Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
8362
rok szkolny
2010/2011

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Jąkanie - rodzaje, przyczyny, diagnoza

JĄKANIE - jest funkcją patologicznej niepłynności mówienia, zwykłej niepłynności mówienia, reakcji psychicznych, reakcji fizjologicznych i reakcji społecznych.
Niepłynność mówienia można podzielić na zwykła (normalną) i patologiczną. Natomiast reakcje jej towarzyszące mogą być indywidualne (psychiczne lub fizjologiczne) oraz społeczne. Pełny wzór wyrażający istotę jąkania jest więc następujący:

J = f (NP. + NZ + RF + RP + RS)

Gdzie: J - jąknie,
NP - niepłynność patologiczna,
NZ - niepłynność zwykła,
RF - reakcje fizjologiczne,
RP - reakcje psychiczne,
RS - reakcje społeczne.


REKLAMA

Początek jąkania może wystąpić w okresie, kiedy dziecko zaczyna mówić, chodzić do szkoły, dojrzewać płciowo. W około 90 przypadkach jąkanie występuje przed ukończeniem 7 roku życia i w tym czasie nie leczone może intensywnie rozwijać się. Pierwsze jego objawy zarejestrowano między 2 a 3 rokiem życia a więc w okresie kształtowania się zdania. Prawdopodobnie występują one już w pierwszych wyrazach, lecz są nie zauważalne. Jąknie powstaje i rozwija się więc w okresie kształtowania się mowy dziecka i jest wyrazem trudności tego okresu. Dziecko nie tylko się jąka ale i uczy się mowy.

Pierwsze badanie nad jąkaniem wczesnodziecięcym przeprowadził w latach 1934 - 1959 W. Johnson i współautorzy z Uniwersytetu Iowa. Wykazywały, że zjawiska traktowane przez rodziców jako początek jąkania nie miały niezwykłego podłoża, wynikały z banalnych, niedramatycznych powodów, ujawniały się stopniowo, cechowały się niepłynnością mówienia która zasadniczo była normalna ale przez rodziców została uznana jako jąkanie.

Praktycznie nie możliwe jest przeprowadzenie naukowych obserwacji w momencie wystąpienia jąkania. W tej sytuacji relacje rodziców są cennym źródłem informacji o jego początku. Ich ocena jest wprost proporcjonalna do liczby objawów niepłynnego mówienia. Udowodniona natomiast, że im było więcej symptomów jąkania tym większe było zaniepokojenia rodziców. Badanie wykazały że:
- 64% badanych miało jąkających się krewnych pierwszego lub drugiego stopnia
- średni wiek początków jąkania wynosił 28 miesięcy
- jąknie objawiało się o 3 miesiące wcześniej u dziewczynek niż u chłopców
- wszystkie badane dzieci zaczęły jąkać się przed ukończeniem 3 roku życia
- najbardziej charakterystyczną cechą wczesnego jąkania było powtarzanie sylab a ponadto często występowało wydłużanie głosek i napięcie mięśni
Wyniki te wskazują na bardzo bliskie nakładanie się w czasie początków jąkania i opanowania skomplikowanej artykulacji oraz złożonych struktur gramatycznych.

Niepłynność mówienia można podzielić na:
- niepłynność spastyczną występującą na tle nadmiernych skurczów mięśni aparatu mowy,
- niepłynność niespastyczną, której nie towarzyszą takie skurcze,
Wyróżnia się następujące rodzaje gdyż nie jest zjawiskiem jednorodnym:
- niepłynność semantyczną, kiedy istnieje trudność w płynnym przechodzeniu jednej informacji do drugiej. Objawami tej niepłynności są rewizje oraz powtarzanie spójników,
- niepłynność artykulacyjna, polega na trudności w płynnym przechodzeniu od jednej artykulacji do kolejnej. Objawami tej niepłynności jest powtarzanie, przeciąganie, blokowanie i dysrytmia.
Podstawowym kryterium różnicującym niepłynność zwykła od patologicznej jest kryterium fizjologiczne. Niepłynność zwykła jest niespastyczna, natomiast niepłynność patologiczna jest spastyczna. Ponadto niepłynność zwykła jest najczęściej nieuświadomiona i nielogofobiczna, podczas gdy niepłynność patologiczna jest przeważnie uświadomiona i logofobiczna.

