Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
9152
rok szkolny
2011/2012

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Osobowość, umiejętności i zadania wychowawcy klasy

1. Osobowość i umiejętności wychowawcy

Wychowawca to najogólniej "każdy, kto zajmuje się wychowaniem", na co wskazuje budowa słowotwórcza tego wyrazu. Należy jednakże wyróżnić przynajmniej dwie grupy wychowawców: pierwsza to osoby zajmujące się wychowaniem profesjonalnie, druga nieprofesjonalnie, z tzw. obowiązku prawno-moralnego (np. rodzice), dla dobra ogółu i osobistej satysfakcji (np. kuratorzy społeczni) lub przy okazji pełnienia innego zawodu (np. dziennikarze, funkcjonariusze policji). Różnice wyznaczające specyfikę obu grup wychowawców wynikają m.in. z zakresu i rodzaju oczekiwanych efektów oddziaływań, wiążą się z odmiennością sytuacji (np. zachodzących w domu rodzinnym i w szkole), z niejednakową bliskością uczuciową z dziećmi, z bardzo zróżnicowanym czasem trwania oddziaływań.


REKLAMA

Wychowawca klasy to nauczyciel odpowiedzialny za koordynację i prowadzenie pracy wychowawczej w powierzonej mu klasie. Do jego zadań należą: poznanie wszystkich uczniów w klasie oraz ich warunków domowych, czuwanie nad zachowaniem, postawami społeczno-moralnymi, kulturą i zdrowiem, kształtowanie pozytywnego stosunku do nauki, organizowanie pomocy i opieki w przypadkach indywidualnych.

W polskiej tradycji oświatowej określenie "wychowawca" pojawia się już w pracach Komisji Edukacji Narodowej, a nawet w szkołach jezuickich. W Polsce międzywojennej również kreowano taką funkcję, czego dowodem są dokumenty państwowe. W Podręcznej encyklopedii pedagogicznej z 1923 r. F. Kierski pisał: "Ministerstwo wyznań Religijnych i Oświecenia Polskiego - podkreślając, że wszyscy nauczyciele mają obowiązki wychowawcze ustanowiło osobną instytucję wychowawców względnie opiekunów klasy. Jest to jeden z nauczycieli klasy, który ma szczególnie zleconą opiekę nad uczniami, organizowanie wewnętrznego życia klasy i poświęcenie młodzieży pewnego czasu poza lekcjami." Wprowadzenie w tak odległej już przeszłości funkcji wychowawcy klasy w zakres kompetencji nauczycielskich świadczyć może o istniejącym zapotrzebowaniu na osobę z kręgu kadry nauczycielskiej, która mogłaby zająć się powierzoną jej ustawowo klasą. Obowiązki i powinności wychowawcy klasy wymienione zostały także w zarządzeniu Ministra Oświaty z 1964 r.

Rolę wychowawcy klasy należy zawsze rozpatrywać jako jedną z ról zawodowych nauczyciela. Należy ona do tzw. ról komplementarnych, w tym znaczeniu, że realizowana jest zawsze w parze (rola wychowawcy - rola ucznia), a realizacja powinności jednej z nich jest możliwa wyłącznie przy jednoczesnej realizacji powinności drugiej osoby.

W literaturze przedmiotu podkreślane są trzy elementy prawidłowego przygotowania do pracy wychowawczej z dziećmi i młodzieżą: wiedza, umiejętności praktycznego działania, predyspozycje osobowościowe.

Jeśli działalność wychowawczą traktuje się przede wszystkim jako oddziaływanie własnym przykładem, to szczególnego znaczenia nabierają cechy osobowościowe nauczyciela-wychowawcy. Podejmowane są wręcz próby określenia właściwości psychicznych - "wzoru osobowości" idealnego nauczyciela-wychowawcy. Do najbardziej znaczących dyspozycji wychowawcy zalicza się:
- takt - nie ranić wychowanka zbyt brutalną ingerencją w jego życie
- życzliwość - rozumiana jako wiara w pierwotną dobroć
- wyrozumiałość - pozwolenie na naukę na własnych błędach i dawanie szansy od nowa
- konsekwencja w działaniu - dążenie do rozwijania osobowości dziecka i osiągania wyznaczonych celów wychowawczych
- poczucie odpowiedzialności - świadomość bycia moderatorem każdego indywidualnego życia
- zrównoważenie psychiczne - świadomość własnych konfliktów wewnętrznych, tak aby nie wpływały na jakość pracy
- łatwość nawiązywania kontaktów - towarzyskość, otwartość na drugiego człowieka, czerpanie satysfakcji z przebywania wśród ludzi
- zdolność przejmowania się losem dzieci, empatia, wyczulenie na krzywdę
- pogodne usposobienie - ciepło wewnętrzne, radość, humor, optymizm
- zainteresowanie dzieckiem - pajdocentryzm, "dziecko ojcem człowieka dorosłego" (Freud).

