Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
8295
rok szkolny
2010/2011

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Miejsce i rola twórczości plastycznej w procesie nauczania - uczenia się w nowoczesnym systemie kształcenia

Hasło "wychowanie przez sztukę" rzucone w 1945 roku przez Reada do dziś w swoim założeniu jest aktualne.

W Polsce problematyka wychowania przez sztukę została dość wcześnie zaproponowana przez Bogdana Suchodolskiego.

Wychowanie przez sztukę wykraczając poza tradycyjny wąski zakres tzw. wychowania estetycznego, powinno obejmować kształtowanie całego człowieka w tych kategoriach postaw i przeżyć, które w świat ludzkiej cywilizacji wprowadza sztuka.

„Wychowanie przez sztukę,rozumiane zarówno jako kształtowanie własnej aktywności, powinno się stać jednym z głównych kierunków wychowania dla przyszłości" (B. Suchodolski, 1969, s. 182).

"Wychowanie przez sztukę ma służyć przezwyciężaniu błędów wychowania tradycyjnego i właśnie dlatego określa się je często mianem wychowania dla przyszłości" – pisze I. Wojnar (I. Wojnar, 1970, s. 239).

Współczesne teorie wychowania przez sztukę rozszerzają dawną koncepcję kształcenia wyłącznie wrażliwości na sztukę i piękno. Uznają bowiem możliwość wielostronnego kształtowania ludzkiej osobowości, kształtowania opartego na podstawach estetycznych, przy wykorzystaniu wielostronnych wartości sztuki. Przyznają sztuce bardzo istotne miejsce wśród czynników oddziałujących na przeżycia i postawy człowieka.


REKLAMA

Stanisław Popek uważa, że koncepcja wychowania przez sztukę,jako warunek i efekt rozwoju dziecka, zdobyła sobie w naszym kraju wysoką rangę. Jest to głównie zasługa znakomitych opracowań S. Szumana, I. Wojnar, B. Suchodolskiego, którzy w ciągu kilkudziesięciu lat uprzystępnili czytelnikowi dorobek w tej dziedzinie, a także stworzyli oryginalne w treści i formie koncepcje własne.

Koncepcja wychowania przez sztukę stworzyła możliwości szukania właściwych rozwiązań dla wychowania plastycznego, realizowanego przez uczestnictwo w sztuce.

Jest to propozycja wychowania przez działanie

Wychowanie plastyczne powinno uwzględnić wszystkie fazy procesu tworzenia i obserwację natury, myślenie emocjonalne, decyzję o podjęciu działania oraz sam proces kształtowania dzieła.

Rezultatami wychowania plastycznego, rozumianego jako uczestnictwo w sztuce, mają być oczywiście nie dzieła sztuki, lecz między innymi postawy, będące wynikiem działań występujących przed ukończeniem dzieła. Działania takie mają znaczenie ogólno-wychowawcze, a także plastyczne. Wychowanie plastyczne ma szanse spełnienia stojących przed nim zadań współcześnie i w przyszłości.

Świadomie organizowany proces wychowawczy w zakresie wychowania estetycznego winien obejmować kontakt z dziełami zapewniony przez odpowiedni ich zestaw reprezentujący różne dziedziny, jak również aktywność ekspresyjną własną w możliwie

Rozwój człowieka w sferze sztuki ma dwa aspekty. Jeden to przygotowanie do twórczego odbioru sztuki, wywołanie potrzeby głębokich doznań artystycznych i tworzenia dzieł sztuki.

Drugi to powszechność dostępu do dzieł sztuki, estetyka życia codziennego, uwrażliwienie na piękno natury, otoczenia i wytworów ludzkich.

„Oba podejścia są istotnie ważne i winny być konsekwentnie realizowane w pracy pedagogicznej" (A. Pytlak, 1982, s. 195).

S. Kościelecki sądzi, że wychowanie dla przyszłości można realizować tylko wówczas, gdy wychowanie plastyczne będzie przygotowywać do percepcji wizualnej wszystkich zjawisk przyrody, techniki, nauki i sztuki na równych prawach.

Program ten został określony przez samego autora jako "otwarte oczy dla otwartego umysłu" (S. Kościelecki, 1975, s. 202).

Sztuka jest więc środkiem wychowania, ponieważ kształtuje postawy człowieka, ale jednocześnie jest środkiem nauczania, ponieważ wzbogaca zasób wiedzy i mechanizmy poznawcze. Sztuka przez to, że nie przeciwstawia wychowania-nauczaniu, akcentuje jedność i niepodzielność procesu formowania osobowości.

