Parafraza – co to znaczy? Omówienie i przykłady

Parafraza to świadome przekształcenie cudzego tekstu tak, by zachować sens, ale pokazać go po swojemu. Łączy w sobie kreatywność i precyzję: może służyć nauce, literaturze, a nawet codziennej komunikacji. Pozwala uprościć, wyjaśnić albo dodać nowy kontekst bez gubienia źródła inspiracji.

Czym jest parafraza?

Parafraza to swobodna przeróbka istniejącego tekstu z zachowaniem jego zasadniczego sensu, wykonywana własnymi słowami autora. W praktyce obejmuje zarówno literaturę, jak i wypowiedzi mówione czy teksty użytkowe — istotne jest rozpoznawalne pokrewieństwo z pierwowzorem, przy jednoczesnym rozwinięciu lub modyfikacji treści. W ujęciu językoznawczym mówi się także o parafrazach składniowych i słowotwórczych, gdy ta sama treść zostaje wyrażona innymi środkami językowymi.

W stylistyce parafraza pełni funkcję narzędzia pracy z cudzym tekstem: pozwala upraszczać, dopowiadać lub przekształcać znaczenia bez zerwania łączności z pierwowzorem. Z tego względu bywa stosowana zarówno w twórczości artystycznej (np. wariacje na temat znanych motywów), jak i w tekstach informacyjnych czy edukacyjnych, gdzie ma służyć klarowności i precyzji.

Pochodzenie terminu i tło teoretyczne

Termin wywodzi się z greckiego paráphrasis — „omówienie, wyjaśnienie innymi słowami”, a do polszczyzny trafił pośrednio przez łacinę (paraphrasis). Etymologia dobrze oddaje praktykę: sednem jest pozostanie „obok” oryginału, lecz nie w nim — przez powtórne sformułowanie znaczenia.

W refleksji teoretycznej pojęcie funkcjonuje dwojako. W literaturoznawstwie wskazuje na twórcze przetworzenie cudzego utworu (np. parafraza poematu lub pieśni), natomiast w językoznawstwie opisuje równoważność treści przy zmianie formy — jak w przykładach parafrazy składniowej czy słowotwórczej. Te dwa porządki łączy zasada zachowania sensu przy zmianie wyrazu.

Czym różni się parafraza od peryfrazy?

Choć oba terminy brzmią podobnie, opisują różne operacje na tekście. Parafraza modyfikuje cudzy przekaz, zachowując jego sens i rozpoznawalność, natomiast peryfraza (omówienie) zastępuje pojedyncze słowo lub nazwę opisowym sformułowaniem o tym samym znaczeniu. Różnica dotyczy zarówno skali, jak i celu: pierwsza dotyka poziomu całego utworu lub jego fragmentu, druga — poziomu jednostek leksykalnych.

Najważniejsze różnice wraz z krótkimi przykładami:

• Zakres operacji: Parafraza – przetworzenie fragmentu lub całości cudzego tekstu; Peryfraza – zamiana jednego wyrazu na opis, np. „miasto pod Giewontem” zamiast „Zakopane”.
• Cel użycia: Parafraza – wyjaśnienie, rozwinięcie, gra intertekstualna; Peryfraza – urozmaicenie stylu, uniknięcie powtórzeń, złagodzenie brzmienia.
• Relacja do źródła: Parafraza – rozpoznawalne odwołanie do konkretnego pierwowzoru; Peryfraza – brak konieczności wskazania pierwowzoru, liczy się opisowa równoważność.
• Poziom języka: Parafraza – może obejmować kompozycję, obrazowanie, tok narracji; Peryfraza – działa na poziomie leksyki i frazy.
• Przykładowa para fraza: Zamiast „Bogurodzica” – nowe, własne ujęcie tej pieśni z zachowaniem treści i motywów; przykładowa peryfraza: „król zwierząt” zamiast „lew”.

W efekcie w praktyce pisarskiej oba środki mogą współistnieć, ale nie należy ich mylić: parafraza przetwarza tekst, a peryfraza nazywa pośrednio.

Parafraza, cytat, streszczenie i trawestacja – gdzie przebiegają granice?

Granice między tymi formami wyznacza stopień ingerencji w cudzy komunikat i cel użycia. Parafraza zachowuje sens źródła, ale przekształca jego formę, zwykle zmieniając słownictwo, szyk zdań lub kompozycję. Cytat powtarza dosłowny fragment, a więc nie dopuszcza modyfikacji. Streszczenie kondensuje treść, oddając główne wątki bez szczegółów. Trawestacja przekształca styl pierwowzoru, często zmieniając rejestr na komiczny lub potoczny, przy pozostawieniu rozpoznawalnego tematu.