Sami uczniowie wypowiadając się na temat, jakimi cechami powinien odznaczać się wychowawca klasy, wymieniają: inteligencję, poczucie humoru, cierpliwość, gotowość do niesienia pomocy, prawdomówność, szczerość, uczciwość, sprawiedliwość, zrozumienie, wyrozumiałość, spokój, opanowanie, wysoką kulturę osobistą, rzetelność w wykonywaniu swoich obowiązków, dbałość o własny rozwój jako nauczyciela, umiejętność utrzymania dyscypliny wśród uczniów, umiejętność rozwiązywania problemów uczniów, umiejętność "wychowywania", umiejętność pomocy uczniom w zdobywaniu doświadczeń życiowych poprzez powierzanie im zadań i ról społecznych. Z wypowiedzi tych wynika, że uczniowie dostrzegają zarówno cechy osobowości dobrego wychowawcy, jak i konieczność posiadania przez niego pewnych umiejętności, niezbędnych do efektywnego pełnienia swej roli.

Wśród dyspozycji osobowościowych i umiejętności nauczyciela istotnych z punktu widzenia aktywizacji wychowawczej uczniów wymienia się również: intuicję pedagogiczną, spontaniczność w myśleniu, odczuwaniu i zachowaniu, tłumienie swych odruchów w imię nieurażania innych, skoncentrowanie na problemach, nie zaś na własnym "ja", głębię i powagę w nawiązywaniu bliższych kontaktów z ludźmi, podmiotowe traktowanie uczniów (jako przyszłych ludzi dorosłych), respektowanie indywidualności wychowanka i wrażliwość na jego problemy, poczucie sprawiedliwości w egzekwowaniu przestrzegania norm i wymagań, dbałość o informację zwrotną (umiejętność komunikatywnego porozumiewania się), umiejętność wczuwania się (empatii) w stan psychiczny wychowanka, umiejętność przeżywania i okazywania uczuć, świadomość siebie i swojego systemu wartości, umiejętność krytycznej oceny własnego postępowania i projektowania w nim konstruktywnych zmian, umiejętność rozwiązywania problemów, zapewnienia komfortu i postępowania w sytuacji kryzysu.

W okresie międzywojennym zakładano, że jakość wychowania i nauczania zależne są wyłącznie od cech osobowości nauczyciela, które określano jako "miłość dusz", "kontaktowość", "zdolność sugestywna", "zdolność zawodowa". Koncepcje idealnych cech nauczyciela krytykował Stefan Baley, pedagog i psycholog. Według niego osobowość takiego wychowawcy musiałaby posiadać wszystkie dodatnie cechy w stopniu ponadprzeciętnym.

W latach sześćdziesiątych nastąpił odwrót od koncepcji osobowościowego wzoru wychowawcy, podkreślano natomiast znaczenie wykształcenia i przygotowania nauczyciela do realizacji zadań dydaktyczno-wychowawczych.

W świetle współczesnych kierunków pedagogiki alternatywnej rola wychowawcy polega nie na wychowywaniu w dotychczasowym rozumieniu, ale na wspieraniu dziecka w jego samodzielnych poszukiwaniach i wyborach. Wspierać a nie wychowywać - tak brzmi naczelne zalecenie antypedagogiki kierowane do nauczycieli. W relacjach pomiędzy wychowawcą a wychowankiem podstawą współdziałania jest wzajemny szacunek i zaufanie, zapewnienie klimatu bezpieczeństwa (bez lęku, presji), otwarte komunikowanie się, powstrzymywanie się od wyrażania ocen, przekazywanie informacji zwrotnych, pobudzanie twórczości, samodzielność, suwerenność. Wychowawca jest tutaj neutralnym słuchaczem, staje się aktywnym partnerem, szukającym prawdziwego kontaktu i otwartej komunikacji. Wychowawca troszczy się o wolność jednostki, ułatwia kreowanie jej indywidualności, wykorzystanie własnego potencjału rozwojowego. Interakcje wychowawcze stają się "spotkaniami" - głębokimi relacjami osobowościowymi. Wychowawca powinien akceptować samego siebie, nie bać się nowości, umieć akceptować odmienne osobowości, posiadać wyobraźnię, pomagać przez komunikację, dialog, budzić zaufanie, szanować własne i cudze potrzeby, być szczerym, twórczym.