RODZAJE JĄKANIA

Istnieje kilka podziałów jąkania. Tradycyjnie dzieli się je na:
- jąkanie kloniczne, gdzie dominują skurcze kloniczne,
- jąkanie toniczne, gdzie dominują skurcze toniczne,
- jąkanie kloniczo - toniczne, gdzie występują skurcze mieszane.

Skurcze kloniczne lub toniczne mogą lokalizować się w różnych częściach aparatu mowy i dlatego wyróżniamy:
- jąknie oddechowe, gdy skurcze umiejscowiły się w aparacie oddechowym,
- jąknie fonacyjne, gdy skurcze umiejscowiły się w aparacie fonacyjnym,
- jąkanie artykulacyjne, gdy skurcze umiejscowiły się w aparacie artykulacyjnym.

Najczęściej skurcze lokalizują się jednocześnie w dwóch a nawet trzech częściach aparatu mowy.

Na podstawie logofobii, czyli lęku przed mówieniem, dzieli się na jąkanie:
- preneurotyczne, kiedy nie występuje logofobia,
- neurotyczne, kiedy występuje logofobia.
Pojawienie się logofobii jest kluczowym momentem w rozwoju jąkania, świadczącym o patologizacji tego problemu.


Księgarnia HELION poleca:

Niepłynności mówienia, szczególnie patologicznej towarzyszą reakcje: fizjologiczne, psychiczne, społeczne.

Reakcje FIZJOLOGICZNE zlokalizowane są w aparacie:
- oddechowym, np.: oddychanie asymetryczne, skrócenie fazy wydechowej, zwiększona liczba oddechów w jednostce czasu;
- fonacyjnym, np.: silne zaciskanie strun głosowych, gwałtowane ruchy krtani,
- artykulacyjnym, np.: klonus (krótkie, powtarzające się skurcze języka, warg), tonus (wzmożony, przedłużający się skurcz języka, warg) tremor (szybkie drganie czubka języka).

Wymienionym reakcjom fizjologicznym towarzyszyć mogą zbędne ruchy ciała, czyli współruchy. Oto ich lokalizacja:
- głowa - odwracanie, wysuwanie,
- twarz - marszczenie czoła, podnoszenie brwi, marszczenie brwi, przymykanie oczu, drganie policzków lub nozdrzy, zaciskanie warg, wysuwanie lub drganie języka, drganie podbródka lub żuchwy,
- szyja - napinanie mięśni szyi, drżenie lub załamanie głosu,
- tors zbędne ruchy torsu,
- ramiona - potrząsanie ramionami, zaciskanie rąk, przebieranie palcami,
- nogi - tupanie, kołysanie się.
Do współruchów dołączają często reakcje wegetatywne, takie jak: czerwienienie się, bledniecie, pocenie się, oziębienie dłoni, przyśpieszenie bicia serca.

PSYCHOSPOŁECZNE reakcje na niepłynność mówienia są różne. Można je podzielić w zależności od tego, kto jak reaguje - na reakcje indywidualne i reakcje społeczne, a w zależności od tego, jak się reaguje - na reakcje pozytywne i reakcje negatywne.

Z reguły reakcje społeczne (rodziców lub opiekunów) na niepłynność mówienia wyprzedzają reakcje indywidualne dziecka. Dlatego mówi się, że jąknie rodzi się w uszach rodziców a nie w ustach dziecka.

PRZEBIEG ROZWOJU JĄKANIA

Jąkanie jest zaburzeniem DYNAMICZNYM tzn. zmieniającym się w ontogenezie, SYTUACYJNYM tzn. występuje w jednych sytuacjach, a nie pojawia się w innych, OKRESOWYM tzn. pojawia się i znika, co dezorientuje otoczenie. Dlatego rozwój jąkania nie jest prostolinijny lecz przypomina raczej sinusoidę. W konkretnym przypadku tego zaburzenia mowy jest albo typowy (stopniowy) albo nietypowy (nagły).

Objawy: powtarzanie - przeciąganie - blokowanie
Przyczyny: klonus - tonus - współruchy
Reakcje towarzyszące: gotowość komunikacyjna - logofobia

Jeżeli rozwój jąkania odbiega od tego modelu to mówimy o rozwoju nietypowym tego zaburzenia mowy. Niepłynność mówienia pojawia się wówczas nagle w postaci kombinacji powtarzania, przeciągania a nawet blokowania. Pełny obraz jąkania może powstać w ciągu doby. Występują od razu skurcze kloniczno - toniczne. Po niedługim czasie pojawiają się współruchy. Wystąpienie logofobii jest kwestią krótkiego czasu.

PRZYCZYNY JĄKANIA

Wykrywanie przyczyn jąkania jest sprawą bardzo trudną, ponieważ większość przypadków jąkania rozwija się we wczesnym dzieciństwie.

Jesteśmy uzależnieni od spostrzeżeń rodziców, opiekunów, otoczenia, od spostrzeżeń, które nie zawsze mogą być trafne. Czasami rodzice podają, że jąkanie nastąpiło bez żadnych widocznych przyczyn. Mówi się wówczas o jąkaniu samoistnym, o jąkaniu rozwojowym. Jak często mogą być błędne tego określenia, wyjaśniają dwa przypadki.

Urazy psychiczne wczesnodziecięce są więc zapomniane, nieznane ale jednak pozostawiają po sobie trwały znak w postaci jąkania. Podobnie ulegają zapomnieniu bardzo silne urazy psychiczne w wieku późniejszym, co zdarzało się podczas wojny. Po nich również występowało czasami jąkanie. Przeżycie tremy cechuje się krótszymi lub dłuższymi zaburzeniami pamięci. Te przykre doświadczenia nie giną i nieraz zdarza się, że dochodzi do ich samorzutnego ujawnienia się.

Przyczyną jąkania może być nieraz uraz fizyczny, który spowodowała komórka ośrodkowego układu nerwowego uszkodzenia lub zaburzenia czynnościowe, ale może również działać nie uraz fizyczny, a związany z nim uraz psychiczny. Np. dziecko zaczęło się jąkać gdy spadło z parapetu okna na ulicę a inne kiedy stojąc na parapecie zachwiało się tylko i bardzo silnie przestraszyło.

W pewnych sytuacjach możemy twierdzić, ż podziałał zarówno uraz psychiczny jak i mechaniczny. Zwykle myśli się, że uraz mechaniczny powoduje uszkodzenie w ośrodkowym układzie nerwowym a uraz psychiczny - zmiany czynnościowe. Tak jest najczęściej ale nie zawsze musi tak być. Urazy mechaniczne mogą być wywołane tylko przez zmiany czynnościowe, a uraz psychiczny - zmiany organiczne, które występują natychmiast albo po pewnym czasie. Kiedy nowo powstałe zmiany czynnościowe przekształcają się w zmiany strukturalne.

Wśród przyczyn wywołujących jąkanie, jak choroby, urazy mechaniczne, urazy psychiczne, błędy wychowawcze, naśladownictwo, leworęczność podaje się również dziedziczność.

Dowodem dziedziczności jąkania ma być jąkanie się bliźniąt jednojajowych, odziedziczone po jednym z rodziców. Mówiąc jednak o dziedziczności musimy zachować ostrożność. Możemy bowiem nie mieć do czynienia ani z dziedzicznością bezpośrednią, ani ze skłonnościami dziedziczonymi, które do ujawnienia potrzebują urazów zewnętrznych ale z " zarażeniem psychicznym" od jąkających się rodziców lub z nieznanymi bodźcami patologicznymi które wywołały jąkanie.

Myśląc o dziedziczności możemy ją pojmować węziej lub szerzej tj. poszukiwać u przodków nie tylko jąkania ale również innych zaburzeń mowy i chorób nerwowych. Zgodnie z prawami genetyki nie wszystkie dzieci w tej samej rodzinie muszą się jąkać i jąkanie nie musi się od razu ujawnić. Może ono wystąpić dopiero po dłuższym okresie czasu. Nie zawsze dziedziczność oznacza dziedziczenie uszkodzeń, może być dziedziczenie zaburzeń czynnościowych i dlatego nie oznacza ona tutaj nieodwracalności a więc nieuleczalności jąkania.

