Altruizm ma wiele twarzy – od ratowania żyć podczas wojen, po systemowe zmiany społeczne czy innowacyjną filantropię. Poznaj 29 postaci, które na zawsze zmieniły świat: od Ireny Sendlerowej i Oskara Schindlera, po Malalę Yousafzai czy Mahatmę Gandhiego. Każda z nich pokazuje, że prawdziwa odwaga to nie tylko heroizm, ale systemowa walka o godność innych.
1. Irena Sendlerowa
Irena Sendlerowa to ikona polskiego heroizmu czasów II wojny światowej. Jako kierowniczka referatu dziecięcego w Radzie Pomocy Żydom „Żegota” zorganizowała systemową akcję ratowania najmłodszych z warszawskiego getta. Dzięki fałszywym dokumentom i sieci współpracowników uratowała około 2500 dzieci, przemycając je m.in. kanałami, tramwajami czy w workach na narzędzia. Każde uratowane dziecko otrzymywało nową tożsamość, a prawdziwe dane Sendlerowa zabezpieczała w zakopanych słoikach, by po wojnie mogły odzyskać historię.
W 1943 roku została aresztowana przez Gestapo i poddana brutalnemu śledztwu na Pawiaku. Pomimo tortur nie wydała współpracowników. „Żegocie” udało się ją uwolnić, przekupując niemieckich strażników. Do końca wojny działała w konspiracji pod fałszywym nazwiskiem, kontynuując pomoc żydowskim dzieciom.
Po 1945 roku zaangażowała się w odbudowę struktur opieki społecznej w zrujnowanej Warszawie. Organizowała domy dziecka, ośrodki dla samotnych matek i programy wsparcia dla ofiar wojny. Przez dekady jej wojenna działalność pozostawała w cieniu – dopiero pod koniec życia otrzymała międzynarodowe uznanie, w tym Order Orła Białego.
2. Janusz Korczak
Janusz Korczak, lekarz i pedagog, stworzył rewolucyjny system wychowawczy oparty na szacunku dla dziecka. W prowadzonym przez siebie Domu Sierot wprowadził samorząd dziecięcy, sąd koleżeński i gazetę redagowaną przez podopiecznych. „Nie ma dzieci – są ludzie” – mawiał, traktując najmłodszych jako pełnoprawnych partnerów.
Gdy w 1940 roku getto warszawskie stało się rzeczywistością, Korczak odrzucił propozycje ucieczki. Ostatni marsz z 200 dziećmi na Umschlagplatz w sierpniu 1942 roku przeszedł do legendy. Świadkowie wspominali, że szedł na czele pochodu, niosąc najmłodsze dziecko na rękach. Wbrew niemieckim rozkazom odmówił rozdzielenia grupy, towarzysząc podopiecznym aż do komór gazowych Treblinki.
Jego dzienniki z getta, pełne refleksji o godności w obliczu Zagłady, stanowią unikalne świadectwo humanizmu. W ostatnim wpisie przed deportacją zanotował: „Nie wolno zostawić świata takim, jakim jest”.
3. Oskar Schindler
Oskar Schindler, niemiecki przedsiębiorca, początkowo korzystał z taniej żydowskiej siły roboczej w swojej krakowskiej fabryce emalii. Punktem zwrotnym stała się likwidacja getta w 1943 roku – świadectwo masowych egzekucji zmieniło go w sprytnego stratega ratunkowego. Przekupywał SS-manów, by wpisywać niepotrzebnych fachowców na listę „niezbędnych pracowników”.
Jego najsłynniejszym czynem było przeniesienie produkcji do Brünnlitz w 1944 roku. Wykorzystując fałszywe dokumenty, ewakuował 1200 osób z obozu w Płaszowie. Podczas transportu zimą uratował 107 półżywych więźniów z wagonów bydlęcych, argumentując, że są potrzebni w fabryce. Po wojnie, zrujnowany finansowo, utrzymywał kontakty z ocalałymi, którzy nazywali siebie „Schindlerjuden”.
4. Matka Teresa z Kalkuty
Matka Teresa, albańska zakonnica, w 1950 roku założyła zgromadzenie Misjonarek Miłości, które do dziś prowadzi 850 ośrodków pomocy w 130 krajach. W Kalkucie stworzyła pierwsze hospicjum dla umierających w przydrożnych rowach, gdzie każdy mógł odejść z godnością zgodnie z własną wiarą.
Jej podejście budziło kontrowersje – krytykowano prymitywne warunki w ośrodkach i sprzeciw wobec aborcji. Mimo to Pokojowa Nagroda Nobla z 1979 roku utrwaliła jej wizerunek jako symbolu bezinteresownej pomocy. Gdy odbierała wyróżnienie, przekonywała: „Najstraszliwsza bieda to samotność i poczucie bycia niekochanym”.
5. Andrzej Poczobut
Andrzej Poczobut, dziennikarz i działacz Związku Polaków na Białorusi, od dwóch dekad dokumentuje represje wobec polskiej mniejszości. Jego artykuły w „Gazecie Wyborczej” ujawniały niszczenie cmentarzy, zakaz używania języka polskiego i prześladowania aktywistów.
W 2021 roku został aresztowany pod zarzutem „rozpowszechniania fałszywych informacji” o reżimie Łukaszenki. W procesie, który obserwatorzy ONZ nazwali „fikcją prawną”, skazano go na 8 lat kolonii karnej. Międzynarodowa kampania #FreePoczobut łączy dziś polityków, dziennikarzy i zwykłych obywateli domagających się uwolnienia białoruskiego dysydenta.
Przeczytaj również: Przykłady altruizmu w literaturze
6. Abdul Sattar Edhi
Abdul Sattar Edhi, nazywany przez Pakistańczyków „Aniołem Miłosierdzia”, stworzył największą na świecie sieć ambulansów i ośrodków pomocy społecznej. Urodzony w 1928 roku w Gujarat w Indiach, wychowywał się w rodzinie memonów, która przeniosła się do Pakistanu po podziale subkontynentu. W wieku 19 lat zaczął pomagać potrzebującym podczas epidemii grypy azjatyckiej w 1957 roku. Dzięki prywatnym darowiznom kupił pierwszy ambulans, który dał początek Edhi Foundation.
Jego organizacja, finansowana wyłącznie przez zwykłych ludzi, z czasem rozrosła się do 1800 ambulansów i 330 ośrodków w całym Pakistanie. Edhi nie pobierał wynagrodzenia, żył skromnie w pokoju przy siedzibie fundacji i odmawiał współpracy z korupcyjnymi instytucjami. W 2005 roku przekazał 100 000 dolarów na pomoc po huraganie Katrina, a w 1985 roku unterstütовал ofiary głodu w Etiopii. Mimo nominacji do Pokojowej Nagrody Nobla, nigdy jej nie otrzymał, co skomentował słowami: „Nagrody nie zmieniają świata – to tylko czyny”.
Po śmierci w 2016 roku otrzymał pogrzeb państwowy, a jego kornea przeszczepiono dwóm niewidomym. W Pakistanie utrwalił się jako symbol bezinteresowności, a Google upamiętnał go Doodle w 2017 roku.
7. Malala Yousafzai
Malala Yousafzai, urodzona w 1997 roku w dolinie Swat, stała się globalnym symbolem walki o prawa kobiet do edukacji. Jako 12-latka zaczęła pisać blog pod pseudonimem Gul Makai, opisując życie pod rządami talibów, którzy zakazali dziewczętom chodzenia do szkół. Jej sława przyciągnęła uwagę międzynarodowych mediów, ale również talibów.
W 2012 roku w zamachu na jej życie Malala została postrzelona w głowę. Miraculously przeżyła, a jej wypowiedź na forum ONZ w 2013 roku („Jedna książka może zmienić świat”) zyskała miliony odsłon. W 2014 roku, jako najmłodsza laureatka w historii, otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla. Dziś studiuje filozofię w Oksfordzie i prowadzi fundację Malala Fund, która wspiera edukację 27 milionów dziewcząt w 8 krajach.
8. Paul Farmer
Paul Farmer, amerykański lekarz i antropolog, stworzył organizację Partners in Health, która łączy medycynę z walką o sprawiedliwość społeczną. W latach 80. pracował na Haiti, gdzie zbudował szpital w wiosce Cange, zapewniając opiekę 30 000 ludzi. Jego filozofia opierała się na „opcji preferencyjnej na rzecz ubogich”, inspirowanej teologią wyzwolenia.
Farmer był wybitnym naukowcem, autorem ponad 200 artykułów i laureatem nagród za walkę z HIV/AIDS w Rwandzie. Mimo ogromnego uznania żył skromnie, używając tylko używanych mebli. Zmarł nagle w 2022 roku podczas misji w Rwandzie, zostawiając organizację, która każdego roku leczy 4,8 miliona pacjentów.
9. Tadeusz Pankiewicz
Tadeusz Pankiewicz, polski farmaceuta, prowadził jedyną aptekę w krakowskim getcie podczas II wojny światowej. W 1941 roku, mimo propozycji przeprowadzki do „bezpiecznej” apteki pożydowskiej, zdecydował się pozostać w getcie. Dzięki umiejętnej manipulacji dokumentami (m.in. fałszowaniu recept) dostarczał leki chorym, a także ukrywał Żydów w swoim lokum.
W nocy spędzał w aptece, by nie opuścić jej na moment. Po likwidacji getta w 1943 roku został aresztowany i osadzony w obozie w Płaszowie, gdzie pracował w obozowej ambulatorium. Po wojnie organizował opiekę medyczną dla wysiedlonych, a w latach 50. prowadził badania nad lekami przeciwgruźliczymi. Jego dziennik z getta, wydany w 1946 roku, to jeden z najważniejszych dokumentów tamtych czasów.
10. Angelina Jolie
Angelina Jolie, amerykańska aktorka i ambasador dobrej woli UNHCR, łączy karierę filmową z działalnością humanitarną. Od 2001 roku pracuje z uchodźcami, odwiedzając obozy w Tajlandii, Kosowie czy Sudanie. W 2006 roku przekazała 500 000 dolarów na pomoc uchodźcom w Hajti, a w 2012 roku zaangażowała się w walkę z przemocą ze względu na płeć w ramach inicjatywy PSVI.
Jej adopcja sześciorga dzieci z Kambodży, Wietnamu i Etiopii stała się symbolem jej zaangażowania. W 2014 roku zadebiutowała jako reżyserka filmem Unbroken, opowiadającym historię olimpijczyka Louie Zamperini. Dziś prowadzi fundację Yéle Haiti, która inwestuje w edukację i rolnictwo na Haiti. Mimo kontrowersji wokół jej życia prywatnego, jej praca na rzecz uchodźców pozostaje niekwestionowana.
11. Lech Wałęsa
Lech Wałęsa, lider Solidarności, stał się symbolem walki o prawa pracownicze i demokrację w Polsce. W 1980 roku, podczas strajku w Stoczni Gdańskiej, doprowadził do podpisania Porozumień Sierpniowych, gwarantujących prawo do zakładania niezależnych związków zawodowych. Jego postawa była kombinacją odwagi i pragmatyzmu – podczas rozmów z władzą nie cofał się przed konfrontacją, a jednocześnie unikał eskalacji przemocy.
W 1983 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla, który stał się międzynarodową legitymizacją ruchu opozycyjnego. W swoim przemówieniu, odczytanym przez żonę w Oslo, podkreślił: „Prawo do strajku jest podstawą prawa do życia”. Po 1989 roku, jako pierwszy prezydent III RP, promował dialog społeczny, choć jego rządy były krytykowane za brak wizji transformacji.
12. Nelson Mandela
Nelson Mandela, pierwszy czarnoskóry prezydent RPA, jest ikoną walki przeciw apartheidowi. Spędził 27 lat w więzieniu, gdzie rozwijał filozofię przebaczenia. Po uwolnieniu w 1990 roku zdecydował się nie karać swoich prześladowców, lecz zjednoczyć naród poprzez Komitety Prawdy i Pojednania.
Jego „długa droga do wolności” stała się inspiracją dla ruchów na rzecz praw człowieka na świecie. W 1993 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla (wspólnie z Frederikiem de Klerkiem) za pokojową likwidację systemu nierówności. Dziś jego imię kojarzy się z etyką non-violence i wiarą w możliwość zmiany społeczeństwa poprzez dialog.
13. Nicholas Winton
Nicholas Winton, brytyjski „Schindler”, ratował 669 żydowskich dzieci z okupowanej Czechosłowacji w 1939 roku. Organizował transporty kolejowe do Wielkiej Brytanii, gdzie znalazły one rodziny zastępcze. Jego skromność była tak wielka, że dopiero po 50 latach żona przypadkowo odkryła dokumenty z tamtych czasów.
Winton uważał, że ratowanie żyć to moralny obowiązek, a nie bohaterstwo. W 2002 roku otrzymał tytuł szlachecki, a w 2015 roku zmarł w wieku 106 lat, zostawiając po sobie osobisty testament: „Jeśli widzisz problem, spróbuj go rozwiązać”.
14. Alicja Szemplińska
Alicja Szemplińska, aktywistka na rzecz osób niepełnosprawnych, to pionierka walki o dostępność w Polsce. Jej publikacja „Życie wśród przeszkód” z 1994 roku uświadomiła opinii publicznej, jakie bariery stoją przed ludźmi z niepełnosprawnościami. Współtworzyła Polską Organizację Pracy Ludzi Niepełnosprawnych, która zmusiła państwo do wprowadzenia standardów dostępności w przestrzeni publicznej.
Jej działalność to połączenie pasji i analitycznego podejścia – prowadziła badania nad mechanizmami wykluczenia, a jednocześnie angażowała się w kampanie społeczne. Dziś jest uznawana za jedną z osób, które zmieniły język debaty publicznej na temat niepełnosprawności.
15. Elżbieta Dzikowska
Elżbieta Dzikowska, podróżniczka i działaczka UNESCO, ma w swoim dorobku ponad 100 ekspedycji do najodleglejszych zakątków świata. Jej misja to ochrona dziedzictwa kulturowego – dokumentowała m.in. sztuce naskalną w Australii, tradycje plemion amazońskich czy architekturę węgierską.
W 1998 roku założyła fundację Heritage for Future, która wspiera projekty renowacyjne w krajach rozwijających się. Jej praca to synthese między nauką a aktywizmem – każdy projekt łączy badania z edukacją, aby społeczności same mogły dbać o swoje dziedzictwo. Dziś jest uznawana za ambasadora kultury polskiej na świecie.
16. Peter Singer
Peter Singer, australijski filozof etyczny, jest jednym z głównych teoretyków efektywnego altruizmu. Jego książka „Życie, które możesz ocalić” (2009) stała się punktem odniesienia dla ruchu promującego racjonalną pomoc najbiedniejszym. Singer argumentuje, że mamy moralny obowiązek pomagania innym, ponieważ nasze dobrobyt przewyższa potrzeby większości świata. Nauka ta opiera się na utylitarystycznym założeniu, że maksymalizacja dobra powinna mieć pierwszeństwo przed indywidualnym komfortem.
W swoim najważniejszym artykule z 1972 roku („Głód, dobrobyt i moralność”) Singer porównał sytuację, w której rezygnujemy z drogich butów, aby uratować tonące dziecko, do zaniechania pomocy głodującym. Ta analogia stała się klasycznym argumentem za systemową filantropią. Singer nie domaga się ascezy, ale proponuje przekazywanie 10 proc. dochodów na instytucje charytatywne, które potwierdzają swoją efektywność.
Jego krytyka konwencjonalnej filantropii zwraca uwagę na to, że wiele organizacji nie mierzy skuteczności swoich działań. Singer przekonuje, że każdy dolar powinien być inwestowany w projekty, które maksymalnie redukują cierpienie — np. dystrybucję moskitier przeciw malarii czy suplementację witaminy A.
17. William MacAskill
William MacAskill, brytyjski filozof, stworzył Giving What We Can (2009), pierwszą organizację promującą dziesięcinę dochodów na cele charytatywne. W swojej książce „Doing Good Better” (2015) pokazał, że tradycyjna filantropia często działa nieefektywnie, bo nie mierzy wyników. MacAskill proponuje metodę EAT (Evidence, Act, Tell), aby każda dotacja przyniosła jak największą wartość.
Jego przykłady skuteczności są zaskakujące: 1,5 dolara wystarczy, aby uchronić dziecko przed ślepą pasówką, a 100 dolarów pozwoli leczyć 40 osób z robaczycami. MacAskill zaangażował się również w badania nad przyszłością, argumentując, że inwestycje w bezpieczeństwo biologiczne czy sztuczną inteligencję mogą uratować miliardy żyć w długiej perspektywie.
Jego praca to synthese nauki i aktywizmu — MacAskill łączy badania na Uniwersytecie Oksfordzkim z wspieraniem organizacji, które potwierdzają swoją efektywność. Dziś jest uznawany za jednego z najważniejszych myślicieli w dziedzinie racjonalnego dobroczynności.
18. Bill i Melinda Gates
Bill i Melinda Gates to największe postaci globalnej filantropii. Ich fundacja, założona w 2000 roku, wydała ponad 50 mld dolarów na walkę z ubóstwem i chorobami, m.in. zmniejszając śmiertelność dzieci o połowę. W 2021 roku, po rozwodzie, Melinda French Gates zdecydowała się skoncentrować na prawach kobiet, przeznaczając 12,5 mld dolarów na edukację dziewcząt i rozwój gospodarczy.
Bill Gates, który przekazał już 100 mld dolarów na cele charytatywne, stworzył model partnerstwa z rządami i firmami. Jego strategia opiera się na innowacjach — wspiera m.in. rozwój leków na malarię czy sztuczną inteligencję w rolnictwie. Fundacja Gatesów to najtransparetniejsza organizacja na świecie, publikująca szczegółowe sprawozdania finansowe.
19. Dustin Moskovitz
Dustin Moskovitz, współtwórca Facebooka, to najmłodszy filantrop w historii (w 2011 roku dołączył do Giving Pledge w wieku 27 lat). Wraz z żoną Cari Tuna założył Good Ventures i Open Philanthropy, które przekazują miliardy na projekty ratujące życie. Ich strategia opiera się na badaniach skuteczności — wspierają m.in. dystrybucję pieniędzy dla najbiedniejszych w Kenii (GiveDirectly) czy walkę z robaczycami.
Moskovitz, który żyje skromnie (nie kupuje drogich samochodów, jeździ rowerem), uważa, że filantropia wymaga profesjonalizacji. Dlatego Open Philanthropy zatrudnia analityków, którzy oceniają efektywność organizacji. Jego wizja to świat, w którym każdy dolar jest inwestowany w najważniejsze wyzwania — od pandemii po zmianę klimatu.
20. Cari Tuna
Cari Tuna, prezes Open Philanthropy, to najważniejsza figura w strukturze Good Ventures. Po studiach politologii na Yale pracowała w The Wall Street Journal, gdzie śledziła rynek technologiczny. W 2011 roku wraz z mężem Dustinem Moskovitzem założyła fundację, która przekazała ponad 100 mln dolarów na projekty ratujące życie.
Tuna jest pionierką analitycznego podejścia do filantropii. Wspiera organizacje, które potwierdzają swoje wyniki — np. Against Malaria Foundation, która za 2 dolary chroni jedną osobę przed malarią. Jej priorytety to globalna ochrona zdrowia, reforma systemu sprawiedliwości w USA oraz dobrostan zwierząt. Tuna uważa, że każdy dar powinien być inwestycją w lepszą przyszłość, a nie jednorazową pomocą.
21. Sam Bankman-Fried
Sam Bankman-Fried, miliarder z branży kryptowalut, był jednym z najważniejszych darczyńców ruchu efektywnego altruizmu (EA). W 2021 roku założył fundację FTX Future Fund, która w ciągu kilku miesięcy przekazała ponad 160 mln dolarów na projekty ratujące świat przed pandemiami i sztuczną inteligencją. Jego strategia opierała się na „longtermizmie”, czyli inwestowaniu w przyszłość, a nie w bieżące potrzeby. W 2022 roku planował przeznaczyć 1 mld dolarów na badania nad ryzykiem egzystencjalnym, ale upadek FTX uniemożliwił realizację tych planów.
Bankman-Fried był bliskim przyjacielem Williama MacAskilla, współzałożyciela EA. W 2013 roku MacAskill przekonał go, żeby zarobić jak najwięcej w finansach, aby potem darować swoje fortuny. SBF, jak go nazywano, stał się ikoną ruchu, choć jego etyka budziła kontrowersje. Przekazywał m.in. 15 mln dolarów na kampanię przeciwko Trumpowi, argumentując, że to lepsze inwestowanie niż walka z malarią. W 2022 roku został oskarżony o oszustwa na miliardy dolarów, co spowodowało kryzys zaufania w środowisku EA.
22. Genowefa Strzechowska
Genowefa Strzechowska, mieszkanka Petrykozów, w sierpniu 1942 roku zaopiekowała się żydowską niemowlęcią, którą znaleziono na polu. Dziecko, pozbawione tożsamości, otrzymało od niej nowe imię i dokumenty. Strzechowska ukrywała je w swoim domu, dostarczając żywność i leki, choć sama żyła w skromnych warunkach. Jej działanie było bezinteresowne — nie otrzymywała żadnego wynagrodzenia, a jedynie ryzykowała karą śmierci. Po wojnie dziecko zostało odebrane przez przeżyjących krewnych, a Strzechowska pozostała w cieniu historii.
23. Józef i Marianna Wróblewscy
Józef i Marianna Wróblewscy, małżeństwo z Mirocic, uratowali trzy Żydówki, w tym dwoje dzieci. W 1944 roku ukryli Janinę Luidor, Rinę Wisznię i jej matkę Sonię, które wcześniej przebywały u Heleny Wrzosek. Wróblewscy zorganizowali dla nich bezpieczne schronienie w swoim gospodarstwie, dostarczając żywność i fałszywe dokumenty. Ich postawa była zdecydowana — mimo napadów rabunkowych na sąsiadów, nie ujawnili sekretu. W 2012 roku otrzymali medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, a ich historia stała się inspiracją dla kolejnych pokoleń.
24. Jadwiga P.
Jadwiga P., Żydówka z kieleckiego getta, została uratowana przez Bogusława P. i jego rodzinę. W 1941 roku ukrywała się w stodole, gdzie donoszono jej żywność. Gdy hitlerowcy dowiedzieli się o jej pobycie, Jadwiga musiała uciekać. Rodzina P. zorganizowała jej nowe schronienie w pobliskim lesie, gdzie przebywała do końca wojny. Jej historia to wzór solidarności, okupionej ogromnym ryzykiem. Po 1945 roku Jadwiga opuściła Polskę, pozostawiając po sobie świadectwo odwagi swoich opiekunów.
25. Stanisława Bozowska
Stanisława Bozowska, tytułowa bohaterka opowiadania Stefana Żeromskiego Siłaczka, to symbol pozytywistycznej ofiarności. Jako młoda nauczycielka w zapadłej wsi, walczyła o edukację chłopów i poprawę ich warunków życia. Jej postawa była konsekwentna — odrzuciła propozycję małżeństwa, aby poświęcić się pracy społecznej. Zmarła na tyfus, nie otrzymawszy pomocy lekarskiej, zostawiając po sobie spuściznę moralną. Żeromski ukazał ją jako wybitną jednostkę, która mimo braku uznania zmieniała świat drobnymi czynami.
26. Andrzej Bobola
Św. Andrzej Bobola, jezuita z XVII wieku, stał się symbolem jedności w trudnych czasach. Jako misjonarz na Polesiu, przemawiał do katolików, prawosławnych i unitów, promując dialog. W 1657 roku został zamordowany podczas najazdu Kozaków, a jego męczeństwo stało się punktem odniesienia dla narodowej spójności.
W 1920 roku, podczas wojny polsko-bolszewickiej, tysiące Polaków modliło się w procesji do jego grobu, prosząc o ratunek. Legenda głosi, że jego wstawiennictwo uratowało Warszawę. Jego altruizm to połączenie wiary i działania — od posługi wśród chłopów po inspirację do walki o niepodległość.
27. Florence Nightingale
Florence Nightingale, założycielka nowoczesnego pielęgniarstwa, rewolucjonizowała opiekę medyczną podczas wojny krymskiej. W 1854 roku, mimo sprzeciwu rodziny, udała się do Scutari, gdzie zorganizowała pierwszy mobilny szpital. Jej metody — dezynfekcja, statystyka i higiena — obniżyły śmiertelność z 42% do 20%.
Nazywano ją “Damską z lampą”, bo nocą sprawdzała stan pacjentów. Jej najważniejsze dziedzictwo to Scuola Nightingale, pierwsza szkoła pielęgniarska na świecie. Dzięki niej opieka nad chorymi stała się profesją opartą na wiedzy, a nie tylko na dobrej woli.
28. Mahatma Gandhi
Mahatma Gandhi, ojciec narodu indyjskiego, zmiótł kolonialne łańcuchy bez użycia przemocy. W 1915 roku założył aśram, gdzie promował samowystarczalność i walkę z dyskryminacją kastową. Jego marsze solne (1930) stały się symbolem oporu przeciwko brytyjskim podatkom.
Gandhi zmienił paradygmat walki — zamiast broni, użył głodówki i marszów. Jego filozofia Ahimsy (nieagresja) inspirowała ruchy praw obywatelskich na świecie. Dziś jest globalnym symbolem pokoju, choć jego wizja świata bez przemocy pozostaje wyzwaniem.