Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
6932
rok szkolny
2009/2010

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Realizacja potrzeb psychospołecznych dziecka przewlekle chorego

Potrzeba jest właściwością człowieka, siłą będącą źródłem jego aktywności, motorem działania. Jako motywy działalności są one ważnym elementem życia psychicznego. Przy chwilowym niezaspokojeniu określonej potrzeby, nie zachodzą jeszcze w psychice poważniejsze zmiany. Jeśli jednak jakieś, zwłaszcza silne odczuwane potrzeby są zablokowane na czas dłuższy, powstają wówczas niekorzystne zmiany w rozwoju psychofizycznym i w zachowaniu jednostki.
Choroba jest jednym z najbardziej niepożądanych zjawisk w życiu i rozwoju dziecka, gdyż zaburza jego zdrowie, będące podstawą rozwoju.
"Potrzeby mają charakter złożony i stanowią przedmiot wielu dyscyplin naukowych, stąd trudno jest wypracować w tym względzie jednolite podstawy teoretyczne". Dyscypliną, która stosunkowo najbardziej wielostronnie zajmowała się do tej pory potrzebami człowieka, jest psychologia. To właśnie w obszarze tej dziedziny nauki powstały najbardziej znane teorie i najbardziej wyczerpujące klasyfikacje potrzeb.
Większość definicji odnosi termin "potrzeba" do określonego stanu jednostki i powstałego w wyniku braku lub nadmiaru "czegoś", deprawacji, stanu niezadowalającego. Przyjmując, iż każdy organizm zachowuje się tak, by osiągnąć stan optymalny dla swego życia, termin ten określa jakieś zaburzenie, zakłócenie optimum życiowego. Wszyscy autorzy uznają ten stan za czynnik inicjujący aktywność jednostki, która ukierunkowana jest na określony przedmiot. Osiągnięcie takiego przedmiotu oznacza zniesienie zakłócenia optimum życiowego jednostki.
Według A.Maslowa, podstawową konsekwencją zaspokojenia potrzeby jest jej zniknięcie i pojawienie się nowej. Zdaniem autora organizm jest aktywny wtedy, gdy powstanie w nim brak lub nadmiar czegoś i wywoła w nim stan potrzeby. Są one bezpośrednim źródłem aktywności człowieka.
Tak jak brak jest jednoznacznej definicji terminu, tak brak jest precyzyjnej klasyfikacji potrzeb. Najbardziej ogólne podziały to np. podział na potrzeby biologiczne i społeczne lub w ujęciu innych autorów biologiczne i psychiczne.
S. Rubinsztejn dzieli potrzeby na dwie grupy: materialne i duchowe. Obrębie pierwszej grupy wymienił niższe potrzeby wegetatywne (pożywienie, tlen, ciepłot ciała itp.) oraz potrzeby wyższe związane z pracą i codziennym życiem człowieka (potrzeba aktywności, obcowania z innymi, wspólnej pracy itp.). Do drugiej grupy zaliczył potrzeby zaspokajane przez przedmioty idealne (wartości estetyczne, moralne, poznawcze).
W sposób przejrzysty klasyfikację potrzeb przedstawia A.H.Maslow. Wśród potrzeb wyróżnia on potrzeby podstawowe, do których zalicza potrzeby fizjologiczne, bezpieczeństwa, przynależności i miłości, szacunku, wiedzy i rozumienia, estetyczne oraz potrzeby wyższe, które są późniejszym wytworem rozwoju filogenetycznego i im jest ona wyższa, tym bardziej specyficznie ludzka i tym mniejsze ma znaczenie dla biologicznego przetrwania.

Wpływem choroby na psychikę, na rozwój psychoruchowy oraz przystosowanie psychospołeczne w polskiej psychologii i pedagogice specjalnej zaczęto interesować sie dopiero w latach powojennych.
Pierwsza koncepcje psychologiczna choroby przewlekłej dziecka stworzyła J.Doroszewska. Wg niej "każda choroba w sposób dla siebie charakterystyczny nie tylko przeciąża układ nerwowy, ale i deformuje prawidłowe funkcjonowanie jego procesów w sposób charakterystyczny dla rodzaju choroby"

Współcześnie istnieje szereg różnorodnych definicji pojęcia choroby przewlekłej. Najbardziej znana jest definicja, która została omówiona przez Komisje Chorób Przewlekłych przy Światowej Organizacji Zdrowia. Wg niej choroba przewlekła to "wszelkie zaburzenie lub odchylenia od normy, które mają jedna lub więcej z następujących cech charakterystycznych: są trwałe, pozostawiają po sobie inwalidztwo, spowodowane są nieodwracalnymi zmianami albo wg wszelkich oczekiwań wymagać będą długiego okresu nadzoru, obserwacji czy opieki"

