Powtórzenie w literaturze to nie przypadek – to precyzyjny mechanizm, który potrafi wznieść tekst na wyżyny artystyczne albo… zepchnąć go w ramy językowej wpadki. Czym różni się anafora od epifory? Jak Mickiewicz i Słowacki wykorzystywali powtórzenia, by tworzyć rytm i emocje? Kiedy powtarzanie słów staje się błędem, a kiedy genialnym zabiegiem? Odpowiedzi kryją się w celowości, kontekście i funkcji – zapraszamy do świata literackich powtórzeń!
Definicja powtórzenia jako środka stylistycznego
Powtórzenie to celowy zabieg stylistyczny polegający na wielokrotnym użyciu tego samego elementu językowego w obrębie utworu. Może dotyczyć pojedynczych wyrazów, fraz, wersów, a nawet całych zwrotek. W przeciwieństwie do przypadkowych błędów językowych (np. tautologii), powtórzenie w tekście artystycznym jest zamierzonym narzędziem, które służy wzmocnieniu przekazu.
Kluczowa różnica między błędem a zabiegiem artystycznym tkwi w intencji autora. Na przykład w wierszu „Przeminął czas! Przeminął czas!” Adama Asnyka powtórzenie tytułowego zwrotu nie jest przeoczeniem, lecz sposobem na podkreślenie ulotności chwili. Podobnie w prozie powtórzenia mogą imitować rytm mowy lub budować napięcie, jak w zdaniu: „Szedł przez las, szedł przez pola, szedł bez celu”.
Funkcje powtórzenia w utworze literackim
Powtórzenie pełni w literaturze wiele ról, często współgrając z innymi środkami stylistycznymi. Do najważniejszych funkcji należą:
- Podkreślanie znaczenia – np. w „Panu Tadeuszu” Mickiewicza powtarzające się zwroty („Ostatni zajazd na Litwie”) przypominają o historycznym przełomie.
- Rytmizacja tekstu – regularne powtórzenia nadają utworom muzyczności, jak w wierszu Jana Kasprowicza: „A grajże mi, piszczałeczko || A grajże mi, graj”.
- Wzmacnianie ekspresji – emocjonalny wydźwięk osiąga się poprzez nagromadzenie tych samych słów, np. „Zieleń, zieleń, coraz więcej zieleni” (Antoni Lange).
- Tworzenie brzmieniowych podobieństw – powtórzenia dźwiękowe, jak aliteracje („Biją boże dzwony, biją”), wzbogacają warstwę melodyjną tekstu.
Rodzaje powtórzeń: od anafory do epifory
Powtórzenia dzielą się na wiele typów, w zależności od struktury i miejsca występowania:
- Bezpośrednie (epanalepsa) – powtarzanie wyrazów w bezpośrednim sąsiedztwie, np. „Mową twardą i prostą, chropowatą mową” (Jan Lechoń).
- Dźwiękowe – skupienie na podobieństwach fonetycznych, jak w wersie: „Zabrzęczały – zahuczały || Ogrodowe ciemne gąszcze” (Antoni Lange).
- Leksykalne – użycie tych samych słów w różnych częściach utworu, np. refren w pieśniach.
- Składniowe – powtarzanie konstrukcji gramatycznych, jak w zdaniu: „Kocham cię za to, że jesteś, kocham cię za to, że słuchasz”.
Specyficzne formy to m.in.:
- Anafora – powtórzenie na początku wersów (np. „Może to blask pereł… || Może światło brylanta…” – Juliusz Słowacki).
- Epifora – powtórzenie na końcu segmentów, jak w wierszu Norwida: „Tęskno mi, Panie”.
- Refren – stały fragment powracający w regularnych odstępach.
Anafora a epifora: różnice i podobieństwa
Anafora i epifora to dwa najpopularniejsze rodzaje powtórzeń, które różnią się miejscem występowania w tekście:
- Anafora rozpoczyna segmenty wypowiedzi. Przykład z „Kordiana” Słowackiego:
„Może to blask w pereł sznurze? Może światło brylanta? Może rozgrzane słońcem topazu ogniska?”
Tutaj powtarzające się „może” wprowadza rytm i podkreśla niepewność bohatera. - Epifora kończy segmenty, np. w wierszu Marii Konopnickiej:
„A kto ciebie, ty wierzbino, wychował? A kto twoje fujareczki czarował!…”
Powtórzenie na końcu wersów nadaje utworowi melodyjności i skupia uwagę na kluczowym pytaniu.
Podobieństwa: Oba zabiegi służą podkreśleniu ważnych fragmentów, budują rytm i ułatwiają zapamiętywanie tekstu. Różnica tkwi w strategii oddziaływania – anafora „przyciąga” uwagę na starcie, epifora pozostawia silne wrażenie na końcu.
Przykłady powtórzeń w literaturze polskiej
Powtórzenie to kluczowy element poetyki wielu polskich dzieł – od renesansu po współczesność.
W barokowym wierszu Daniela Naborowskiego „Do Anny” anafora z frazą „Z czasem” buduje filozoficzną refleksję o przemijaniu:
„Z czasem wszytko przemija, z czasem bieżą lata, || Z czasem państw koniec idzie, z czasem tego świata”.
W romantyzmie Juliusz Słowacki w „Kordianie” używa powtórzeń, by oddać wahania bohatera:
„Może to blask w pereł sznurze? || Może światło brylanta? || Może rozgrzane słońcem topazu ogniska?”.
Adam Mickiewicz w „Panu Tadeuszu” stosuje powtórzenia składniowe do podkreślenia rytmu poloneza: „I z lekka zarzuciwszy wyloty kontusza, || I wąsa podkręcając, podał rękę Zosi”.
W poezji współczesnej Czesław Miłosz w „Piosence o końcu świata” wykorzystuje epiforę: „Innego końca świata nie będzie, || Innego końca świata nie będzie”, by wzmocnić pesymistyczny ton utworu.
Powtórzenie w poezji a prozie
W poezji powtórzenie często pełni funkcję rytmotwórczą i melodyjną. Refren w balladach (np. „A kto ciebie, ty wierzbino, wychował?” Konopnickiej) czy anafora w sonetach (jak u Morsztyna: „Prędzej prawdę poeta powie…”) nadają utworom regularność.
W prozie ten środek służy innym celom – buduje napięcie, imituje potok myśli lub podkreśla emocje postaci. W „Ludziach bezdomnych” Żeromskiego powtarzające się zdanie „Usłyszałem cichy szelest…” imituje natrętne wspomnienia. Współczesna literatura (np. proza Olgi Tokarczuk) używa powtórzeń leksykalnych do tworzenia hipnotycznej narracji, jak w zdaniu: „Widziała go raz, drugi, trzeci – i za każdym razem serce biło jej szybciej”.
Kiedy powtórzenie jest błędem, a kiedy zabiegiem artystycznym?
Kluczowa różnica tkwi w celowości i funkcji powtórzenia. W utworze Norwida „Moja piosnka II” refren „Tęskno mi, Panie” jest zamierzonym zabiegiem, podkreślającym nostalgię podmiotu lirycznego. Natomiast w zdaniu: „Kupił nowy nowy samochód” powtórzenie przymiotnika wynika z nieuwagi i stanowi błąd stylistyczny.
Kryteria oceny:
- Kontekst – powtórzenie w hymnie narodowym („Marsz, marsz, Dąbrowski…”) ma charakter podniosły, podczas gdy w urzędowym pismie podobny zabieg byłby nieprofesjonalny.
- Intensywność – nagromadzenie powtórzeń w poezji miłosnej (np. „Kocham, kocham, kocham”) może być ekspresyjne, ale w tekście naukowym – rozpraszające.
Powtórzenie a inne środki stylistyczne
Powtórzenie często współgra z paralelizmem (powtarzaniem struktur składniowych), jak w zdaniu: „Kocham cię za uśmiech, kocham cię za ciszę”. W poezji Bolesława Leśmiana łączy się z instrumentacją głoskową – np. w wersie „Brzęczą brzękadełka, brzęczą bez ustanku” aliteracja spółgłosek „br” wzmacnia efekt dźwiękowy.
Pytanie retoryczne bywa wzmacniane przez powtórzenie, jak u Mickiewicza: „Czy widzisz, jak nocą po niebie || Płynie srebrny krążek miesiąca?”. W prozie powtórzenie współtworzy monolog wewnętrzny – np. u Gombrowicza: „Ja, ja, ja – wciąż tylko ja” – podkreślając egocentryzm postaci.