Rodzice nieraz podają, że przyczyną jąkania było przebywanie dziecka w towarzystwie innego dziecka jąkającego się lub naśladowanie jego mowy.

Tutaj można zapytać czy rezultatem tego było powstanie nawyku jąkania, czy też nadpobudliwości aktywnej nastąpiło " zarażenie psychiczne" podobne do obserwowanego w życiu codziennym " zarażenia " śmiechem, ziewaniem itp.

Błędy wychowawcze popełniane przez rodziców może nie są bezpośrednią przyczyną jąkania, ale usposabiają do niego, czyniąc dzieci bardziej podatnymi na wszelkie urazy psychiczne, nawet słabe.

Do tych błędów wychowawczych należą: tłumienie wiary we własne siły, ograniczenie wszelkiej samodzielności, wytwarzanie bojaźliwości, brak odporności na niepowodzenia, nieprzygotowanie do trudów życia.

Jąkanie może powstać w każdym okresie życia. Najczęściej i najwięcej przypadków tego zaburzenia mowy pojawia się we wczesnym dzieciństwie w domu oraz z chwilą rozpoczęcia uczęszczania do przedszkola czy szkoły, pojawia się lub tez powraca w okresie dojrzewania płciowego, w którym zachodzą duże zmiany psychofizyczne. Jąkanie występuje u dzieci niezależnie od ich poziomu inteligencji.

Życie w przedszkolu wpływa na ogół korzystnie na dzieci jąkające się. Sprawia to gimnastyka rytmiczna, taniec, śpiew, muzyka, prawidłowe odżywianie i sen. Ale mimo to - a nawet tym bardziej ze względu na wiek dziecka - wszystko zależy od osobowości wychowawcy od jego postępowania i oddziaływania.

Warunki szkolne często stanowią czynnik sprzyjający wystąpieniu lub nasileniu się jąkania. Składają się na nie: stany napięcia nerwowego, przeciążenie nauką, kpiny kolegów, lęk przed stopniami, czasami przed surowymi nauczycielami, brak wczesnego przygotowania do wystąpień publicznych.

Opracowano wiele teorii próbujących wyjaśnić przyczyny tego zaburzenia mowy, które zostały usystematyzowane w ramach:
- teorii biologicznych
- teorii psychologicznych
- teorii behawioralnych
- teorii lingwistycznych

Wiele przesłanek wskazuje na dziedziczne tło tego zaburzenia. Jednak badania przeprowadzone na dzieciach adoptowanych, bliźniakach jedno i dwu jajowych oraz ich rodzicach zakwestionowały wyłączny udział czynników genetycznych w etiologii jąkania. Może nie chodzi tu o proste dziedziczenie niepłynności mówienia, lecz dziedziczenie obniżonej sprawności językowej, która może być niższa u niektórych rodziców.

W tej sytuacji nie można ściśle oddzielać działania czynników genetycznych od środowiskowych. Jąkający się rodzice lub opiekunowie stanowią przecież prowokujący model do naśladowania. Jeśli czują się odpowiedzialni za stan mowy dziecka mogą mu wprost lub pośrednio aplikować lęk przed rozwojem niepłynności. Jest on na ogół wrażliwy i może się wyzwolić jąkanie.

Sovak (1978) stwierdził większy odsetek leworęcznych wśród jąkających się niż wśród płynnie mówiących dzieci. Jego obserwacje znalazły częściowe wyjaśnienie w badaniach, które wykazały u jąkających się zaburzenia w asymetrii mózgu zarówno w zakresie funkcji werbalnych, związanych z działalnością lewej półkuli mózgu, jak i w operacjach przestrzenno - wzrokowych, sterowanych prawą półkulą mózgu, która jest uznawana za siedlisko emocji. Stąd wniosek, że asymetria funkcjonalna mózgu jest u jąkających się słabiej zaznaczona, a jej wzorzec niekiedy przeciwny do modelu uznanego za prawidłowy.

Mowa jest procesem zorganizowanym w czasie. Mają to na uwadze eksperymenty wykazały zmiany w organizacji czasowej wypowiedzi jąkających się. Faza trwa 2 - 3 sekundy u dzieci płynnie mówiących, a aż 7 sekund u osób jąkających się. To znaczne wydłużenie realizacji frazy jest przyczyną trudności w jej odbiorze, co przejawia się w zniecierpliwieniu słuchacza, który chce przyśpieszenia wypowiedzi.

Do pierwotnych przyczyn jąkania zalicza się:
- naruszenie kolejności bodźców
- zbyt silne skurcze mięśni zaangażowanych w mówieniu
- zahamowanie fonacji
- osłabienie rytmu
- wadliwe predyspozycje spowodowane złą technika mówienia
Wymienione czynniki należą do czynności mózgu i zaburzają bezpośrednio funkcję mówienia. W korze mózgowej powstaje plan wypowiedzi oraz plan realizacyjny ruchów oddechowo - fonacyjno artykulacyjnych. Łańcuch zaś impulsów dla następujących po sobie ruchów artykulacyjnch wybiega z podkory mózgowej.

W wyniku zakłóceń współpracy korowo podkorowej mogą zachodzić cztery różne zaburzenia funkcjonalne:
- bodźce artykulacyjne opóźniają się lub nakładają na siebie, co uwidacznia się w jąkaniu klonicznym,
- fonacja przebiega równolegle z chęcią mówienia, ale nadmierne skurcze mięśni artykulacyjnych (warg i języka) utrudniają wypowiedź,
- artykulacja jest prawidłowa, ale zahamowana jest fonacja,
- psychiczna blokada uniemożliwia fonację i artykulację.

W każdej sytuacji występuje nadmierne napięcie określonych mięśni aparatu fonacyjnego, spowodowane zakłóceniami w funkcjonowaniu układu wegetatywnego.

Czynniki wywołujące jąkanie podzielono również na: bliższe, bezpośrednie "sprawcze" oraz dalsze, będące podłożem nerwicy. Do przyczyn bliższych zaliczamy: przestrach bez fizycznego urazu, silne bodźce wywołujące szok nerwowy, fizyczny uraz połączony z bólem lub przestrachem, długotrwały stres, zaburzenia rozwoju mowy. Nakładają się one najczęściej na przyczyny dalsze czyli: dziedziczność, niepełnowartościowy system nerwowy, ciężki przebieg ciąży i porodu, choroby somatyczne. Innymi słowy przyczyny dalsze stanowią czynniki predysponujące do jąkania, a przyczyny bliższe (sprawcze) stanowią czynniki je wyzwalające.

Teorie psychologiczne głoszą, że jąkanie to rodowód psychogenny. Psychoanaliza traktuje jąkanie jako objawy nerwicy monosympotomatycznej która jest efektem stłumienia negatywnych uczuć i emocji, wypartych do nieświadomości. Te ujemne treści ujawniają się niepłynności mówienia. Powtarzanie sylab jest traktowane jako przejaw agresji, przeciąganie zaś lub blokowanie dźwięków jako symptom stłumionej agresji. Zdaniem analityków, zajmowanie się objawami nie ma sensu. Należy dotrzeć do ich podświadomych źródeł, gdzie tkwią przyczyny jąkania.

Zdaniem behawiorystów jąkanie jest wyuczonym zachowaniem werbalnym. Dziecko nauczyło się mówić niepłynnie, gdyż ta forma wypowiedzi była wielokrotnie wzmacniana (nagroda) aż do utrwalenia nawyku. Nagrodą za jąkanie może być zainteresowanie okazane dziecku, możliwość manipulowania rodzicami, otrzymanie przywilejów, zwolnienie od obowiązków, nadmierna troskliwość.

Paradoks polega na tym, że możemy bardziej zajmować się (wzmocnienie pozytywne) dzieckiem, gdy mówi niepłynnie niż wtedy, gdy mówi płynnie (wzmocnienie negatywne - brak nagrody). Niepłynność może być karana i wówczas pojawia się lęk przed jej wystąpieniem lub przed całkowitą niemożnością mówienia.