Sztuka plastyczna jest jednym z czynników rozwijających wrażliwość na piękno. Budzenie przeżyć estetycznych i rozwijanie wyobraźni dziecka oraz wychowanie w atmosferze sztuki i piękna stanowi podstawę nauczania.

„Twórczość ta okazała się niewyczerpanym źródłem wiedzy o życiu psychicznym dziecka, a także stała się specyficzną drogą kształcenia i wychowania" (S. Popek, 1978, s. 8).

Twórczość plastyczna odgrywa ważną rolę w rozwoju umysłowym, emocjonalno-społecznym i motorycznym dziecka.

Plastyka jest jedną z podstawowych form wypowiedzi i porozumiewania się za pomocą bezpośrednich (realistycznych) lub pośrednich (symbolicznych, abstrakcyjnych) środków wyrazu. Wewnętrzna potrzeba wypowiadania się w tej formie nasila się szczególnie w okresie przedszkolnym, kiedy język mówiony lub pisany nie jest dominującym środkiem porozumiewania się,

„Plastyka jest również formą wyrażania pragnień, nadziei, zwątpień, radości, smutków oraz najbardziej fantastycznych marzeń" (S. Popek, 1978,s. 150).

Na rozwój człowieka oddziaływują cztery grupy czynników, a mianowicie: wrodzone zadatki anatomiczno-fizjologiczne, przede wszystkim właściwość układu nerwowego, aktywność własna jednostki, środowisko w jakim żyje, oraz wychowanie i nauczanie.

Dydaktykę interesuje organizacja procesu kształcenia w pojęciu masowym w warunkach aktualnego systemu szkolnego, bazującego na uznanym i dostępnym stanie wiedzy o procesach i wytworach plastycznych.

Edukacyjna działalność nauczycieli placówek przedszkolnych ma zasadnicze znaczenie dla wychowania i kształcenia.

Twórczość plastyczna dziecka ma szczególne znaczenie w procesie nauczania- uczenia się w nowoczesnym systemie kształcenia zdaniem L. Dąbrowskiej - "Jeżeli zabraknie w okresie przedszkolnym wszechstronnie pojętej twórczości plastycznej, to rozwój dziecka może przebiegać wolniej" (L. Dąbrowska, 1996,s. 214).

"Do realizacji celów kształcenia w zakresie edukacji plastycznej mogą okazać się przydatne programy interdyscyplinarne oraz urozmaicenie form działań plastycznych" (W. Grelowska, 2000, s. 99). – uważa W. Grelowska.

Kształcenie na polu edukacji plastycznej wiąże się z zastosowaniem różnorodnych metod: słowno-oglądowych oraz praktycznych, informujących, problemowych i poszukujących.

"W procesie kształcenia istotne są rezultaty dydaktyczno-wychowawcze, ale osiągnięcie ich winny warunkować wyznaczniki procesu percepcji i ekspresji plastycznej" (W. Grelowska, 2000, s. 99).


REKLAMA

Proces percepcji jest próbą uwewnętrznienia świata: oznak, znaków i znaczeń, a proces ekspresji – uzewnętrzniania indywidualnego świata dziecka. Uczenie się dzieci w latach 3-7 odbywa się głównie w toku zabawy oraz w obcowaniu dziecka z dorosłymi. Uczenie ma charakter mimowolny i okolicznościowy.

Ta forma uczenia się dziecka polega na przyswajaniu rzeczy nowych – nowych wiadomości, umiejętności i nawyków w trakcie wykonywania działań zabawowych lub na zaspokajaniu ciekawości ujawniającej się przy okazji różnych, mniej czy bardziej przypadkowych spostrzeżeń.

Charakteryzująca dzieci w wieku przedszkolnym naturalna aktywność, ciekawość i chłonność umysłu, plastyczność psychiczna i skłonność do naśladownictwa, łatwość przyswajania umiejętności praktycznych i wiedzy czerpanej z otoczenia, a ponadto także wrażliwość emocjonalna, to czynniki stwarzające szczególnie korzystne warunki do osiągania przez nauczycieli pozytywnych efektów swoich działań edukacyjnych.

Celem wychowania przedszkolnego jest wspomaganie i ukierunkowanie rozwoju dziecka zgodnie z jego wrodzonym potencjałem i możliwościami rozwojowymi w relacjach ze środowiskiem społeczno-kulturowym i przyrodniczym.