Poglądy te wywarły wpływ na badania prowadzone w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Badacze poszukiwali związków miedzy rodzajem i stopniem nasilenia choroby a cechami psychicznymi dziecka. Interesującą koncepcję psychologiczną choroby stworzył J.Reykowski, który zaprezentował pogląd, że osoby chore znajdują się w sytuacji trudnej, stresowej. Stres powoduje istotne zmiany w psychicznym funkcjonowaniu człowieka, zaburza u niego obraz samego siebie, obniża jego samoocenę i poczucie własnej wartości. Również Z.Sękowska ujmuje chorobę w kategoriach stresowych. Uważa ona, że długotrwały stres, jaki stanowi przewlekła choroba prowadzi do zachwiania równowagi psychofizycznej. Choroba naraża dzieci na stany frustracyjne, gdyż blokuje u nich możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb fizjologicznych i psychofizycznych, a także prowadzi do zaburzeń zachowania. Wpływ choroby na psychikę dziecka w kategoriach niezaspokojonych potrzeb prezentuje również Z. Skorny, który wyróżnia następujące rodzaje deprywacji potrzeb:
a) deprywację społeczną, gdy np. dziecko na skutek hospitalizacji zostaje pozbawione kontaktów z rodziną i rówieśnikami,
b) deprywację czynnościową, gdy choroba uniemożliwia dziecku podejmowanie różnego rodzaju czynności,
c) deprywację sensoryczną, gdy w wyniku choroby dziecko narażone jest na zubożenie bodźców wzrokowo słuchowych.

Przedstawione powyżej teorie ujmują globalnie wpływ wszystkich chorób na psychikę człowieka, traktując każdą długotrwałą chorobę jako czynnik zubożający jego funkcjonowanie psychiczne.
Na ścisły związek choroby z życiem psychicznym dziecka zwraca również uwagę I. Obuchowska, która ujmuje chorobę jako "zdarzenie" w procesie rozwoju dziecka. W każdym wypadku choroba stanowi dla dziecka obciążenie psychiczne, początkowo występuje naprzemienność różnych reakcji i zachowań, a w miarę trwania choroby i narastania obciążenia utrwalają się bierne formy zachowania. Na istotne aspekty skutków długotrwałej choroby dziecka dla całokształtu jego funkcjonowania oraz jej wpływu na życie całej rodziny wskazuje E.Wielgosz. Utożsamia ona chorobę z czynnikiem traumatyzującym, który wpływa ujemnie na ogólny rozwój dziecka chorego. Wpływ ten jest większy, im młodsze dziecko zaatakuje choroba. Zbliżone poglądy prezentuje E.Góralczyk, uważa ona, że przewlekła choroba dziecka, zwłaszcza taka, która nie rokuje poprawy w wieloletniej perspektywie czasowej, obok zaburzeń somatycznych wywołuje rozległe skutki psychiczne, tj. lęk, bezsilność, utratę nadziei, obniżenie poczucia własnej wartości, poczucie wstydu i bycia innym.
Psychiczne skutki choroby dla rozwoju dziecka kompleksowo ujmuje A.Maciarz, koncentruje się na niekorzystnych sytuacjach, w których zmuszone jest uczestniczyć dziecko przewlekle chore, np. unieruchomienie dziecka, ograniczenie jego samodzielności i uzależnienie od innych osób, ograniczenie możliwości uczenia się i osiągania dobrych wyników w nauce.
Dzieci chore maja utrudniony kontakt z rówieśnikami, bo często przebywają w szpitalu, bądź w domu z powodu gorszego samopoczucia. Ponadto są wykluczone z niektórych zajęć i zabaw, co znacznie ogranicza ich atrakcyjność jako kolegów. Wolniej też rozwija sie u nich poczucie własnej wartości i skuteczności. Choroba może przy korzystnym splocie okoliczności, mieć też wpływ pozytywny. Ponieważ dziecko zmuszone do ciągłej samokontroli, szybkiego reagowania na swój stan, rozpoznawania ewentualnego zagrożenia, może to prowadzić do wykształcenia takich cech jak: odpowiedzialność, zdyscyplinowanie, samodzielność, co ułatwi także w dorosłym życiu radzenie sobie z chorobą

Literatura:

  • W. Pilecka "Rewalidacja dzieci przewlekle chorych i kalekich"Wydawnictwo Naukowe WSP Kraków 19920
  • W. Pilecka "Z problemów pedagogiki specjalnej -chorobowe i pozachorobowe uwarunkowania rozwoju psychoruchowego dzieci o specjalnych potrzebach zdrowotnych" Kultura i Edukacja 1994, nr.4 (10)
  • Materiały z konferencji psychologicznej "Rozwój psychiczny dziecka przewlekle chorego" Kraków 1996, autor W. Pilecka
  • J. Doroszewski "Pedagogika specjalna tom 1,2", Ossolineum, Wrocław 1989;
  • M. Jarosz red. "Psychologia lekarska", PZWL, Warszawa 1983;

    Violetta Nowak
    Zespół Placówek Specjalnych
    przy ZOZ w Opolu


  • Zaświadczenie online



    numer online: 32 gości

    reklama