Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
8875
rok szkolny
2010/2011

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Losy wyrazu krzyczeć

Semantyka jest działem językoznawstwa, zajmującym się badaniem znaczeń wyrazów i wyrażeń językowych. Przedmiot zainteresowań semantyków stanowi między innymi analiza związków między znaczeniem a budową wyrazu oraz śledzenie zmian i motywacji znaczeniowych. Szczególnie interesującym zagadnieniem jest rozwój i związana z rozwojem wyrazu - zmiana jego znaczenia na przestrzeni wieków. Semantycy próbują odpowiedzieć na pytanie, dlaczego doszło do owej zmiany, jakie wydarzenia historyczne, polityczne, gospodarcze mogły mieć na nią wpływ. Celem mojej pracy będzie ukazanie przeobrażeń związanych ze znaczeniem i funkcjonowaniem wyrazu krzyczeć od początku jego istnienia, aż po czasy współczesne. Materiał badawczy został zaczerpnięty ze słowników, których opis zamieszczam w bibliografii. W tym miejscu nadmienię tylko, że korzystam ze słownika etymologicznego, staropolskiego, polszczyzny XVI w. oraz słowników XIX i XX-wiecznych. Postaram się również wyjaśnić, dlaczego na przestrzeni wieków doszło do zmiany semantycznej badanego wyrazu, jaki miała ona charakter i z jakimi ważnymi faktami mogła być związana.


Księgarnia HELION poleca:

"Słownik współczesnego języka polskiego" pod redakcją Bogusława Dunaja podaje kilka znaczeń analizowanego leksemu: krzyczeć jako 'mówić, wołać bardzo głośno, podniesionym głosem', np. "Dzieci krzyczą na podwórku"; ponadto o niektórych ptakach można powiedzieć, ze wydają krzykliwy głos "Dzikie gęsi, łabędzie krzyczą". Kolejne znaczenie wyrazu krzyczeć związane jest z płaczem małego dziecka, np. "Niemowlę krzyczało w łóżeczku" (potocznie: w sensie płakało). Można również 'krzyczeć na kogoś' w znaczeniu 'strofować go, wymyślać mu' oraz 'krzyczeć na alarm' - krzykiem ogłaszać niebezpieczeństwo, wzywać pomocy, alarmować, ostrzegać. W "Praktycznym słowniku współczesnej polszczyzny" Zgółkowej oprócz wymienionych już znaczeń odnajdujemy także przenośne, związane z prasą: krzyczeć jako 'pisać o czymś bardzo emocjonalnie', np. w zdaniu: "Cała prasa krzyczała, że domniemanego pedofila należy osądzić bardzo surowo"; a także krzyczeć - 'wydawać wrzaskliwy, nieartykułowany dźwięk'. Powstały mniej więcej w tym samym czasie "Inny słownik języka polskiego" pod redakcją Bańki, powtarza przytoczone przeze mnie znaczenia, nie zawierając żadnych nowych zastosowań. Podsumowując, współcześnie wyraz krzyczeć może być używany w wielu kontekstach, z których wynikają odmienne jego znaczenia. Spróbujmy bliżej przyjrzeć się, jak leksem ten funkcjonował na przestrzeni wieków, skąd się wywodzi i jakie miał pierwotne zastosowania.

"Słownik etymologiczny języka polskiego" pod redakcją Brucknera wiąże wyraz krzyczeć z 'głośnym wołaniem, wrzaskliwym dźwiękiem, mówieniem głosem podniesionym'. Leksem ten należy do wielkiej rodziny wyrazów dźwiękonaśladowczych z nagłosowym kr-, podstawę dźwięku stanowi kri! kri! 'o krzyku kuropatwy'. Od XV w. rejestruje się używanie wyrazu krzyczeć w znaczeniu 'krzyczeć na kogoś, strofować, łajać'. W staropolszczyźnie rozszerza się znaczenie wyrazu, stosowany również do wyrażania radości, uniesienia czy bólu i smutku. Notowane jest używanie analizowanego wyrazu w odniesieniu do odgłosu różnych ptaków i zwierząt (orła, słowika, wróbla, kukułki, kuropatwy, koguta) oraz o donośnym głosie instrumentów muzycznych, np. "Na kozłowym rogu - krzyczy gwoli Bogu". "Słownik staropolski" zawiera tylko dwa podstawowe znaczenia wyrazu krzyczeć: 'wydawać krzyk, wrzeszczeć, lamentować, głośno płakać' oraz 'wołać (do kogoś), głośno wzywać'. Niezwykle ważnym materiałem badawczym, wnoszącym wiele nowych informacji do analizy wyrazu jest "Słownik polszczyzny XVI w". Zawiera nie tylko rozbudowaną teorię dotyczącą zakresu stosowania leksemu, ale również ciekawe przykłady. Zgodnie z materiałem w nim zawartym wyraz krzyczeć był używany w znaczeniu: 'wołać wytężając głos, wydawać donośne okrzyki, wznosić okrzyki bojowe'. Można 'krzyczeć do kogo, krzyczeć komu, ku komu, na kogo, przed kim'. Przykłady takiego zastosowania leksemu wywodzą się zazwyczaj z przekładów Biblii. Ponadto słownik zawiera charakterystyczne zwroty, np. 'krzyczeć hukiem, krzyczeć w uszoch', podkreśla funkcjonowanie leksemu w porównaniach i przenośniach, np. 'głośno krzycząc jako kur gdy śpiewa na grzędzie'. Przytoczone, pierwsze znaczenie wyrazu, odnosiło się zarówno do ludzi jak i do zwierząt - "Wiele psich głosów około nich krzyczy". Kolejne znaczenia zawarte w słowniku pojawiały się już w poprzednich dykcjonarzach: 'strofować, upominać, przestrzegać kogoś' oraz 'głośno płakać, wydawać głos żałobny, lamentować, zawodzić, jęczeć'. Najbardziej interesujące są znaczenia nowe, o których nie było wzmianek w analizowanych już słownikach, mianowicie: krzyczeć jako 'mówić melodyjnie, śpiewać' - zarówno w odniesieniu do ludzi, zwierząt, aniołów i ptaków: "Tobie Cheruby krzyczą: święty, święty. Słowiczek we krzu krzyczy". Ostatnie dwa znaczenia wyrazu związane są ze sferą muzyki: 'krzyczeć używane w odniesieniu do gry, wydobywania dźwięku z instrumentu muzycznego', np. "krzyczeć struny głośnymi = grać na instrumencie strunowym" oraz krzyczeć, czyli 'brzmieć, dźwięczeć, rozlegać się', z przykładowym zdaniem: "A echo krzyczy". Do każdego ze znaczeń podane są synonimy, słownik zawiera również wykaz formacji współrdzennych: zakrzyczeć, krzykać, pokrzykać, wykrzykać itp. W porównaniu ze "Słownikiem staropolskim", który podawał tylko dwa znaczenia wyrazu krzyczeć, w XVI w. nastąpiło rozszerzenie jego funkcjonowania ("Słownik polszczyzny XVI w." podaje ich aż sześć), przez co można domniemywać o zwiększonej częstotliwości używania analizowanego leksemu w znacznie poszerzonej liczbie kontekstów. Pochodzący z początku XIX w. słownik Samuela Bogumiła Lindego odnotowuje tylko jedno znaczenie badanego wyrazu - krzyczeć jako 'głośno wołać, gadać'. Odnajdujemy tu wiele przykładowych zdań zarówno z analizowanym leksemem jak i zawierających wyrazy bliskie słowotwórczo: krzyczenie, krzyknienie, krzyk, krzykała, krzykacz - "Bachusa nocnikiem, krzykaczem i wrzeszczem nazywają". Samo znaczenie wyrazu krzyczeć zostało jednak znacznie zawężone. Słownik Lindego nie zawiera informacji, jakoby badany leksem stosowany był w innych, wielokrotnie wspominanych wcześniej sytuacjach - w odniesieniu do dźwięku ptaków czy instrumentów muzycznych. Podobne dane odnajdujemy w "Słowniku języka polskiego", który został zredagowany przez Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwiedzkiego. Autorzy tego dykcjonarza odnotowują używanie leksemu krzyczeć w znaczeniu 'krzyczeć na kogo, łajać, fukać, wymyślać na kogo', podają przykładowe zdanie: "Nie bierz tego, bo ojciec będzie krzyczał". Słownik nie zawiera żadnego innego kontekstu, w którym mógłby zostać użyty analizowany przeze mnie leksem.


REKLAMA

Przedstawiona analiza badanego artykułu hasłowego zawartego w różnych słownikach wydawanych na przestrzeni wieków, pozwala zauważyć kilka intrygujących kwestii dotyczących semantyki opracowywanego leksemu. Etymologia związana z dźwiękiem wydawanym przez ptaki, których 'kri', 'kri' doprowadziło do stworzenia wyrazu dźwiękonaśladowczego, na oznaczenie podobnych odgłosów u ludzi. Mamy tutaj do czynienia z przeniesieniem znaczenia na zasadzie metafory - początkowo kojarzone tylko z ptakami/zwierzętami zostało zastosowane również do specyficznych działań człowieka. Przez kilkaset lat, po dzień dzisiejszy niektóre znaczenia i zastosowania wyrazu pozostały niezmienne: krzyczeć związane jest z wydawaniem głośnego dźwięku, z podnoszeniem głosu, mogą temu towarzyszyć emocje, zarówno te pozytywne jak i negatywne. Również nie dziwi nas funkcjonowanie tego leksemu w odniesieniu do strofowania kogoś, łajania. Największy zasięg występowania wyrazu połączony z szerokim zapleczem semantycznym można odnaleźć w "Słowniku polszczyzny XVI w." W stosunku do wcześniejszych wieków można zaobserwować rozszerzenie znaczenia leksemu - pojawiają się nowe, nieznane wcześniej zastosowania: krzyczeć jako 'mówić, śpiewać melodyjnie' oraz drugie - w odniesieniu do gry na instrumencie. Te nowe znaczenia nie przetrwały jednak na przestrzeni wieków. Nie odnajdziemy ich już ani w słowniku Lindego, ani w dykcjonarzach współczesnych. Dzisiaj nikt śpiewu nie nazwałby krzykiem; myślę, że to zawężenie znaczenia może być związane z tym, że leksem krzyczeć nie oddawał w pełni delikatnego dźwięku, jakim jest śpiew czy muzyka, melodia. Na określenie tych czynności powstały nowe, bardziej adekwatne wyrazy. Słowniki powstałe w XIX wieku notują dwa podstawowe, znane nam współcześnie znaczenia leksemu: 'podnosić głos' i 'strofować kogoś'. W stosunku do nich można uznać, że dykcjonarze powstałe na przełomie XX i XXI wieku rozszerzyły znaczenie analizowanego leksemu: Dunaj łączy krzyk z płaczem małego dziecka, zaznacza również, że można 'krzyczeć na alarm', ostrzegać przed niebezpieczeństwem. Nowe znaczenie wprowadza również w swoim słowniku Zgółkowa - krzyczeć w odniesieniu do prasy - rozpisywać się na jakiś temat, podchodzić do tego bardzo emocjonalnie. Charakter zmiany znaczeniowej badanego leksemu na przestrzeni wieków da się przedstawić w następujący sposób: ze świata zwierząt - na zasadzie metafory - przystosowany do określania czynności ludzi, następnie oprócz dźwięku wydawanego przez człowieka, określający również specyfikę rzeczy martwych np. krzykliwy kolor, krzyczące nagłówki. Rozszerzenie znaczenia wyrazu krzyczeć w XXI wieku (zwłaszcza o ten aspekt związany z prasą czy mediami) spowodowane jest zmianami i rozwojem cywilizacyjnym. Dawniej nie było środków masowego przekazu, nie istniała potrzeba określania konkretnym leksemem działalności i zachowania mass mediów. W dzisiejszych czasach bardzo szybki rozwój techniki i nauki zmusza do tworzenia nowych wyrazów lub rozszerzania znaczeń wyrazów już występujących w języku - z tym zjawiskiem mamy do czynienia w omawianym przypadku.

Losy leksemu krzyczeć na przestrzeni wieków nie są kwestią jednoznaczną i dającą się określić mianem jednej zmiany semantycznej. Zarówno zawężenia jak i rozszerzenia semantyczne związane są ze zmianami cywilizacyjnymi, z próbą dostosowania języka do potrzeb ówczesnych jego użytkowników. Język stara się nadążyć za działalnością człowieka - stąd też liczne zmiany w obrębie znaczeń poszczególnych wyrazów oraz tworzenie nowych leksemów.

Bibliografia:

  • Bruckner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970.
  • Inny słownik języka polskiego PWN, red. M. Bańko, Warszawa 2000.
  • Linde Samuel Bogumił, Słownik języka polskiego, Warszawa 1808.
  • Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, red. H. Zgółkowa, Poznań 2000.
  • Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952.
  • Słownik polszczyzny XVI w., red. M.R. Mayenowa, Wrocław 1978.
  • Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, Wrocław 1960-1962.
  • Słownik współczesnego języka polskiego, red. B. Dunaj, Kraków 2000.

    Katarzyna Prażmowska


  • Zaświadczenie online Certyfikat publikacji



    numer online: 154 gości

    reklama

    Księgarnia HELION poleca: