Anakolut to błąd składniowy lub celowy zabieg stylistyczny pojawia się zarówno w literaturze, jak i w codziennych rozmowach. Czasem jest nieświadomym „wykolejeniem” zdania, innym razem – przemyślanym środkiem artystycznym. Poznaj jego rodzaje, funkcje i typowe przykłady, by lepiej rozumieć to fascynujące zjawisko językowe.
Co to jest anakolut?
Słowo anakolut wywodzi się z języka greckiego i oznacza dosłownie „pozbawiony związku” lub „nielogiczny”. Jest to zniekształcenie konstrukcji składniowej, które powoduje zanik logicznego związku między częściami zdania. W praktyce oznacza to, że poszczególne człony wypowiedzi kłócą się ze sobą pod względem gramatycznym i logicznym.
To zjawisko językowe można porównać do swoistego „wykolejenia” konstrukcji zdania, gdzie początek wypowiedzi nie współgra z jej zakończeniem. Anakolut prowadzi do powstania wypowiedzi, która jest niespójna składniowo i często trudna do zrozumienia.
Rodzaje anakolutu
Anakolut występuje w języku w dwóch podstawowych odmianach. Pierwsza to niezamierzony błąd składniowy, który pojawia się w wypowiedziach spontanicznych lub pisemnych, świadczący o niedostatecznej kontroli nad konstruowaną wypowiedzią.
Druga odmiana to celowy zabieg stylistyczny, świadomie stosowany w literaturze jako środek artystycznego wyrazu. W tym przypadku autor celowo wprowadza konstrukcje anakolutyczne, by osiągnąć określony efekt artystyczny – najczęściej jest to:
- stylizacja na język mówiony
- oddanie emocjonalnego stanu postaci
- uniezwyklenie wypowiedzi poetyckiej
Co ciekawe, niektóre konstrukcje, które formalnie są anakolutami (np. „ogólnie rzecz biorąc”, „krótko mówiąc”), zostały zaakceptowane przez normę językową i są powszechnie używane mimo swojej niepoprawnej struktury.
Anakolut w literaturze
Anakolut w literaturze pełni funkcję celowego środka stylistycznego. Pisarze i poeci świadomie wykorzystują go do osiągnięcia określonych efektów artystycznych. Głównym celem stosowania anakolutu w utworach literackich jest stylizacja na język mówiony oraz oddanie emocjonalnego stanu postaci.
W poezji anakolut służy często do uniezwyklenia wypowiedzi poetyckiej, zmuszając czytelnika do większego wysiłku interpretacyjnego. Przykładem może być twórczość Ernesta Brylla, gdzie celowe zaburzenia składni budują napięcie i nadają tekstom szczególny charakter artystyczny.
Przyczyny powstawania anakolutów
Do najczęstszych przyczyn powstawania anakolutów należą:
Nieświadome błędy składniowe, które pojawiają się głównie w wyniku:
- pośpiechu podczas formułowania wypowiedzi
- roztargnienia mówiącego
- braku kontroli nad konstruowaną wypowiedzią
- stresu i silnych emocji
Szczególnie często anakoluty powstają przy nieprawidłowym użyciu imiesłowów przysłówkowych. Dzieje się tak, gdy mówiący łączy imiesłowowy równoważnik zdania ze zdaniem głównym zawierającym inny podmiot. Klasycznym przykładem jest konstrukcja „będąc w szkole, dzwonił dzwonek”, gdzie podmiot pierwszej części zdania nie jest tożsamy z podmiotem drugiej części.
W przypadku wypowiedzi spontanicznych anakoluty pojawiają się również, gdy mówiący:
- zapomina, jak rozpoczął zdanie
- zmienia w trakcie koncepcję wypowiedzi
- nie pamięta użytych wcześniej słów
- próbuje wtrącić do wypowiedzi zbyt wyszukane formy gramatyczne
Typowe konstrukcje anakolutyczne
W języku polskim można wyróżnić kilka charakterystycznych form anakolutów. Najczęściej spotykane konstrukcje anakolutyczne powstają przy nieprawidłowym użyciu imiesłowów przysłówkowych, gdy podmiot zdania głównego nie jest tożsamy z podmiotem imiesłowowego równoważnika zdania.
Typowe przykłady takich konstrukcji to:
- „Będąc w szkole, dzwonił dzwonek”
- „Otwierając okno, zatrzasnęły się drzwi”
- „Jadąc na rowerze, spadła mi czapka”
- „Przyszedłszy do domu, deszcz przestał padać”
Do konstrukcji anakolutycznych zalicza się również wyrażenia typu: „ogólnie rzecz biorąc”, „krótko mówiąc”, „prawdę powiedziawszy”. Choć formalnie są to anakoluty, zostały zaakceptowane przez normę językową i są powszechnie używane.
Anakolut w mowie
Anakoluty są szczególnie charakterystyczne dla języka mówionego, gdzie pojawiają się najczęściej w wyniku:
- pośpiechu podczas formułowania wypowiedzi
- roztargnienia mówiącego
- spontaniczności komunikacji
- silnych emocji towarzyszących wypowiedzi
W mowie potocznej anakoluty powstają często, gdy mówiący:
- zapomina, jak rozpoczął zdanie
- zmienia w trakcie koncepcję wypowiedzi
- próbuje wtrącić do wypowiedzi zbyt wyszukane formy gramatyczne
- nie kontroluje w pełni konstruowanej wypowiedzi
W przeciwieństwie do języka pisanego, gdzie anakolut jest uznawany za błąd, w mowie potocznej jest on często akceptowany jako naturalny element spontanicznej komunikacji.