ma liczne odmiany, oprócz hinduistycznej także buddyjską i dżinijską. W tantryzmie za pomocą odpowiednich praktyk i rytuałów doskonali się ciało i ducha, ciało oczyszcza się, na przykład, poprzez praktykę jogi, która wpływa również na umysł. Ważna jest też medytacja, której towarzyszy wypowiadanie świętych zgłosek manifestujących bóstwa (mantra). Na ogół jest to om (aum), których znaczenie ma wiele objaśnień. W jednym z nich a jest symbolem Śiwy, u uosabia siakti, m symbolizuje wszelkie stworzenie. Według wyznawców, mantra kondensuje w sobie energię lub moc bożą, poprawne zaś jej wypowiedzenie wzbudza specyficzną siłę, pozwalającą praktykującemu na osiągnięcie identyfikacji z bogiem.

Należy dodać, że sposób rozumienia bóstw różni się zasadniczo w zależności od osoby wyznawcy - inaczej rozumiany jest w kulcie ludowym, inaczej w kręgach intelektualnych, bywa nawet, że młodzi wykształceni hindusi pogardzają kultami tradycyjnymi, a boga traktują w kategorii bytu absolutnego.

Wpływ religii na życie.

Hinduizm jest tak mocno zakorzeniony w życiu mieszkańców Indii, że wpływa na ich życie codzienne, zachowania, sposób ubierania, pożywienie, kulturę a nawet dziedziczenie zawodów co narzuca dżati.

W sferze sztuki rozumianej jako jedność przez wieki obowiązywała teoria smaku artystycznego. W psychice widza, słuchacza dzieło sztuki miała wzbudzić określone emocje, przez odwołanie się do uczuć wspólnym wszystkim ludziom (miłości, gniewu, strachu, śmiechu, itd.). Jednak wymagano od niego również znajomości symboli kulturowych, głównie wyrażanych przy pomocy ludzkiego ciała (ekspresja twarzy, gesty rąk, postawy ciała). Do dzisiaj ten tradycyjny zestaw symboli ma zastosowanie w teatrze tańca oraz dramacie religijnym. Kod jest na tyle wspólny wszystkim mieszkańcom Indii, że wykorzystuje się go na co dzień, w gestykulacji podczas rozmowy, czy komunikacji niewerbalnej. Powszechny jest zwyczaj zdejmowania obuwia przed każdą świątynią, głęboki pokłon, nieraz z dotknięciem czołem ziemi, niezależnie od wyznania.

Choć teatr niereligijny przeżywa w Indiach kryzys, tradycje klasycznego dramatu są w pewien sposób obecne w indyjskiej kinematografii. Bollywood (Bombay + Hollywood) dostarcza prawie połowę światowej produkcji filmowej. Oprócz filmów zbliżonych do musicalu są też bardzo ambitne i religijne. Seriale na podstawie Mahabharaty czy Ramajany mają olbrzymią widownię, aktorzy odtwarzający główne role są czczeni jak półbogowie. Kinowa wersja Bhagawadgity, z sanskrycką wersją językową, zamieniała sale kinowe w świątynie, z nieodłącznym religijnym skupieniem i zdejmowaniem butów na zewnątrz. Indyjska muzyka, oparta na własnej gamie. Do dziś popularne są instrumenty takie jak sitar, wina, tabla, mridangi - niezmienne od stuleci. Muzyka hindustańska to mieszanka wielu wpływów, głównie muzułmańskich. Do dziś naucza się muzyki nie przez nuty, ale słuchanie mistrza, mozolne powtarzanie podstawowych skal i fraz, skomplikowanych rytmów.

Indyjska kuchnia, mimo dominującego wegetarianizmu, jest bardzo różnorodna. Ta sama potrawa smakuje inaczej w różnych rejonach kraju. Jeśli jada się mięso, to bardzo rzadko wołowinę, przeważnie kurczaki lub baraninę. W pasie przybrzeżnym często ryby uzupełniają dietę, której głównymi składnikami są ryż i owoce. Różnie mogą się nazywać potrawy, ale przeważnie je się prawą ręką, mieszając ryż z sosami, zamiast łyżki używając podpłomyków z mąki pszennej, grochowej, czy soczewicy. Wszyscy piją czaj - herbatę z mlekiem, cukrem i przyprawami (kardamon, imbir). Indie to jeden z niewielu krajów na święcie gdzie bary McDonald's nie mają racji bytu. Kobiety trwają przy tradycyjnym ubiorze - sari, pas materiału o długości 5,5 m, często pięknie zdobiony (jedwab z brokatem) jest obok tzw. pańdżabka (spodnie i długa bluza) podstawowym strojem kobiet w różnym wieku czy pozycji społecznej. Indyjskie kobiety noszą długie włosy pielęgnowane od wieków henną. Również mężczyźni tradycyjnie noszą wąsy, rzadziej brody, ubierają dhoti czy lungi, często na głowach zawijają turbany.

W hinduizmie istnieje przekonanie, że człowiek zależnie od swoich zdolności i skłonności, może pojmować i wyobrażać sobie prawdę o Bogu i człowieku w najrozmaitszy sposób. Prawda absolutna wydaje się przerastać możliwości poznawcze człowieka. Dlatego wyznawcy hinduizmu nie są skłonni do przyjmowania dogmatów religijnych, a gotowi do postawy obojętności wobec nich i do uznania prawdy cząstkowej w każdym z wierzeń czy systemów religijnych, co rodzi postawę tolerancji wobec różnych przekonań religijnych. Hinduiści nie uważają swojej religii za najprawdziwszą na świecie, lecz za najprostszą i najkrótszą drogę do wyzwolenia. Religia jest dla nich przede wszystkim drogą życia, a jego sposób ważniejszy niż prawdy religijne, w ich przekonaniu same w sobie względne.

Bibliografia:
1. Auboyer Jeannine, Życie codzienne w dawnych Indiach, 1968;
2. Kieniewicz Jan, Historia Indii, 1980;
3. Słuszkiewicz Eugeniusz, Kultura dawnych Indii a religia, (W:) Kultura a religia, 1977;
4. Wilowski Włodzimierz, Hinduizm, (W:) Wiedza i życie, nr 1/1996;
5. Żbikowski Tadeusz, Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne Indii i Chin, (W:) Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, 1974;
6. Cywilizacja indyjska, (W:) Encyklopedia PWN - multimedialna;
7. Tomczak Jan, Hinduizm i buddyzm w poszukiwaniu wyzwolenia człowieka, (W:) www.opoka.org;
8. Żak-Bucholc Joanna, Hinduizm - rys historyczny,(W:) www.racjonalista.pl.

Grzegorz Osuch
V Liceum Ogólnokształcące im. Romualda Traugutta
w Radomiu


Zaświadczenie online



numer online: 121 gości

reklama