Wychowanie i nauczanie zmierzają do wywołania w psychice człowieka zmian kształtujących jego umysł, uczucia, wolę, charakter i osobowość w pożądanych przez wychowawców kierunkach.

Okres dzieciństwa ma ogromny wpływ na kształtowanie się ludzkiej osobowości.

Osobowość człowieka kształtuje się i rozwija od wczesnego dzieciństwa.

Podstawowe znaczenie w tym rozwoju ma wiek przedszkolny, tzn. okres, w którym dziecko doznaje pierwszych obserwacji i gromadzi swe spostrzeżenia oraz doświadczenia.

Wychowanie plastyczne jest ważnym elementem wychowania estetycznego i wychowania ogólnego. Może współdziałać w rozwoju pełnej osobowości człowieka przez integrację procesów emocjonalnych, intelektualnych i manualnych, a także przygotowywać do życia w społeczeństwie.

W edukacji plastycznej dziecko ma do czynienia z tworzeniem i odbiorem dzieła plastycznego (jest twórcą i odbiorcą).

Z tego też względu wyznaczamy edukacji plastycznej dwa nadrzędne cele:
- rozwijanie spontanicznej ekspresji dziecka,
- przygotowanie dziecka do odbioru (recepcji) dzieła plastycznego.

"Nauczyciel winien kształcić i doskonalić zdolności poznawcze, zmysły

zwłaszcza oko i sprawność ręki oraz rozwijać uzdolnienia kierunkowe, zdolności twórcze, zainteresowanie sztuką i zamiłowania plastyczne" (W.Grelowska, s. 101) - oświadcza W. Grelowska.

Zadaniem nauczyciela jest umożliwienie poznania otaczającej rzeczywistości, uwrażliwienie na piękno różnorodnych zjawisk – przyrodniczych, społecznych i odpowiednie zorganizowanie warsztatu pracy.

Wychowawczyni w przedszkolu nie ogranicza się do postawy biernego obserwatora, lecz pełni rolę pedagoga odpowiedzialnego za rozwój twórczości plastycznej dzieci.

Twórczość plastyczna jest jedną z ważniejszych form działalności dziecka w wieku przedszkolnym. Poprzez rysunki, inne prace plastyczne poznajemy naszego wychowanka: jego emocje, rozwój intelektualny, zainteresowania.

Zadaniem nauczyciela przedszkola jest "Kierować rozwojem twórczości dziecka, to znaczy kształcić jego zdolności, umiejętności plastyczne i doprowadzić je do możliwie pełnego rozwoju w ramach stylu charakterystycznego dla sztuki dziecięcej" (M. Parnowska-Kwiatowska, 1959, s. 63).

Temu celowi służą: stworzenie w przedszkolu właściwej atmosfery sprzyjającej twórczości dziecka, pobudzanie jego aktywności i samodzielności, umiejętność nawiązywania z dzieckiem indywidualnego kontaktu.

Wychowawca nie powinien narzucać dziecku modelu do naśladowania, gdyż wypacza przez to plastyczną ekspresję dziecka, jego spontaniczność i niweczy jej wartość wychowawczą.

W. Grelowska uważa, że "Kształcenie twórczej ekspresji u wychowanków wymaga od nauczyciela specyficznej wiedzy i umiejętności, ponieważ łączenie poznania sztuki z ekspresją własnych doświadczeń powinno dokonywać się na dwóch płaszczyznach – procesu wychowawczego, organizowanego przez pedagoga kompetentnego w zakresie konkretnej dziedziny sztuki i zakresie wychowania" (W. Grelowska, 2000, s. ).

Dlatego konieczne jest takie przygotowanie młodego pokolenia, które umożliwi mu efektywne i twórcze życie w społeczeństwie ludzi dorosłych. Wszystkie kierunki edukacji i projektowanych zajęć w programie i planie pracy z dzieckiem mają jednakowe i ważne znaczenie dla rozwoju wszystkich dzieci w grupie. Oznacza to, że nie może być w nauczycielskim planie preferowany określony rodzaj edukacji kosztem innego.

W przedszkolu takie dziedziny sztuki jak literatura, muzyka i plastyka pełnią doniosłą, jednakowo ważną rolę.

W każdym nowoczesnym systemie kształcenia i wychowania dąży się do równomiernego rozwoju wszystkich funkcji psychicznych dzieci, ponieważ jest to jedyna efektywna droga prowadząca do wszechstronnego ukształtowania osobowości. „Owa wielostronność realizuje się poprzez cztery podstawowe formy aktywności: intelektualną, werbalną, sensomotoryczną i emocjonalną" (S. Popek, 1980, s. 15).

