Taniec śmierci to nie tylko średniowieczne freski – to uniwersalny obraz równości wobec końca życia. W literaturze pojawia się już w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, gdzie kostucha przypomina, że królowie i żebracy kończą tak samo. Romantyzm dodał nutę buntu: w „Dziadach” śmierć nie wybiera, ale i tak budzi grozę. Współcześnie motyw odżywa w postapokaliptycznych opowieściach, gdzie zagłada cywilizacji staje się metaforą ludzkiej przemijalności. Kluczowy przekaz: śmierć demokratyzuje, ale też zmusza do refleksji nad sensem istnienia.
Geneza motywu danse macabre
Motyw danse macabre wywodzi się ze średniowiecza, kiedy to śmierć była wszechobecna ze względu na liczne wojny, epidemie i niski poziom medycyny. Ludzie tamtych czasów żyli w ciągłym strachu przed śmiercią, co znalazło odzwierciedlenie w sztuce. Pierwsze przedstawienia danse macabre pojawiły się w XIV wieku we Francji, skąd rozprzestrzeniły się na całą Europę.
Charakterystyka motywu danse macabre
Danse macabre przedstawia korowód ludzi różnych stanów, prowadzonych przez personifikację śmierci, najczęściej w postaci szkieletu. Śmierć jest tu przedstawiona jako siła demokratyczna, która nie rozróżnia bogatych i biednych, młodych i starych. Wszyscy muszą za nią podążyć w ostatecznym tańcu.
Motyw ten miał za zadanie uświadomić ludziom marność ziemskiego życia i nieuchronność śmierci. Przypominał, że bez względu na status społeczny, każdego czeka ten sam los. Danse macabre pełnił więc funkcję moralizatorską i dydaktyczną.
Przykłady motywu danse macabre
Literatura średniowieczna
W literaturze średniowiecznej motyw danse macabre pojawia się między innymi w:
- „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” – anonimowym polskim utworze z XV wieku, w którym Śmierć w formie dialogu uświadamia Mistrzowi Polikarpowi nieuchronność ludzkiego losu
- „Dialogus mortis cum homine” – łacińskim utworze z XIV wieku, będącym pierwowzorem „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”
W obu tych tekstach Śmierć jest przedstawiona jako postać wszechpotężna i bezwzględna, przed którą nikt nie może uciec. Wzywa ona reprezentantów różnych stanów do odbycia ostatniej podróży, podkreślając równość wszystkich ludzi wobec kresu życia.
Literatura renesansu
Motyw danse macabre pojawia się również w twórczości renesansowych pisarzy, między innymi:
- François Villona, który w „Wielkim Testamencie” zawarł fragmenty opisujące taniec śmierci
- Hansa Holbeina, autora cyklu drzeworytów zatytułowanego „Taniec śmierci”, ilustrującego wiersze Villona
Renesansowe ujęcie danse macabre kładzie nacisk na aspekt wanitatywny, czyli przemijalność i marność ludzkiego życia. Śmierć jest tu przedstawiana jako siła niszcząca wszelkie ziemskie przyjemności i zaszczyty.
Literatura baroku
W epoce baroku motyw danse macabre zyskuje szczególną popularność. Pojawia się on między innymi w twórczości:
- Józefa Baki, autora „Uwag śmierci niechybnej”, w których śmierć jest przedstawiona w sposób groteskowy i przerażający
- Jana Andrzeja Morsztyna, który w wierszu „Nowe niebo albo piekło” ukazuje danse macabre jako kpinę z ludzkiej pychy i próżności
Barokowe przedstawienia tańca śmierci podkreślają grozę i makabryczność śmierci. Mają one na celu wzbudzenie w odbiorcy uczucia strachu i skłonienie go do refleksji nad własnym życiem.
Literatura romantyzmu
W epoce romantyzmu motyw danse macabre pojawia się rzadziej, ale nadal jest obecny, na przykład w:
- „Dziadach” Adama Mickiewicza, gdzie w scenie „Wielkiej Improwizacji” Konrad wyobraża sobie korowód mar i widm, prowadzony przez Śmierć
- „Kordianie” Juliusza Słowackiego, w którym tytułowy bohater w scenie na Mont Blanc rozmyśla o śmierci i nicości ludzkiego istnienia
Romantyczne ujęcie danse macabre kładzie nacisk na aspekt metafizyczny i tajemniczy śmierci. Motyw ten służy wyrażeniu egzystencjalnych lęków i refleksji nad sensem życia.
Literatura pozytywizmu
W epoce pozytywizmu motyw danse macabre pojawia się sporadycznie, ustępując miejsca tematyce społecznej i obyczajowej. Można go jednak odnaleźć na przykład w:
- noweli „Antek” Bolesława Prusa, gdzie śmierć głównego bohatera jest przedstawiona w sposób naturalistyczny i pozbawiony metafizycznej otoczki
- powieści „Lalka” Bolesława Prusa, w której śmierć Wokulskiego można interpretować jako swego rodzaju danse macabre, podkreślający marność ludzkich dążeń i ambicji
Literatura Młodej Polski
W epoce Młodej Polski motyw danse macabre przeżywa renesans popularności. Pojawia się on między innymi w twórczości:
- Kazimierza Przerwy-Tetmajera, autora cyklu wierszy „Taniec śmierci”, w których śmierć jest przedstawiona jako mroczna i fascynująca siła
- Stanisława Wyspiańskiego, który w dramacie „Wesele” zawarł elementy danse macabre w postaci widm i upiorów nawiedzających bohaterów
Młodopolskie ujęcie tańca śmierci kładzie nacisk na aspekt dekadenckii i estetyzujący. Śmierć jest tu często przedstawiana jako mroczne i pociągające zjawisko, będące źródłem artystycznej inspiracji.
Literatura współczesna
We współczesnej literaturze motyw danse macabre pojawia się rzadziej, ale nadal można go odnaleźć, na przykład w:
- powieści „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa, gdzie bal u Szatana można interpretować jako swego rodzaju danse macabre
- opowiadaniu „Śmierć w Breslau” Marka Krajewskiego, w którym seryjny morderca inscenizuje taniec śmierci z użyciem swoich ofiar
Współczesne ujęcia danse macabre często mają charakter pastiszu lub dekonstrukcji tradycyjnego motywu. Służą one wyrażeniu egzystencjalnych lęków i refleksji nad kondycją człowieka w zmechanizowanym i zdehumanizowanym świecie.
Podsumowanie
Motyw danse macabre jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych i trwałych wątków w literaturze europejskiej. Na przestrzeni wieków służył on wyrażeniu różnych aspektów ludzkiego stosunku do śmierci – od średniowiecznego strachu i pokory, przez barokową grozę i makabrę, po młodopolską fascynację mrokiem i dekadencją.
Niezależnie od epoki, danse macabre zawsze skłaniał do refleksji nad przemijalnością życia i równością wszystkich ludzi wobec śmierci. Dzięki temu pozostaje on aktualny i inspirujący dla twórców również w czasach współczesnych.