Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
8900
rok szkolny
2010/2011

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Psychologiczne aspekty grupowej przestępczości nieletnich

Artykuł opisuje psychologiczne i socjologiczne mechanizmy grupowe oddziałujące na młodych ludzi, które popychają ich do eskalacji agresji, wrogości i podejmowania działań przestępczych. W opracowaniu przybliżono dane statystyczne dotyczące rodzajów i okoliczności najczęstszych przykładów łamania prawa przez osoby nieletnie. Szczególnie przedstawiona została przestępczość nieletnich dziewcząt oraz grup pseudokibiców.


REKLAMA

Współsprawstwo, pomocnictwo, podżeganie - rodzaje współdziałania w przestępstwie

Współdziałanie w przestępstwie polega na współsprawstwie, jednak obejmuje również pomocnictwo i podżeganie do czynu przestępczego. Według kodeksu karnego za sprawstwo odpowiada każdy, kto wykonał czyn zabroniony sam albo wspólnie i w porozumieniu z inną osobą, kto kierował wykonaniem czynu przez inną osobę lub polecił jej wykonanie, wykorzystując jej uzależnienie od siebie. Podżeganie do popełnienia czynu zabronionego oznacza nakłanianie innej osoby do jego dokonania. Pomocnictwo natomiast obejmuje celowe ułatwianie jego wykonania w szczególności poprzez dostarczanie narzędzi, środków przewozu, udzielania porad lub informacji, a także zaniechanie w sytuacji szczególnego, prawnego obowiązku niedopuszczenia do popełnienia czynu zabronionego(1).

Gdy grupa zaczyna popełniać przestępstwa...

Grupa społeczna składa się z dwóch lub więcej osób, które współdziałają ze sobą w celu zaspokajania swoich potrzeb, mają poczucie odrębności od innych, wytwarzają strukturę ról i łączy je wspólny system norm i wartości. Grupy przestępcze od innych grup społecznych odróżniają jedynie wyznawane wartości i przyjęte normy zachowania. M.Lipko przedstawił podział przestępczych grup tworzonych przez nieletnich na dwie kategorie: grupy powstające spontanicznie w trakcie przestępstwa, którym brak struktury i spoistości, oraz grupy powstające w sposób planowy, o jednoznacznym podziale ról i zorganizowanej strukturze. Najwięcej czynów karalnych popełnianych przez nieletnich, to czyny zamierzone i zaplanowane właśnie w grupach.

Funkcjonowanie w grupie społecznej wywiera ogromny wpływ na każdego człowieka. Nastolatkowie z racji dojrzewania wykazują zdecydowanie podwyższone zapotrzebowania na wsparcie i akceptację ze strony rówieśników. W ich towarzystwie poddają się tzw. duchowi grupowemu; często po prostu naśladują innych, by poczuć się członkami tejże grupy. Obecność dużej liczby osób zmniejsza poczucie indywidualności i powoduje większą anonimowość. Pojawia się zjawisko tzw. rozproszenia odpowiedzialności, prowadzące do braku utożsamiania się jednostek z własnymi czynami oraz deindywiduacji. To inni odpowiedzialni są za to, co się dzieje. Wtedy najłatwiej o przestępstwa lub zaniechania. Co ciekawe im większa grupa, tym większe rozproszenie i większa brutalność czynów agresywnych. Wszelkie tendencje pojawiające się w grupie ulegają radykalizacji. Na członków tych niekontrolowanych grup działa mechanizm polaryzacji, polegający na podejmowaniu dużo skrajniejszych, ryzykownych i niebezpiecznych decyzji niż w pojedynkę. Dzieje się tak, dlatego iż członkowie poszukując argumentacji dla poglądu wyjściowego, przekonują się wzajemnie, że mają rację. Mniej pewne siebie osoby chcąc zachować wysoką samoocenę i dostosować się do większości, zgadzają się z bardziej skrajnymi opiniami niż w istocie ich własne. Równie niebezpiecznym zjawiskiem jest syndrom myślenia grupowego, któremu sprzyja stereotypowe postrzeganie przeciwników, jako wrogów, autocenzura prowadząca do jednomyślności, nacisk na dysydentów, wysoka spójność grupy i poczucie nieomylności. Osoby "zarażają się społecznie" od siebie nawzajem. Wszystko to prowadzi do podejmowanie przez nie nieodpowiedzialnych decyzji. Takie przestępcze grupy cechuje duże okrucieństwo, tendencja do znęcania się nad swoimi ofiarami oraz gniew. Ich członkowie mają silne przekonanie o bezkarności swoich działań.

Wszystko by wkupić się w łaskę grupy...

Statystyki wykazują, iż do najczęściej popełnianych przestępstw przez nieletnich należą: rozboje, wymuszenia rozbójnicze, uczestnictwo w bójkach i pobicia. Nieletni obierają sobie, jako ofiary osoby zdecydowanie od nich słabsze: nietrzeźwych lub będących w podeszłym wieku mężczyzn, kobiety i dzieci/młodzież. Często przestępstwa przez nich popełniane nie mają charakteru ekonomicznego, a rozrywkowy. Przestępczość jest dla nich sposobem spędzania wolnego czasu i metodą integracji. Udział w takich zbiorowościach zapewnia realizację potrzeb społecznych młodzieży (uznania, akceptacji, afiliacji) i z czasem staje się coraz bardziej atrakcyjny. Młody człowiek angażując się w realizację ról społecznych na rzecz danej zbiorowości i interioryzując jej normy czuje się coraz silniej z nią związany, a tym samym trudniej jest mu ryzykować jej utratą. Zacieśniają się więzy wewnątrzgrupowe i rośnie poczucie wzajemnej solidarności. Uczestnictwo w grupie przestępczej przyspiesza proces wykolejenia społecznego, jednostka zatraca swoją indywidualną tożsamość na rzecz poczucia zespolenia ze swoim otoczeniem.

Grupy młodocianych przestępców, które dopuszczają się najpoważniejszych przestępstw, takich jak zabójstwo, działają najczęściej w dużych miastach, gdzie wzrasta poczucie ich anonimowości. Przewodzi im najczęściej jedna lub dwie osoby. Są to głównie 13-16letni chłopcy. Czasem zdarza się, iż doraźna grupa przekształca się w stale działający gang. Niestety dorośli nie mają oporów przed wykorzystywaniem przestępczej działalności młodocianych (np. pełniąc funkcje paserów), a czasem wykorzystując swój autorytet namawiają ich do niej. Młodzieżowe grupy przestępcze można podzielić na gangi chuligańskie, chuligańsko-kradnące i szajki, czyli gangi kradnące. Mają one wysoką spójność wewnętrzną, a członkowie są silnie odseparowani od środowiska. Szajki działają planowo i w sposób zorganizowany. To silne grupy społeczne, posiadające swoją dyscyplinę, przywódcę i "siedzibę". Mają silne poczucie odrębności od reszty społeczeństwa. Gangi mają swoją hierarchię, najczęściej powiązaną z wiekiem członków, działają jak rodziny "wychowując" najmłodszych uczestników. Grupy te popełniają przestępstwa, których członkowie nie dopuściliby się w pojedynkę, wspólnie zwiększają swoje zdolności wykonawcze poprzez kumulację pomysłów. Rodzi się między nimi silne poczucie lojalności i solidarności, a zarazem pojawiają się problemy z opuszczeniem szajki, które byłoby postrzegane jako zdrada. W gangach obowiązuje całkowity konformizm. Niskie poczucie własnej wartości i impulsywność młodzieży sprzyjają uleganiu informacyjnemu wpływowi społecznemu, czyli przyjmowaniu poglądów innych osób jako własnych. Taka młodzież łatwiej uznaje za prawdę opinie osób będących z jakiś względów dla nich autorytetem. W gangach wyższa ranga lub wiek, stają się przyczynami nadania takiego autorytetu. Czynnikami zwiększającymi ryzyko ulegania normatywnemu wpływowi społecznemu, czyli postępowaniu zgodnie z oczekiwaniami innych, bez prywatnej akceptacji w obawie przed utratą sympatii osób wyznaczających to działanie są: wysoka potrzeba akceptacji społecznej i wsparcia, chęć uniknięcia kar społecznych, takich jak samotność, odrzucenie, poniżanie. Największe ryzyko konformizmu występuje w grupach 3-4 osobowych, gdzie wzajemne więzy między jej członkami są najsilniejsze.


REKLAMA

Kiedy nieletnie dziewczęta stosują przemoc...

W przypadku przestępstw popełnianych przez nieletnie dziewczęta najczęściej motywem ich działań są wcześniejsze obmowy, pomówienia, wulgarne zaczepki i nieporozumienia związane z rywalizacją o partnerów. Plotki i fałszywe oskarżenia należą do głównych form przemocy stosowanej przez grupę wobec jednostki. Badania pokazują, iż istotnie ofiarami nieletnich dziewcząt są najczęściej inne nieletnie dziewczęta lub ewentualnie kobiety z ich rodzin. Ponad połowa czynów karalnych popełnianych przez dziewczęta przebiega przy współudziale z innymi dziewczętami. Często głównym motywem działania jest odwet za pomówienie lub kradzież dokonaną na jednej z nich, co powoduje solidarny udział koleżanek w akcie zemsty. Większość takich przestępstw odbywa się w miejscach publicznych przybierając charakter widowiska, a obecność publiczności tylko motywuje nieletnie do większej brutalności. Jednak nie tylko odwet motywuje dziewczęta do agresji. Funkcjonowanie w grupie łączy się z sytuacjami ekspozycji społecznej, w których jednostka zmuszona jest wykazać się swoimi umiejętnościami, wiedzą, siłą, które są obserwowane i oceniane przez resztę grupy. Świadomość oceny może wpływać falicytująco na daną osobę, ale może także być postrzegana, jako sytuacja trudna, zagrażająca samoocenie jednostki. Nastolatka przewidując negatywne ocenę swych działań, chce ochronić własny obraz siebie i uruchamia mechanizmy obronne, w tym m. in. zachowania agresywne. Wynikają one głównie z lęku przed oceną i wrogości oraz gniewu kierowanego na osoby oceniające. Zależność ta szczególnie zaznacza się u nastoletnich dziewcząt. Co ciekawe, zachowania agresywne mogą być efektem bardzo niskiej samooceny, ale także jak pokazują badania Niebrzydowskiego, bardzo wysoka samoocena również sprzyja agresji, gdyż prowadzi do nieumiejętności przyjmowania krytyki, a odpowiedzialność za swoje niepowodzenia osoby te przerzucają na otoczenie, obwiniając innych.

Młodzi pseudokibice w walce o honor klubu...

Męska młodzież pochodząca głównie z rejonów miejskich, a wywodząca się z grup podwyższonego ryzyka (niepowodzenia szkolne, patologia środowiska rodzinnego, złe warunki ekonomiczne) często łączy się w celu zmniejszenia poczucia alienacji np. w grupy pseudokibiców. Od pozostałej młodzieży odróżniają ich zaburzenia w zachowaniu, wysoki poziom agresywności, niska i niestabilna samoocena, zewnętrzne umiejscowienie kontroli, karalność rodziców itp. Osoby te łączą podobne problemy, brak identyfikacji z innymi środowiskami i często przekazywana z pokolenia na pokolenie tradycja kibicowania lokalnej drużynie sportowej, która rośnie do miana wartości. Grupy te wytwarzają coraz silniejsze więzy, wspólne normy i obyczaje, które można by nazwać wzorcem agresywnie wyrażanej męskości. Działanie zgodnie z nimi umożliwia kibicom budowanie poczucia własnej wartości i umacnianie pozycji w hierarchii grupy. Agresja wobec innych grup- kibiców innej drużyny, akty wandalizmu czy bójki z policją służą potwierdzaniu statusu jednostki, ale także wyrażenia siły grupy, jako spójnej całości. Przemoc ta rodzi się w sytuacjach, gdy liczebność członków grupy jest wyjątkowo wysoka (np. mecz piłkarski). Może tutaj działać także falicytacja społeczna. Obecność tłumu powoduje stan podwyższonej gotowości jednostki, niepewność tego, co może się wydarzyć. Uwaga osób jest rozproszona, zatraca się koncentracja na normach moralnych. Jednostki mogą czuć się zagubione w tłumie, następuje utrata poczucia własnego ja, prowadząca do utraty normalnej kontroli nad zachowaniem. Rośnie impulsywność a zarazem spada samoświadomość jednostek. Wybuch agresji to tylko kwestia czasu... Według teorii hydraulicznej narastająca negatywna energia kumuluje się, rodząc poczucie napięcia, które potrzebuje tylko wyzwalacza by dać jej ujście. Pseudokibice zaczynają szukać pretekstu, by dać ujście swej agresji, a mechanizm rozproszenia odpowiedzialności i swoista psychoza tłumu pozwalają rozlać się fali agresji na cały stadion.

Nastoletni chłopcy bijący się na szkolnych boiskach, młodzi chuligani napadający w miejskich parkach na starsze osoby, dziewczęta walczące z sobą o partnera, czy pseudokibice na stadionach... Wszyscy oni ulegają tym samym mechanizmom. Wysoka anonimowość, rozproszenie odpowiedzialności, falicytacja społeczna, stereotypy, myślenie grupowe i polaryzacja... To tylko niektóre z mechanizmów społecznych prowadzących grupy młodzieży do łamania ogólnie przyjętych norm prawnych. Nakładają się na nie także niedojrzała osobowość, chęć afiliacji i podporządkowania się autorytetom oraz szczególna potrzeba akceptacji, bliskości i wsparcia ze strony rówieśników... Czynniki te sprawiają, że nastolatkowie bezrefleksyjnie i impulsywnie zaczynają działać wbrew prawu, często nawet nie uświadamiając sobie granicy, której przekroczenie czyni ich nieletnimi przestępcami.

Przypisy:
1 - Art. 18§1,2,3 Kodeksu Karnego

Bibliografia:

Źródła drukowane:

  • Borecka-Biernat D. :Osobowościowe i wychowawcze przesłanki agresji uczniów w sytuacji ekspozycji społecznej [w:] Urban B. (red.), Problemy współczesnej patologii społecznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998
  • Hamer H. Psychologia społeczna. Teoria i praktyka, Difin, Warszawa 2005
  • Hołyst B. Psychologia kryminalistyczna, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2004
  • Myers D. G. Psychologia społeczna, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2003
  • Piotrowski P.:Zachowania dewiacyjne kibiców sportowych. Propozycja modelu wyjaśniającego [w:] Urban B. (red.), Problemy współczesnej patologii społecznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998
  • Szkoła Policji w Katowicach Nauki Prawne i Taktyka Kryminalna, Psychospołeczne uwarunkowania przestępczości nieletnich, Wydawnictwo Szkoły Policji w Katowicach, Katowice 2001

    Źródła internetowe:

  • Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 Kodeks karny [za:]
    http://prawo.money.pl/akty-prawne/ujednolicone-akty-prawne/kodeksy/kodeks;karny;z;dnia;6;czerwca;1997;r;,1997,88,553,DU,410.html

    Magdalena Bolek
    IV rok psychologii
    Uniwersytet Śląski w Katowicach


  • Zaświadczenie online



    numer online: 111 gości

    reklama