Dziś kiedy tak wiele się mówi na temat przygotowania dzieci do szkoły, kształtowania ich wszechstronnego rozwoju, aktywizowania myślenia, trzeba mieć na uwadze to, że wychowanie przez sztukę stwarza w tym kierunku ogromne możliwości.

Bowiem, dobrze prowadzona twórcza praca malarska może dziecko nieśmiałe i zamknięte w sobie przekształcić w jednostkę odważną i czynną, pełną inicjatywy i wytrwałości.

Wiele nauczycielek przedszkoli o wysokiej kulturze i wrażliwości estetycznej uzyskuje znakomite rezultaty w budzeniu twórczej ekspresji dzieci.

Należy wyrazić żal, że ten zapoczątkowany proces zbyt często bywa zahamowany na szczeblu nauczania początkowego.

Ciągle jeszcze niedostatecznie doceniamy plastykę. W szkołach obserwujemy zjawisko spychania jej na margines, a nawet eliminowania. A przecież plastyka odgrywa ważną rolę w ogólnym rozwoju osobowości dziecka; uczy, wychowuje, wzbogaca psychikę.

"Wychowanie plastyczne jest często traktowane jako margines w całokształcie wychowania przedszkolnego i szkolnego.

Zajęcia plastyczne uważa się za miłe, ale niezbyt ważne uzupełnienie rzeczywiście poważnych zajęć" (J. Rajczakowska, 1998, s. 288).

Dzieci są z natury twórcze, przychodzą na świat z tymi zdolnościami i można w korzystnych warunkach te uzdolnienia kształcić i rozwijać.

Wychowanie plastyczne powinno uwzględnić wszystkie fazy procesu tworzenia : obserwację natury, myślenie emocjonalne, decyzję o podjęciu działania oraz sam proces kształtowania dzieła

Rozwoju uczuć estetycznych, wyobraźni artystycznej, wrażliwości emocjonalnej w stosunku do piękna nie wolno pozostawiać samemu sobie, wszystko to wymaga systematycznej i żmudnej pracy wychowawczej. Jest to bardzo ważne zadanie każdej nauczycielki, to ona bowiem jest pierwszym zewnętrznym krytykiem prac plastycznych. Musi umiejętnie ocenić każdą pracę, by nie doprowadzić do blokady emocjonalnej dziecka.

W. Lam uważa, że "dzięki zorganizowaniu powszechnego kształcenia i wychowania poprzez sztukę można by zachować w społeczeństwach twórczą wrażliwość, dać im niczym niezastąpioną szansę wielkich przeżyć i szlachetnych dążeń, podnoszących wiarę w wartość życia" (W. Lam, 1967, s.69).

Jedną z ważnych zasad wychowania przedszkolnego jest wykształcenie w każdym człowieku umiejętności przedstawienia czegoś rysunkiem i wyrażania się graficznego.

Podstawowym zadaniem nauczyciela przedszkola jest stwarzanie korzystnej atmosfery dla rozwoju sztuki dziecka.

Współczesna edukacja jest jednostronna i zdominowana przez powierzchniowe pojmowane kształcenie umysłu. Uzasadniona jest więc równoważąca rola wychowania estetycznego, rozwijania wyobraźni, wrażliwości i kultury estetycznej, a także dyspozycji twórczych.

Sztuka jako czynnik edukacyjny ma znaczenie integralne i integrujące, wpływa bowiem zarówno na wychowanie estetyczne, jak na rozwój emocjonalny i moralno-społeczny. Wychowanie przez sztukę rozwija osobowość aktywną, twórczą, bogatą wewnętrznie i otwartą na bogactwo świata, kultury i natury.

Twórczość plastyczna dzieci jest uniwersalnym środkiem, służącym do wypowiadania najgłębszych pragnień i przeżyć.

Jest także źródłem najwspanialszych wzlotów myśli twórczej, realizacją najskrytszych marzeń dostarczających uśmiechu i szczęścia dzieciom, a także licznym rzeszom miłośników tej twórczości.

Jest to język łączący uczucia dzieci i dorosłych całego świata.

Twórczość plastyczna dziecka coraz bardziej zyskuje uznanie w oczach współczesnego społeczeństwa.

W przyszłości wychowanie estetyczne (zdaniem wielu teoretyków i praktyków nauczania) może stać się podstawą kształcenia.

Teresa Niklewicz


Zaświadczenie online



numer online: 111 gości

reklama