Logofobia wzmaga napięcie mięśniowe oraz wyzwala współruchy i reakcje negatywne. Suma tych zachowań tworzy obraz własny osoby jąkającej się.

Lingwistyczne teorie jąkania podkreślają fakt, że 90% dzieci zaczęło mówić niepłynnie w okresie kształtowania się mowy a więc w wieku do 6 lat. Badania wykazują, że dzieci te są opóźnione w rozwoju mowy w stosunku do dzieci płynnie mówiących. Jąkanie występuje okresowo w pewnych sytuacjach, wobec określonych ludzi. Jąkający ma kłopoty ze zrealizowaniem celu wypowiedzi, którego nie osiąga wcale lub który osiąga w stopniu połowiczny. Jeżeli w jąkaniu początkowym dominuje opóźnienie rozwoju sprawności językowej to w jąkaniu zaawansowanym na pierwszy plan wysuwają się ograniczenia sprawności sytuacyjnej, społecznej i pragmatycznej. Mają one niekorzystny wpływ na przebieg komunikacji językowej.

FIZJOLOGIA JĄKANIA WCZESNODZIECIĘCEGO

W ostatnich latach przeprowadzono szereg badań oraz prac eksperymentalnych i wykorzystano w nich następujące metody:
1. Metodę kliniczną zawierającą:
a) wywiad z akcentem na rozwój mowy i motoryki,
b)dokładną analizę początków jąkania.
2. Badanie elektroencefalogiczne (EEG).
3. Badanie elektromiograficzne (EMG).
4. Pomiar reakcji orientacyjnej i jej wygaszania.
5. Pomiar stanu emocjonalnego i jego wpływu na proces mówienia.
6. Ocenę ontogenetycznej pamięci słownej.

Na podstawie uzyskanych wyników badań można podać następującą charakterystykę fizjologicznych komponentów niepłynności mówienia:
1. Dzieci nie jąkające się w wieku 5 - 6 lat nie mają jeszcze w pełni ukształtowanego oddechu podczas mówienia. Ich wydech jest prawidłowy podczas wykonywania prostych zadań werbalnych, ale ulega zakłóceniom w czasie realizacji zadań bardziej złożonych. Dopiero u dzieci starszych i dorosłych występuje ścisła koordynacja oddechowo - artykulacyjna.
2. W przypadku wczesnodziecięcego jąkania nerwicowego aktywność mięśni aparatu mowy odbiega od normy tylko w niewielkim zakresie. Największe odchylenia występują w zakresie reakcji na odległe pobudzenia i mowę wewnętrzną. Okresy latencji (względnej płynności) mowy, a także ogólna długość skurczów mięśniowych są tylko nieznacznie wyższe w porównaniu z normą. Jąkanie nerwicowe pojawia się w okresie kształtowania mowy kiedy, to motoryczne automatyzmy nie są w pełni utrwalone w pamięci ruchowej. Pojawienie się stresu emocjonalnego dezorganizuje nie utrwalone werbalne stereotypy ruchowe, co z kolei wywołuje niepłynność mówienia.
3. W porównaniu z normą i jąkaniem nerwicowym aktywność mięśni aparatu mowy we wczesnodziecięcym jąkaniu rzekomoneriwcowym świadczy o patologii. Obserwuje się też zaburzenia koordynacji oddechowo - artykulacyjnej. Zaburzenia te są w małym stopniu związane ze stanem pobudzenia emocjonalnego. Świadczą raczej o trwałym uszkodzeniu stereotypu ruchowego.

Myśli o jąkaniu jako o zachowaniu można sprowadzić do czterech grup:
- Zespół objawów niepłynnego mówienia (powtarzanie, przeciąganie, blokowanie)
- Zespół objawów neuromięśniowych i wegetatywnych, takich jak: grymasy twarzy, mrużenie oczu, skurcze warg)
- Lęk przed niepłynnością mówienia (logofobia).
- Obraz samego siebie jako osoby jąkającej się.

D I A G N O Z O W A N I E J Ą K A N I A

Należy podkreślić, że jąkanie rozpoznaje się u osoby, którą się ocenia. Lepiej więc mówić o diagnozowaniu osoby jąkającej się, niż o diagnozę jąkania. Często jednak te terminy stosowane są zamiennie.

Głównymi celami procesu diagnozowania osoby jąkającej się jest określenie:
a) niepłynności mówienia,
b) reakcji jej towarzyszących,

Aby realizować te cele trzeba nie tylko opisać objawy, ale także starać się ustalić przyczyny oraz mechanizmy zaburzenia mowy u badanej osoby jąkającej się.

Proces jej diagnozowania obejmuje trzy fazy:
- obserwację,
- wywiad,
- badania testowe lub eksperymentalne.

OBSERWACJA jest ciągle podstawową metodą badania. Na jej podstawie otoczenie stwierdza, że dana osoba mówi niepłynnie. Obserwacja nie ogranicza się tylko do stwierdzenia występowania objawów niepłynności mówienia, ale sprowadza się także do rejestrowania najbardziej widocznych reakcji jej towarzyszących. Dzięki zastosowaniu zapisu video, dane mogą być utrwalone i wielokrotnie analizowane.

Spostrzeżenia poczynione podczas obserwacji są wykorzystane podczas wywiadu specjalisty z osobą jąkającą się lub z jego rodzicem bądź opiekunem.

WYWIAD może być mniej lub bardziej sformalizowany, ale na ogół zmierza do uzyskania o osobie jąkającej się danych dotyczących:
- jej biografii,
- jej rodziny,
- jej rozwoju,
- rozwoju niepłynności mówienia,
- rozwoju reakcji towarzyszących niepłynności mówienia,
- obecnego stanu mowy osoby jąkającej się,
- dotychczasowych metod jej leczenia,
- oczekiwań pacjenta i jego rodziny wobec terapeuty.

Obserwacja i wywiad bywają uzupełniane badaniami kwestionariuszowymi, testowymi, eksperymentalnymi. Liczba tych metod jest długa.

U nas stosowane są dwie metody, a mianowicie:
1. kwestionariusz Cooperów do oceny jąkania - został on adaptowany przez M. Chęćka (1993 r) i przeznaczony jest dla pacjentów w wieku powyżej 11 lat. Składa się z siedmiu prób oceniających następujące elementy:
- odsetek objawów niepłynności mówienia,
- średni czas trwania najdłuższych niepłynności,
- unikanie sytuacji komunikacyjnych,
- lokalizację i nasilenie współruchów,
- akceptacje jąkania.

Kwestionariusz Chęćka zawiera procedurę terapii osób jąkających się.
2. Kwestionariusz niepłynności mówienia i logofobii - został opracowany przez Tarkowskiego (1992 r) i składa się z 3 części oceniających:
- nasilenie niepłynności mówienia
- nasilenie logofobii,
- lokalizację współruchów,
- lokalizację objawów wegetatywnych.

Kwestionariusz Tarkowskiego ma dobudowany program terapii osób jąkających się.

Reakcje psychiczne towarzyszące niepłynności mowienia można starać się ustalić za pomocą testu barwnych piramid w opracowaniu Bartkowicza.

Sprawą niezwykle ważną jest odróżnienie jąkania od zwykłej niepłynności mówienia, szczególnie u małych dzieci.

Obecność czynnika emocjonalnego w etiologii jąkania wczesnodziecięcego skierowała uwagę kilku badaczy na wybrane cechy osobowościowe dziecka jąkającego się.

Na podstawie badań dzieci w wieku 3 do 15 lat - że są to dzieci nieśmiałe, zamknięte w sobie, posłuszne, uczciwe ale wewnętrznie wrogo nastawione do otoczenia. Często rywalizują między rodzeństwem i zazdroszczą u. Nieśmiałość, posłuszeństwo i ugrzecznienie wobec obcych z jednej strony, upór, zazdrość w domu - z drugiej, to dwa bieguny w strukturze osobowości dziecka jąkającego się.

Występuje również niedojrzałość emocjonalna, nadpobudliwość psychoruchowa i liczne lęki. Charakterystycznym rysem jest tez krańcowe uzależnienie od rodziców, a szczególnie od matki. Na ogół rodzice są bojaźliwi, zamknięci w sobie lub nadmiernie troskliwi w stosunku do dzieci. Opisana osobowość dziecka jąkającego się istniała jeszcze przed wystąpieniem jąkania. Ma ona wiele cech charakterystycznych dla małego neurotyka.

Charakterystyka wybranych cech osobowościowych dzieci jąkających się w pracy G. A. Wołkowej (1981 r) została opracowana na podstawie szerzej zakrojonych badań.

Wyniki pozwoliły sformułować następujące wnioski:
1. Jąkający się chłopcy w wieku 5 i 6 lat różnią się pod względem takich cech osobowości jak agresja, poczucie winy i samodzielność. Sześcioletni chłopcy są bardziej agresywne ale ich agresja nie jest adekwatna do przyczyn konfliktu. Przeżywają oni poczucie winy w stosunku do sytuacji. Wykazują zaś większą samodzielność w rozstrzyganiu konfliktu.
2. Jąkające się dziewczynki w wieku 5 i 6 lat różnią się pod względem negatywizmu i poczucia winy. Pięcioletnie dziewczynki przejawiają większy negatywizm i są bardziej skłonne do przeżywania poczucia winy.
3. Dzieci pięcioletnie w porównaniu z sześcioletnimi przejawiają więcej negatywnych reakcji, które nie są adekwatne do sytuacji. Są one bardziej skłonne do brania winy na siebie, są też mniej samodzielne w rozwiązywaniu konfliktów.

Brak danych empirycznych nie pozwala scharakteryzować osobowości małego dziecka jąkającego się. Na podstawie badań dzieci starszych i młodszych można przypuszczać, że nie ma specyficznej struktury psychicznej związanej z jąkaniem.

Przeprowadzone w przyszłości badania wydłużą najprawdopodobniej listę cech psychicznych wpływających niekorzystnie na rozwój jąkania u dzieci.

M E T O D Y T E R A P E U T Y C Z N E

Różnorodność metod terapeutycznych pozwala na optymalne metody do indywidualnych potrzeb osoby jąkających się. Oto niektóre z nich:

Metoda rytmicznego mówienia - polega na mówieniu z narzuconym rytmem, który może być podawany przez wyklaskiwanie bądź przy użyciu metronomu (przyrządu służącego do dokładnego określania tempa).

Metoda zwolnienia tempa mówienia - polega na przeciąganiu elementów wypowiedzi, np.: samogłosek. Tempo mowy jest wolniejsze, a wypowiedź bardziej melodyczna. Spowolnieniu tempa mowy służy także echokorektor - urządzenie, dzięki któremu pacjent może mówić z własnym ciałem.

Metoda wsparcia gestykulacyjnego - polega na stosowaniu podczas wypowiedzi różnego rodzaju gestów, np. płynnego ruchu ręki bądź nogi, wyznaczają kolejną frazę wypowiedzi.

Metoda Van Ripera - jej istotą jest świadome jąkanie ze zmniejszoną niepłynnością. Zaleca się, aby jąkający analizowali każdy przejaw niepłynności i próbowali mówić inaczej. Twórca metody zachęcał, by pacjent mówił jeszcze bardziej niepłynnie niż dotychczas, przynajmniej na początku terapii. Jego zdaniem, aby pozbyć się jąkania, należy je poznać, uodpornić się na nie, zmienić zachowanie i je utrwalić.

L I T E R A T U R A:
1. J. Kałużyński "Jąkanie a trema" Wyd. PZWS Warszawa 1971r
2.Z. Tarkowski "Jąkanie wczesnodziecięce" Wyd. WS i P Warszawa 1992 r
3. K. Dąbrowski "Nerwowość dzieci i młodzieży" Wyd. PZWS W- wa 1958 r
4. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska "Logopedia - pytania i odpowiedzi" Opole 2001r
5.J. Walawski "Fizjologia patologiczna" Wyd. PZWL Warszawa 1960 r
6. www.jąkanie. pl

Magdalena Kubica


Zaświadczenie online



numer online: 101 gości

reklama

Księgarnia HELION poleca: