Kim jest filantrop? To nie tylko milioner z wielkim czekiem! Wbrew pozorom filantropem może zostać każdy, kto chce mądrze i bezinteresownie zmieniać świat na lepsze. Nie chodzi wyłącznie o pieniądze – liczy się też czas, wiedza i zaangażowanie. W nowoczesnym podejściu filantropia to zaplanowane działanie, które przynosi mierzalne efekty, od wspierania edukacji po ratowanie zdrowia, a zacząć można nawet od małych kroków.
Kim jest filantrop? Definicja i pochodzenie pojęcia
Filantropem nazywa się osobę lub instytucję udzielającą bezinteresownego wsparcia dla dobra publicznego, najczęściej poprzez darowizny pieniężne lub rzeczowe, ale także poprzez czas, kompetencje i sieć kontaktów. Współcześnie termin obejmuje zarówno działania prywatne, jak i zaangażowanie organizacji oraz firm w sprawy społeczne.
Samo słowo wywodzi się z greckiego philánthrōpos – „kochający ludzi” – oraz philanthrōpía – „życzliwość, dobroczynność”. Odnosi się do postawy oraz praktyk, które mają przynieść realną poprawę warunków życia, a nie tylko doraźną pomoc. W tym ujęciu filantropem może być zarówno darczyńca indywidualny, jak i podmiot, który planowo i odpowiedzialnie wspiera cele społeczne.
Jakie są formy współczesnej filantropii?
W praktyce filantropia przybiera wiele kształtów – od prostych darowizn po wyspecjalizowane programy. Poniżej zebrano najczęściej spotykane formy, wraz z krótkim objaśnieniem:
- Darowizny finansowe – przekazywanie środków na cele statutowe organizacji lub konkretne projekty.
- Darowizny rzeczowe – np. sprzęt, wyposażenie, żywność, licencje oprogramowania.
- Fundacje rodzinne i korporacyjne – stałe, zinstytucjonalizowane kanały wspierania wybranych obszarów społecznych.
- Filantropia korporacyjna – programy darowizn i grantów firm, w tym działania pro bono.
- Filantropia strategiczna (venture philanthropy) – ukierunkowane, długoterminowe wsparcie z akcentem na mierzalne rezultaty i rozwój potencjału organizacji.
- Wolontariat kompetencyjny – udostępnianie wiedzy, czasu i umiejętności ekspertów, np. mentoring, doradztwo, szkolenia.
Zestaw form można łączyć – przykładowo firma prowadzi fundację, finansuje program grantowy i angażuje zespoły w wolontariat kompetencyjny. Wspólnym mianownikiem pozostaje cel społeczny oraz przejrzystość w doborze metod i rozliczaniu efektów.
Przykłady znanych filantropów
Na świecie
Filantropia ma różne oblicza – od grantów na zdrowie publiczne, przez edukację, po wspieranie niezależnych mediów. Przykłady rozpoznawalnych darczyńców i kierunki ich zaangażowania:
- Bill i Melinda Gates – przez fundację finansują programy zdrowotne i edukacyjne; deklarują przekazywanie znacznej części majątku na cele dobroczynne.
- Warren Buffett – wieloletnie darowizny w akcjach na rzecz kilku fundacji, w tym dużych transferów do fundacji Gatesów.
- MacKenzie Scott – ekspresowe granty bez wskazówek wydatkowych dla setek organizacji; rekordowe kwoty przekazywane w krótkim czasie.
- Azim Premji – przekazy w akcjach Wipro o wartości miliardów dolarów na fundację rozwijającą edukację i szkolenie nauczycieli w Indiach.
- Jamsetji Tata – uznawany w rankingach za jednego z największych dobroczyńców w ujęciu historycznym; filantropia skupiona m.in. na nauce i zdrowiu poprzez instytucje grupy Tata.
- Pierre Omidyar – założyciel eBay, finansuje niezależne dziennikarstwo i inicjatywy obywatelskie, przeznaczając setki milionów dolarów na projekty medialne.
Zestawienie pokazuje, że najwięcej środków płynie do zdrowia publicznego, edukacji i wzmocnienia instytucji obywatelskich, ale coraz częściej darczyńcy wspierają też innowacje społeczne i odporność informacyjną. Jedni stawiają na długofalowe programy fundacyjne, inni – na szybkie granty bez obciążeń biurokratycznych.
W Polsce
W Polsce filantropia łączy indywidualne darowizny, fundacje rodzinne oraz współpracę firm z organizacjami społecznymi. Kilka dobitnych przykładów osób i przedsięwzięć:
- Jan Kulczyk – 20 mln zł na wystawę główną Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.
- Dominika i Sebastian Kulczykowie / Kulczyk Foundation – deklaracja 100 mln zł na programy walki z ubóstwem i niedożywieniem.
- Andrzej Czernecki / Edukacyjna Fundacja im. Prof. Czerneckiego – przekazanie majątku ok. 400 mln zł na stypendia i edukację młodzieży.
- Leszek i Jolanta Czarneccy – 56 mln zł na wsparcie uzdolnionych dzieci i ich rehabilitację.
- Wieloletnie partnerstwa firm i NGO – np. wsparcie grantowe od zakładu Levi Strauss w Płocku czy współpraca firmy Wawel z Fundacją „Akogo?”.
Choć potrzeby są duże, rośnie liczba inicjatyw i partnerstw, a duże donacje współistnieją z lokalnymi programami grantowymi i wsparciem instytucji kultury oraz edukacji. Wspólnym mianownikiem pozostaje budowanie trwałej zmiany – od wyrównywania szans po rozwój kapitału społecznego.
Filantropia a dobroczynność i CSR – czym się różnią?
Dobroczynność bywa rozumiana jako spontaniczne, jednorazowe wsparcie, natomiast filantropia to działanie bardziej świadome i długofalowe, nierzadko oparte na celach, budżecie i miernikach efektów. W tym sensie filantropia może, lecz nie musi, przybierać formę zorganizowaną (np. fundacje rodzinne lub korporacyjne).
CSR to strategia odpowiedzialności firmy wobec interesariuszy, a ESG to zestaw wskaźników oceniających wpływ organizacji w obszarach środowiskowym, społecznym i ładu. Filantropia korporacyjna bywa jednym z narzędzi CSR, ale nie wyczerpuje jego zakresu; w ramach ESG jest traktowana jako element szerszej oceny zarządzania wpływem i ryzykiem. Różnica sprowadza się więc do skali i włączenia działań w rdzeń modelu biznesowego – CSR/ESG to ramy strategiczne, a filantropia to konkretny strumień działań i środków.
Jak mierzyć skuteczność działania filantropijnych?
Skuteczność w filantropii zaczyna się od jasno określonych celów i spodziewanych rezultatów, a także od opisania, jak konkretne działania mają do nich prowadzić. Pomaga w tym logiczny model zmiany i plan ewaluacji zaprojektowany już na starcie programu, tak aby z wyprzedzeniem ustalić, co będzie mierzone, jak często i za pomocą jakich narzędzi. Ważne jest też przyjęcie punktu odniesienia (baseline), by móc porównać sytuację „przed” i „po” realizacji wsparcia.
W praktyce używa się wskaźników rezultatu i wpływu, a gdy bezpośredni pomiar jest trudny, dopuszcza się wskaźniki pośrednie (np. ankietowe, administracyjne). Uzupełnieniem liczb są metody jakościowe – wywiady czy studia przypadku – które wyjaśniają, dlaczego dane zjawiska wystąpiły. Coraz częściej organizacje sięgają po ramy wartości społecznej, w tym analizy SROI, oraz dbają o transparentność i regularne raportowanie efektów.
Motywacje filantropów i dylematy etyczne
Osoby i firmy angażują się w filantropię z wielu powodów: poczucia odpowiedzialności i chęci nadania sensu posiadanemu kapitałowi, potrzeby wpływu na ważne sprawy społeczne, a także budowania relacji ze społecznościami i pracownikami. W tle są też czynniki pragmatyczne – możliwość lepszego planowania działań społecznych czy wykorzystania istniejących mechanizmów ułatwiających przekazywanie środków. Coraz częściej zwraca się uwagę na demokratyzację dawania, czyli odejście od wyłącznie wielkich czeków na rzecz regularnych, mniejszych darowizn i udziału większej liczby obywateli.
Zainteresowanie filantropią rośnie wraz z oczekiwaniami wobec przejrzystości. Pojawiają się dylematy: jak uniknąć nadmiernego wpływu darczyńców na priorytety organizacji, jak łączyć wizerunek z realnym wpływem społecznym, albo jak zachować niezależność programów od zmiennych nastrojów sponsorów.
Dyskutowane są też skutki uboczne – ryzyko „projektowości” kosztem stabilnego finansowania podstawowej działalności czy przerzucania nadmiernych obowiązków sprawozdawczych na organizacje. Dlatego w praktyce coraz większe znaczenie mają jasne standardy, publikowanie sprawozdań i partnerskie podejście do finansowania.
Jak zostać filantropem w praktyce?
Najłatwiej zacząć od doprecyzowania, co dokładnie ma się zmienić dzięki wsparciu – czy chodzi o edukację, zdrowie, środowisko, kulturę, czy lokalne inicjatywy. Taki wybór pomaga ustalić budżet, rytm darowizn oraz kryteria sprawdzania efektów. Dobrym krokiem jest też weryfikacja wiarygodności partnera: statusu, sprawozdań i sposobu komunikacji o wydatkowaniu środków.
Przed przekazaniem pieniędzy lub czasu warto przejść krótką ścieżkę due diligence. Lista kroków dla osoby prywatnej i firmy:
- Sprawdzić, czy organizacja jest w wykazie OPP – ułatwia to wyszukiwarka zawierająca aktualną listę uprawnionych podmiotów.
- Przejrzeć sprawozdania merytoryczne i finansowe – dostępne w publicznej bazie; pokazują cele, działania i strukturę kosztów.
- Zweryfikować dane w KRS i na stronie organizacji – statut, zarząd, obszary działań, prowadzony fundraising.
- Zdecydować o formie wsparcia – darowizna pieniężna lub rzeczowa, wolontariat kompetencyjny, regularne przelewy, payroll, a w przypadku firm także granty i partnerstwa.
- Ustalić zasady rozliczania i informacji zwrotnej – raporty, wskaźniki, terminy; to ułatwia ocenę rezultatów i buduje zaufanie.
W praktyce pomoc można łączyć: regularne darowizny na stabilne działania, dodatkowe wsparcie projektów oraz przekazanie 1,5% podatku w rocznym rozliczeniu. W tym ostatnim przypadku podatnik wskazuje wybraną organizację w usłudze Twój e-PIT, a system automatycznie wylicza przekazaną kwotę.
Ramy prawno-podatkowe w Polsce
Osoba fizyczna może odliczyć od dochodu darowizny na cele pożytku publicznego – z zachowaniem obowiązujących limitów oraz udokumentowania przelewem. Ulga przysługuje, gdy środki trafią do uprawnionych podmiotów i gdy podatnik wykaże je w zeznaniu rocznym wraz z właściwym załącznikiem. Przepisy precyzują również, które darowizny i w jakich sytuacjach podlegają odliczeniu.
Status organizacji pożytku publicznego regulują przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, określające warunki uzyskania i utrzymania statusu OPP oraz powiązane obowiązki sprawozdawcze. Funkcjonuje publiczny wykaz OPP uprawnionych do otrzymania 1,5% podatku, a zamieszczenie sprawozdań w bazie sprawozdawczej jest jednym z warunków znalezienia się na liście. Dzięki temu darczyńca może sprawdzić, czy wybrana organizacja spełnia formalne wymogi.
Mechanizm 1,5% PIT umożliwia przekazanie części podatku należnego na rzecz wybranej OPP bez zwiększania kosztów podatnika. W praktyce odbywa się to poprzez wskazanie numeru KRS organizacji w zeznaniu podatkowym, najczęściej w usłudze Twój e-PIT; formularz uwzględnia przekazaną kwotę oraz – opcjonalnie – cel szczegółowy. Rozwiązanie to uzupełnia darowizny, ale ich nie zastępuje, ponieważ 1,5% nie jest kosztem podatnika, tylko dyspozycją części jego podatku.