Czynnikiem wspólnym we współczesnym podejściu do nauczania i wychowania jest podmiotowość jednostki, na którą kierowane jest oddziaływanie. Jakże aktualnie brzmią w tym miejscu kierowane do wychowawców myśli Janusza Korczaka nakazujące traktować dziecko nie jako przedmiot, obiekt zabiegów wychowawczych, lecz pełnoprawnego współtwórcę własnego życia, jako istotę świadomą swych dążeń i potrzeb, jako pełnowartościową osobę (człowieka obecnego a nie przyszłego).

2. Zadania wychowawcy

Wychowawca pełni zasadniczą rolę w systemie wychowawczym szkoły, sprawą podstawową wydaje się więc szczegółowe sformułowanie jego zadań i obowiązków. Okazuje się jednak, że opracowanie "powinności wychowawców klasowych" - nieodłącznego elementu programu wychowawczego szkoły - współczesne przepisy oświatowe powierzyły samym nauczycielom.

W większości szkół wśród obowiązków wychowawcy znajdujemy:
- otaczanie indywidualną opieką wychowawczą każdego ze swoich wychowanków
- planowanie i organizowanie wspólnie z uczniami i rodzicami różnych form życia zespołowego rozwijających jednostki i integrujących zespół klasowy
- ustalanie treści i formy zajęć tematycznych na godzinie do swojej dyspozycji
- współdziałanie z nauczycielami uczącymi w jego oddziale, uzgadnianie z nimi i koordynowanie ich działań wychowawczych wobec ogółu uczniów, a także wobec tych, którym potrzebna jest indywidualna opieka
- współpraca z pedagogiem i psychologiem szkolnym, ustalanie sposobów zapobiegania trudnościom wychowawczym
- utrzymywanie systematycznego kontaktu z rodzicami uczniów, udzielanie informacji, porad, wskazówek ułatwiających rozwiązywanie problemów dzieci
- przekazywanie rodzicom informacji o sposobach sprawdzania osiągnięć edukacyjnych uczniów, wymaganiach edukacyjnych i kryteriach oceniania z przedmiotów i zachowania
- organizowanie zebrań i dni otwartych, w miarę potrzeb prowadzenie indywidualnych rozmów z rodzicami
- włączanie rodziców w sprawy klasy i szkoły
- rozpoznawanie warunków życia i nauki swoich wychowanków
- otaczanie opieką dzieci specjalnej troski
- organizowanie życia kulturalnego klasy
- dokonywanie systematycznej oceny sytuacji wychowawczej w klasie, przedkładanie sprawozdań z postępów klasy na posiedzeniach rady pedagogicznej
- systematyczne i terminowe prowadzenie dokumentacji klasy
- pełnienie roli mediatora w rozstrzyganiu wszelkich kwestii spornych dotyczących wychowanków
- odpowiedzialność za wyposażenie i estetykę powierzonej mu izby lekcyjnej.

Jak więc widać, katalog zadań wychowawcy jest niezwykle obszerny. Aby wywiązać się z nich należycie, wychowawca powinien dobrze poznać każde "poszczególne" dziecko w klasie. Poznanie to dotyczy sytuacji domowej, zdrowotnej, społecznej i wielu innych. To dopiero stanowi punkt wyjścia do właściwej pracy wychowawcy. Systematyczny kontakt z rodzicami ucznia, informowanie ich o wynikach w nauce i zachowaniu dziecka oraz o ewentualnych problemach, organizowanie pomocy materialnej, naukowej, lekarskiej, psychologicznej, współpraca z nauczycielami uczącymi ucznia, planowanie i organizowanie różnych form życia zespołowego, w tym klasowych imprez typu: wycieczki, "zielone szkoły", spektakle teatralne, seanse kinowe, mikołajki, Dzień Matki, itp., przygotowywanie uroczystości z udziałem swoich wychowanków, przygotowanie się do zajęć wychowawczych, zapobieganie trudnościom wychowawczym i niedostosowaniu społecznemu wychowanków, profilaktyka uzależnień, współpraca z kuratorami społecznymi i sądowymi, prowadzenie dokumentacji klasowej: dziennika lekcyjnego, kontrola wpisów innych nauczycieli, wypisywanie świadectw, arkuszy ocen, prowadzenie korespondencji z rodzicami, udzielanie informacji o ocenach, prowadzenie rozliczeń finansowych przy różnego rodzaju składkach, dokumentowanie wycieczek, w razie konieczności sporządzanie różnych pism, opinii o uczniach i klasie - wszystkie te czynności pochłaniają ogromną ilość czasu i wkładu pracy, są też źródłem dużego obciążenia psychicznego.