Sytuacje użycia:

• Kiedy parafrazować: gdy trzeba wyjaśnić złożony fragment własnymi słowami, zachowując sens i odwołanie do oryginału.
• Kiedy cytować: gdy liczy się dosłowny kształt wypowiedzi (sformułowanie, definicja, teza) albo gdy rozmiar fragmentu jest niewielki i kluczowy.
• Kiedy streszczać: gdy potrzebne jest skrócenie materiału do głównych myśli bez zachowania kompozycji i frazowania.
• Kiedy trawestować: gdy celem jest zmiana stylu pierwowzoru (np. poważnego na niski lub odwrotnie) dla efektu estetycznego lub satyrycznego.

Funkcje parafrazy w tekście literackim i użytkowym

Parafraza ma zastosowania zarówno artystyczne, jak i pragmatyczne. W literaturze służy grze intertekstualnej i reinterpretacji motywów, dzięki czemu autor może rozwinąć lub przeprofilować znany temat bez zrywania z jego rozpoznawalnością. W tekstach użytkowych bywa wykorzystywana do upraszczania i porządkowania przekazu, zachowując funkcję i treść przy nowej redakcji.

Gdy priorytetem jest klarowność, parafraza wspiera konkretny zestaw działań autora:

• Upraszczanie konstrukcji bez uszczerbku dla sensu, aby zwiększyć przystępność treści.
• Przenoszenie akcentów znaczeniowych (np. bliższe objaśnienie pojęcia, które w oryginale było tylko zasugerowane).
• Włączanie kontekstu odbiorcy poprzez zmianę rejestru lub porządku informacji, przy zachowaniu celu komunikacyjnego.
• Unikanie dosłownych zapożyczeń wtedy, gdy nie są potrzebne, a wystarczy wiernie oddany sens.

Jakie są rodzaje parafrazy?

W praktyce można wyróżnić trzy użyteczne typy.

• Parafraza informacyjna skupia się na wierności sensu i funkcji, zmieniając głównie formę — przydaje się w edukacji, administracji czy komunikacji specjalistycznej.
• Parafraza interpretacyjna dopuszcza wyjaśnienia i dopowiedzenia, które odsłaniają zamysł treści, akcentując określoną wykładnię.
• Parafraza artystyczna działa twórczo: przekształca obrazowanie, rytm i rejestr, tworząc samodzielną wartość estetyczną przy zachowaniu rozpoznawalnego wzorca.

Przykłady parafrazy w literaturze polskiej

W literaturze dobrze widać, jak parafraza staje się polem twórczego dialogu z wcześniejszym tekstem. Klasycznym świadectwem jest „Psałterz Dawidów” Jana Kochanowskiego — poetycka parafraza psalmów, która nie ogranicza się do translacji, lecz swobodnie kształtuje obrazowanie i składnię, zachowując sens biblijnych oryginałów.

Poniżej kilka reprezentatywnych realizacji (z krótkimi fragmentami):

• Jan Kochanowski, „Psałterz Dawidów”, Psalm 23 – liryczna parafraza motywu Pasterza: „Mój wiekuisty Pasterz mię pasie, / Nie zejdzie mi nic na żadnym wczasie” (fragment). Przekształca rytm i leksykę, utrzymując obraz opieki i prowadzenia.
• Jan Kochanowski, „Psałterz Dawidów”, Psalm 13 – wariant lamentu i ufności: „Rozświeć moje ciemności swem nieogarnionem / Światłem, abych nie zasnął snem nieprzebudzonym” (fragment). Zachowany zostaje przebieg emocjonalny psalmu przy autorskiej frazie.
• Wespazjan Kochowski, „Psalmodia polska” – rozwinięte, retoryczne parafrazy biblijne w duchu barokowym; utwór osadza motywy psalmiczne w kontekście wspólnotowym i historycznym.

W każdym z tych przypadków rozpoznawalny wzorzec treści łączy się z własnym idiomem stylu — od renesansowej prostoty, przez barokową amplifikację, po nowsze reinterpretacje w kulturze religijnej i muzycznej. Dzięki temu parafraza działa tu jako narzędzie rozmowy z tradycją, a nie tylko jako technika „przeformułowania”.