Synonimy decydują o emocjach, precyzji i rytmie tekstu. W praktyce rzadko trafisz na idealne kopie, częściej żonglujesz wariantami stylistycznymi, które zmieniają neutralne zdanie w poetycki opis lub wulgarną zaczepkę. Świadomy dobór słów to fundament dobrego stylu, pod warunkiem, że nie wpadniesz w pułapkę sztuczności.
Czym jest synonim?
Synonim (wyraz bliskoznaczny) to w najprostszym ujęciu słowo lub wyrażenie, które ma to samo – lub bardzo zbliżone – znaczenie co inny wyraz, ale różni się od niego brzmieniem. W warsztacie pisarskim synonim nie jest jednak tylko technicznym „zamiennikiem”. To kluczowy środek stylistyczny, który pozwala autorowi kontrolować odbiór tekstu, nadawać mu rytm i precyzję.
Etymologia tego pojęcia sięga języka greckiego. Słowo synōnymos oznacza „równoimienny” (składa się z przedrostka syn- oznaczającego współuczestnictwo oraz onyma – imię/nazwa).
W praktyce językowej synonimy rzadko są idealnymi kopiami. Częściej służą do niuansowania rzeczywistości – pozwalają nazwać ten sam obiekt w sposób neutralny, podniosły, żartobliwy lub pogardliwy. Dzięki temu pełnią funkcję retoryczną, wpływając na to, jak czytelnik interpretuje opisywane zdarzenia.
Rodzaje synonimów w języku polskim
Bogactwo języka polskiego sprawia, że rzadko mamy do czynienia z sytuacją zero-jedynkową. Językoznawcy dzielą synonimy na kilka grup w zależności od tego, jak bardzo ich znaczenia się pokrywają i w jakich sytuacjach można ich użyć. Nie każde słowo pasuje do każdego kontekstu.
Synonimy całkowite (równoznaczne) i częściowe (bliskoznaczne)
Synonimy całkowite (absolutne) to zjawisko w języku stosunkowo rzadkie. Są to pary wyrazów, które znaczą dokładnie to samo i mogą być stosowane wymiennie w każdym możliwym kontekście bez zmiany sensu czy wydźwięku zdania.
Przykład: auto – samochód, alfabet – abecadło, wszechnica – uniwersytet).
Zdecydowanie częściej spotykamy synonimy częściowe (bliskoznaczne). Posiadają one wspólny rdzeń znaczeniowy, ale różnią się zakresem lub szczegółami. Nie zawsze można je stosować zamiennie, ponieważ mogą zmienić sens wypowiedzi.
Przykład: mówić – szeptać – oba słowa oznaczają wydawanie głosu, ale szeptać precyzuje sposób, w jaki się to robi).
Synonimy stylistyczne i emocjonalne
To najważniejsza grupa dla twórców tekstów. Słowa te odnoszą się do tego samego obiektu, ale niosą ze sobą różny ładunek emocjonalny lub należą do różnych rejestrów języka (np. styl urzędowy vs. potoczny).
Wybór odpowiedniego wariantu decyduje o tym, czy tekst jest neutralny, czy nacechowany.
Przykład: twarz [neutralne] – lico [poetyckie/przestarzałe] – gęba [pospolite/obraźliwe] – morda [wulgarne]).
Funkcje synonimów w tekście – po co ich używamy?
Synonimy to potężne narzędzie wpływu na czytelnika. Ich rola wykracza daleko poza szkolny wymóg „niepowtarzania wyrazów”. Świadome operowanie wyrazami bliskoznacznymi decyduje o jakości stylu, jasności przekazu i emocjach, jakie tekst wywołuje w odbiorcy.
Zasada urozmaicenia stylu (unikanie powtórzeń)
Najbardziej podstawową funkcją synonimów jest dbanie o kohezję (spójność) i estetykę tekstu. Powtórzenie tego samego słowa w bliskim sąsiedztwie (tzw. „echo wyrazowe”) jest błędem stylistycznym, który męczy czytelnika i sprawia wrażenie ubóstwa językowego autora.
Użycie zamienników sprawia, że tekst płynie. Czytanie staje się przyjemniejsze, a uwaga odbiorcy nie jest rozpraszana przez monotonne brzmienie. Warto jednak pamiętać, by nie szukać synonimów na siłę tam, gdzie terminologia musi być precyzyjna (np. w tekstach prawnych czy instrukcjach).
Precyzowanie myśli i niuansowanie znaczeń
Język polski pozwala na niezwykłą precyzję. Zamiast używać ogólnego słowa, autor może sięgnąć po synonim, który doprecyzuje czynność lub cechę. Pozwala to na przekazanie większej ilości informacji w krótszej formie.
Zamiast pisać: „On szybko biegł”, można napisać: „On pędził” (co sugeruje wielką prędkość) lub „On truchtał” (co sugeruje powolny bieg). Dobór słowa działa tu jak soczewka aparatu – wyostrza konkretny fragment rzeczywistości.
Budowanie nastroju i nacechowania emocjonalnego
Za pomocą synonimów autor steruje odbiorem rzeczywistości przez czytelnika. To narzędzie perswazji i kreacji świata przedstawionego. To samo miejsce akcji może być opisane jako przytulne lub przerażające, wyłącznie dzięki doborowi rzeczowników i przymiotników.
Jeśli opiszesz budynek jako chatę, czytelnik poczuje sielskość lub biedę. Jeśli nazwiesz go rezydencją, nadasz mu cechy luksusu i dystansu. Jeśli użyjesz słowa rudera, wywołasz negatywne skojarzenia związane z brudem i zaniedbaniem.
Indywidualizacja języka bohaterów (funkcja w literaturze)
W prozie i scenariuszach synonimy służą do charakteryzowania postaci. Sposób, w jaki bohater nazywa otaczający go świat, mówi wiele o jego pochodzeniu, wykształceniu, wieku czy statusie społecznym.
Lekarz na określenie choroby użyje terminu schorzenie lub jednostka chorobowa. Pacjent powie, że coś go bierze lub ma dolegliwość. Dziecko powie, że ma kuku. Każda z tych postaci mówi o tym samym, ale używa innego kodu językowego (socjolektu), co czyni dialogi wiarygodnymi.
Przykłady zastosowania synonimów w różnych kontekstach
Poniżej znajduje się zestawienie popularnych słów wraz z ich odpowiednikami w różnych stylach. Pokazuje to, jak kontekst determinuje wybór odpowiedniego synonimu.
Słowo bazowe – iść:
- Styl neutralny: chodzić, spacerować
- Styl formalny/podniosły: kroczyć, zmierzać
- Styl potoczny: leźć, drałować, zasuwać
- Styl literacki: przechadzać się, stąpać
Słowo bazowe – ładny:
- Styl neutralny: atrakcyjny, estetyczny
- Styl formalny: gustowny, nienaganny
- Styl potoczny: fajny, super, ekstra
- Styl poetycki: urodziwy, lico, powabny, krasny
Słowo bazowe – powiedzieć:
- Styl neutralny: oznajmić, stwierdzić
- Styl dynamiczny/emocjonalny: krzyknąć, wycedzić, szepnąć, warknąć
- Styl formalny: zakomunikować, poinformować, oświadczyć
- Styl potoczny: chlapnąć, wypalić
Jak dobierać wyrazy bliskoznaczne?
Korzystanie ze słowników synonimów (tradycyjnych lub online) to podstawa pracy każdego pisarza. Jednak ślepe przepisywanie haseł może prowadzić do wpadek. Warto trzymać się kilku zasad.
- Zdefiniuj kontekst: Zanim wybierzesz słowo, zastanów się, kto jest odbiorcą tekstu. Czy piszesz pismo do urzędu, czy post na Instagram?
- Sprawdź znaczenie: Jeśli nie znasz słowa, które podpowiada słownik, nie używaj go. Niektóre synonimy są przestarzałe (archaidzmy) lub mają bardzo wąskie znaczenie.
- Dopasuj rejestr: Upewnij się, że synonim pasuje do reszty zdania. Nie łącz słów bardzo potocznych z bardzo oficjalnymi (chyba że celowo chcesz uzyskać efekt komiczny).
- Weryfikuj kolokacje: Sprawdź, czy dane słowo łączy się naturalnie z innymi wyrazami w zdaniu. Np. można zrobić błąd, ale popełnić gafę brzmi lepiej niż zrobić gafę.
Na co uważać podczas stosowania synonimów?
Niewłaściwe użycie wyrazów bliskoznacznych jest jednym z najczęstszych grzechów językowych. Wynika zazwyczaj z chęci upiększenia tekstu na siłę.
- Niedopasowanie stylistyczne (zgrzyt stylistyczny):
Polega na użyciu słowa o wysokim rejestrze w potocznym zdaniu (lub odwrotnie).
Źle: „Mój ziomek nabył drogą kupna browara.” (Nabyć drogą kupna to fraza urzędowa, niepasująca do ziomka i browara).
Dobrze: „Mój kumpel kupił piwo.” - Mylenie znaczeń (niepełna synonimia):
Użycie słowa, które wydaje się synonimem, ale w danym kontekście znaczy coś innego.
Źle: „Bohaterem tej książki jest Kubuś Puchatek.” vs „Postacią tej książki jest…” (W literaturze postać i bohater to bliskie pojęcia, ale postać jest szersza, a bohater zazwyczaj oznacza postać pierwszoplanową).
Częsty błąd: Używanie słowa bynajmniej jako synonimu słowa przynajmniej. (Bynajmniej to partykuła przecząca oznaczająca „wcale”, a nie „chociaż”). - Sztuczność i manieryczność:
Nadużywanie wyszukanych synonimów sprawia, że tekst staje się pretensjonalny i trudny w odbiorze (tzw. thesaurus syndrome). Czasami najprostsze słowo jest najlepsze. Jeśli ktoś idzie, nie musisz pisać, że przemieszcza się lub peregrynuje, chyba że masz ku temu konkretny powód artystyczny.