Antysemita to ktoś, kto kieruje się irracjonalną wrogością wobec Żydów, wierząc w szkodliwe stereotypy lub teorie spiskowe o rzekomej władzy nad światem. Choć sama nazwa jest myląca i sugeruje nienawiść do wszystkich ludów semickich, historycznie dotyczy wyłącznie jednej grupy. To zjawisko ewoluowało od uprzedzeń religijnych po rasizm, a dziś często chowa się za agresywną polityką. Warto pamiętać, że w Polsce taka mowa nienawiści nie jest prywatną opinią, lecz przestępstwem.
Kim jest antysemita?
Antysemita to osoba, która przejawia wrogość, uprzedzenia lub dyskryminację wobec Żydów postrzeganych jako grupa religijna, etniczna lub kulturowa. Postawa ta nie opiera się na racjonalnych przesłankach czy faktach, lecz na głęboko zakorzenionych stereotypach i negatywnych emocjach.
Dla antysemity indywidualne cechy konkretnego człowieka nie mają znaczenia. Przypisuje on całej społeczności żydowskiej negatywne cechy zbiorowe, obwiniając ją o rzekome działanie na szkodę innych narodów lub grup społecznych.
Współczesne definicje, w tym ta przyjęta przez Międzynarodowy Sojusz na rzecz Pamięci o Holokauście (IHRA), podkreślają, że antysemityzm może wyrażać się zarówno w słowach, jak i czynach. Antysemita to zatem ktoś, kto poprzez mowę nienawiści, agresję fizyczną lub dyskryminację systemową atakuje osoby pochodzenia żydowskiego, ich mienie lub instytucje.
Skąd wzięło się to słowo?
Termin „antysemityzm” brzmi jak nazwa naukowa, ale jego geneza jest czysto polityczna. Został spopularyzowany w 1879 roku przez niemieckiego dziennikarza Wilhelma Marra. Marr, chcąc nadać nienawiści do Żydów pozory nowoczesnej ideologii, zastąpił brutalne słowo Judenhass (nienawiść do Żydów) nowym terminem, który miał brzmieć bardziej intelektualnie i biologicznie.
W konstrukcji tego słowa tkwi jednak poważny błąd logiczny, który często wprowadza w błąd współczesnych odbiorców. Termin „semici” odnosi się do szerokiej grupy ludów posługujących się językami semickimi, do której należą m.in. Arabowie, Aramejczycy czy Etiopczycy.
Mimo to, od samego początku pojęcie „antysemityzm” było i jest używane wyłącznie w kontekście wrogości wobec Żydów. Argumentowanie, że „nie można być antysemitą, lubiąc Arabów”, jest błędem etymologicznym i historycznym, ponieważ twórcy tego pojęcia celowo zawęzili jego znaczenie tylko do jednej grupy.
Rodzaje antysemityzmu – jak ewoluowała nienawiść?
Antysemityzm nie jest zjawiskiem jednolitym. Na przestrzeni wieków nienawiść ta zmieniała swoje „uzasadnienie”, ewoluując od kwestii religijnych, przez pseudonaukowe teorie rasowe, aż po współczesne teorie spiskowe. Poniżej przedstawiamy główne nurty tego zjawiska.
Antyjudaizm (podłoże religijne)
Jest to najstarsza forma wrogości, dominująca w średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europie. Jej źródłem był konflikt teologiczny między chrześcijaństwem a judaizmem. Antysemita o motywacji religijnej oskarżał Żydów o nieuznawanie Jezusa jako Mesjasza oraz obarczał ich zbiorową winą za jego śmierć (tzw. bogobójstwo).
W tym okresie popularne były również drastyczne oskarżenia o profanację hostii czy porywanie chrześcijańskich dzieci w celach rytualnych (tzw. legendy o krwi). Co istotne, w przypadku antyjudaizmu konwersja na chrześcijaństwo zazwyczaj kończyła prześladowania – ochrzczony Żyd przestawał być wrogiem w oczach ówczesnego społeczeństwa.
Antysemityzm rasowy (podłoże biologiczne)
W XIX wieku, wraz z rozwojem nacjonalizmów i pseudonauki, nienawiść przybrała nową, groźniejszą formę. Antysemici rasowi uznali, że „żydowskość” nie jest kwestią wyznania, lecz cechą biologiczną i genetyczną.
Według tej ideologii, która swoje apogeum osiągnęła w nazistowskich Niemczech, Żydzi byli postrzegani jako „rasa niższa”, zagrażająca czystości innych narodów. W tym ujęciu zmiana religii nie miała żadnego znaczenia – antysemita rasowy nienawidził Żyda za to, kim się urodził, a nie za to, w co wierzył. To myślenie doprowadziło bezpośrednio do Holokaustu.
Antysemityzm spiskowy i ekonomiczny
Ten rodzaj uprzedzeń opiera się na przekonaniu o rzekomej, tajnej potędze społeczności żydowskiej. Antysemita wierzący w teorie spiskowe jest przekonany, że Żydzi dążą do globalnej dominacji i działają w ukryciu na szkodę innych państw.
Źródłem wielu z tych mitów jest sfałszowany przez carską ochranę dokument „Protokoły mędrców Syjonu”, który mimo wielokrotnego obalenia, wciąż jest cytowany przez środowiska nienawistne.
Najczęstsze mity antysemityzmu ekonomicznego i spiskowego to:
- Przekonanie o całkowitej kontroli nad systemem bankowym i finansami świata.
- Wiara, że Żydzi potajemnie sterują mediami i rządem („rząd światowy”).
- Oskarżanie o celowe wywoływanie wojen i kryzysów gospodarczych dla zysku.
- Twierdzenie, że pandemia lub inne globalne zagrożenia są sztucznie wywoływane przez żydowskie lobby.
Antysemityzm wtórny (po Holokauście)
Po II wojnie światowej pojawiło się zjawisko tzw. „antysemityzmu bez Żydów” lub antysemityzmu wtórnego. Paradoksalnie, w tym przypadku nienawiść wynika z poczucia winy lub chęci wyparcia historii.
Antysemita wtórny nie neguje istnienia Żydów, ale atakuje ich za to, że „ciągle przypominają o Holokauście”. Często wiąże się to z relatywizowaniem zbrodni nazistowskich, twierdzeniem, że „inni też cierpieli”, lub oskarżaniem Żydów o czerpanie korzyści finansowych z Zagłady (tzw. „Przedsiębiorstwo Holokaust”).
Gdzie leży granica między antysemityzmem a konstruktywną krytyką?
W debacie publicznej często pojawia się pytanie, czy krytyka państwa Izrael czyni kogoś antysemitą. Odpowiedź brzmi: nie, o ile dotyczy ona polityki rządu, a nie istnienia narodu. Krytyka działań politycznych lub militarnych Izraela jest uprawniona tak samo, jak krytyka każdego innego państwa na świecie.
Problem pojawia się w momencie, gdy pod płaszczykiem debaty politycznej (antysyjonizmu) przemycane są klasyczne treści nienawistne. Granica zostaje przekroczona, gdy „krytyk” odmawia Żydom prawa do samostanowienia, które przyznaje innym narodom.
Kiedy krytyka staje się hejtem (zasada 3D)?
- Delegitymizacja: Odmawianie Izraelowi prawa do istnienia jako państwu żydowskiemu.
- Demonizacja: Porównywanie działań Izraela do nazistów lub przypisywanie im cech diabelskich (odwoływanie się do starych mitów o mordach rytualnych).
- Podwójne standardy: Wymaganie od Izraela zachowań, których nie oczekuje się od żadnego innego demokratycznego państwa w podobnej sytuacji.
- Odpowiedzialność zbiorowa: Obwinianie wszystkich Żydów na świecie za decyzje rządu w Tel Awiwie.
Psychologia uprzedzeń – dlaczego ludzie zostają antysemitami?
Antysemityzm rzadko wynika z osobistych, negatywnych doświadczeń z osobami pochodzenia żydowskiego. Częściej jest to mechanizm psychologiczny, który pozwala jednostce radzić sobie z własnymi lękami i frustracjami. Żydzi w tej narracji pełnią funkcję „kozła ofiarnego”.
Osoby, które nie radzą sobie z wyzwaniami współczesnego świata, problemami ekonomicznymi czy zmianami społecznymi, szukają prostego wyjaśnienia swoich niepowodzeń. Antysemityzm oferuje im fałszywe, ale kojące poczucie zrozumienia: „to nie moja wina, to spisek”.
Dużą rolę odgrywa również konformizm grupowy i wychowanie. Jeśli w domu rodzinnym lub grupie rówieśniczej używa się słowa „Żyd” jako obelgi, młody człowiek internalizuje te uprzedzenia bezrefleksyjnie, traktując je jako normę społeczną, a nie wyraz nienawiści.
Czy bycie antysemitą jest karalne w Polsce?
W polskim systemie prawnym samo posiadanie antysemickich poglądów (myśli) nie jest karalne, ponieważ prawo nie karze za przekonania. Jednak publiczne wyrażanie tych poglądów, nawoływanie do nienawiści czy znieważanie, jest przestępstwem ściganym z urzędu.
Kluczowym przepisem jest tutaj Art. 256 Kodeksu karnego, który mówi, że kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
Równie ważny jest Art. 257 Kodeksu karnego, dotyczący znieważenia grupy ludności lub poszczególnej osoby z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej czy wyznaniowej. Oznacza to, że nazwanie kogoś publicznie obraźliwym określeniem odnoszącym się do jego żydowskiego pochodzenia może skutkować wyrokiem karnym.