Przytłoczony nadmiarem zadań i obowiązków wychowawca może poczuć się osamotniony i w konsekwencji ograniczyć się do działań koniecznych, bądź zastępczych: organizacji życia klasy (obchody świąt, dekoracje), działań dyscyplinujących (egzekwowanie regulaminów, zarządzeń, umów), uruchamiania systemu pomocy w przypadkach trudnych i patologicznych (rozmowy z rodzicami, pedagog szkolny, poradnia psychologiczno-pedagogiczna). A utożsamianie tych działań z właściwym wypełnianiem funkcji wychowawczych doprowadza do degradacji i deprecjacji wychowania w szkole. Konieczne jest uświadomienie wszystkim nauczycielom, także tym nie pełniącym funkcji wychowawcy klasy, iż nie mogą czuć się zwolnieni z odpowiedzialności za klasę i każdego w niej ucznia, ograniczając się do "czystej" dydaktyki. Wychowawca klasy jest bowiem jednym z wielu, a nie jedynym z wychowujących w szkole. Postawy i umiejętności wychowawcze nauczycieli są podstawą w wychowywaniu, bowiem prawdziwy wpływ na młodych ludzi wywierają konkretni nauczyciele, a nie szkoła jako instytucja.

Bibliografia
1. Bednik Krystyna. "Portret" wychowawcy - nauczyciela w edukacji wyznaczonej ideą podmiotowości. "Dyrektor Szkoły" 2001 nr 7-8 s. 44-45
2. Boćwińska-Kiluk Beata. Kilka uwag o sylwetce i powinnościach wychowawcy. "Opieka Wychowanie Terapia" 2000 nr 4 s. 18-19
3. Burda Alicja. A może realne? "Głos Nauczycielski" 1998 nr 29 s. 8
4. Chełstowska Zofia. Co to znaczy dobry wychowawca? "Nowa Szkoła" 2000 nr 8 s. 59-60
5. Gaś Zbigniew. Rola wychowawcy w profilaktyce uzależnień. "Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze" 1995 nr 10 s. (2) - (9)
6. Grabowska Zofia. Z doświadczeń wychowawcy klasowego. "Wychowawca" 1995 nr 10 s. 21
7. Hajduga Jolanta. Wytyczne do pracy wychowawcy klasy. "Wychowawca" 2003 nr 2 s. 22-23
8. Jakubowski Marian. Wybrane zagadnienia z systemu wychowawczego Janusza Korczaka. Warszawa 1961
9. Kompetencje nauczyciela wychowawcy. Red. K. Ferenz, E. Kozioł. Zielona Góra 2002
10. Lubomirska Krystyna. Rola wychowawcy w zmieniającej się rzeczywistości polskiej w opinii nauczycieli wychowawców. "Kwartalnik Pedagogiczny" 2001 nr 3-4 s. 125-145
11. Mazur Bogdan. Wychowawca klasy: założenia i rzeczywistość. "Nowa Szkoła" 2000 nr 8 s. 20-23
12. Nocoń Halina. W poszukiwaniu ideału wychowawcy. W: Przemiany edukacyjne w Polsce i na świecie a modele wychowania. Red. W. Korzeniowska. Kraków 2001 s. 427-434
13. Okoń W. Słownik pedagogiczny. Warszawa 1992
14. R. K. Dokumentacja wychowawcy "Gazeta Szkolna" 2000 nr 31 s. 10 15. Stefaniak Grażyna. W poszukiwaniu dobrego wychowawcy. "Nowe w szkole" 2003 nr 3 s. 16-19

Anna Duda


Zaświadczenie online Certyfikat publikacji



numer online: 64 gości

reklama

Księgarnia HELION poleca: