Matki bywają boginiami i ofiarami. Niobe opłakuje dzieci, Sonka z „Potopu” walczy o syna, a matka Rollisona z „Dziadów” błaga o litość dla dziecka. Współcześnie – jak u Gałczyńskiego – matka staje się symbolem bezsilności wobec wojny. Literatura nie oszczędza matek: każe im kochać, tracić, czasem przeklinać. Ale zawsze daje im głos, który drży emocjami.
Matka w literaturze starożytnej
Literatura starożytna obfituje w obrazy matek, które często uosabiały siły natury lub boskie atrybuty. W mitologii greckiej Gaja, matka-ziemia, symbolizowała płodność i opiekuńczość. Jej przeciwieństwem była Medea, która z zemsty zabiła własne dzieci. Te skrajne portrety pokazują, jak złożony był obraz matki już w najdawniejszych czasach.
W starożytnym Rzymie Kornelia, matka Grakchów, stała się symbolem matczynego oddania i mądrości. Gdy chwalono jej klejnoty, wskazała na swoje dzieci, mówiąc: „Oto moje klejnoty”. Ta anegdota przez wieki inspirowała pisarzy, ukazując matkę jako osobę ceniącą wartości duchowe ponad materialne.
Biblijne wizerunki matek
Biblia przedstawia wiele obrazów matek, z których najbardziej znana jest Maryja. Jej postać ewoluowała w literaturze chrześcijańskiej, stając się symbolem bezwarunkowej miłości i poświęcenia. W polskiej literaturze średniowiecznej znajdujemy jej obraz w „Lamencie świętokrzyskim”, gdzie ukazana jest jako cierpiąca matka, opłakująca śmierć syna.
Innym biblijnym przykładem jest Ewa, pierwsza matka ludzkości. Jej postać często symbolizuje początek macierzyństwa, ale też ciężar odpowiedzialności za los potomstwa. W literaturze polskiej motyw Ewy pojawia się m.in. w poezji Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, gdzie autorka reinterpretuje jej rolę z perspektywy współczesnej kobiety.
Matka Polka – symbol narodowy
W literaturze polskiej szczególne miejsce zajmuje motyw Matki Polki. Narodził się on w okresie rozbiorów i walk narodowowyzwoleńczych. Adam Mickiewicz w wierszu „Do matki Polki” stworzył obraz matki, która musi przygotować syna na cierpienie i śmierć za ojczyznę. Ten motyw stał się symbolem patriotyzmu i poświęcenia.
Eliza Orzeszkowa w „Nad Niemnem” przedstawia Matkę Polkę w osobie Marii Korczyńskiej. Jest ona strażniczką tradycji i wartości narodowych, przekazującą je kolejnym pokoleniom. Jej postać pokazuje, jak ważną rolę odgrywały matki w zachowaniu tożsamości narodowej w trudnych czasach.
Matka w literaturze romantycznej
Romantyzm przyniósł nowe spojrzenie na postać matki. Juliusz Słowacki w „Balladynie” przedstawia matkę Aliny i Balladyny jako prostą, kochającą kobietę, która pada ofiarą ambicji swojej córki. Ta tragiczna postać pokazuje, jak miłość macierzyńska może być wykorzystana i zdradzona.
W „Kordianie” tego samego autora matka pojawia się jako wspomnienie – symbol czystości i niewinności, do których tęskni główny bohater. Ten motyw matki-ideału, często nieobecnej fizycznie, ale obecnej w pamięci, stał się charakterystyczny dla literatury romantycznej.
Obraz matki w pozytywizmie
Literatura pozytywistyczna przyniosła bardziej realistyczne spojrzenie na postać matki. Bolesław Prus w „Lalce” przedstawia matkę Wokulskiego jako kobietę ciężko pracującą, poświęcającą się dla syna. Jej postać symbolizuje trudne warunki, w jakich żyły kobiety z niższych warstw społecznych.
Maria Konopnicka w noweli „Nasza szkapa” ukazuje matkę walczącą z biedą, starającą się zapewnić dzieciom godne życie. Ten obraz matki-bohaterki codzienności stał się charakterystyczny dla literatury pozytywistycznej, podkreślającej rolę kobiet w społeczeństwie.
Matka w literaturze Młodej Polski
Młoda Polska przyniosła nowe spojrzenie na motyw matki. Stanisław Wyspiański w „Weselu” przedstawia Maryę jako matkę-wdowę, symbolizującą Polskę czekającą na wyzwolenie. Jej postać łączy w sobie elementy folkloru i symbolizmu, charakterystyczne dla epoki.
Stefan Żeromski w „Syzyfowych pracach” ukazuje matkę Marcina Borowicza jako osobę wpajającą synowi miłość do ojczyzny i języka polskiego. Jej rola w kształtowaniu świadomości narodowej młodego pokolenia jest kluczowa, co podkreśla znaczenie matki w procesie wychowania patriotycznego.
Matka w literaturze wojennej i powojennej
Literatura wojenna i powojenna przyniosła dramatyczne obrazy matek. Zofia Nałkowska w „Medalionach” przedstawia matki żydowskie, które muszą patrzeć na śmierć swoich dzieci. Te poruszające opisy pokazują, jak wojna niszczy najbardziej podstawowe więzi międzyludzkie.
Tadeusz Różewicz w wierszu „Matka powieszonych” ukazuje matkę, która traci synów w czasie wojny. Jej cierpienie staje się symbolem cierpienia wszystkich matek, których dzieci giną w konfliktach zbrojnych. Ten uniwersalny obraz matki-cierpiętniczki stał się jednym z najbardziej przejmujących motywów w literaturze powojennej.
Współczesne ujęcia motywu matki
Literatura współczesna przynosi nowe, często kontrowersyjne spojrzenia na postać matki. Dorota Masłowska w „Wojnie polsko-ruskiej pod flagą biało-czerwoną” przedstawia matkę głównego bohatera jako osobę zagubioną, niezdolną do nawiązania prawdziwej relacji z synem. Ten obraz pokazuje, jak zmieniło się postrzeganie roli matki w społeczeństwie.
Olga Tokarczuk w „Prowadź swój pług przez kości umarłych” kreuje postać Janiny Duszejko, która, choć nie jest biologiczną matką, pełni rolę opiekunki i strażniczki natury. To nowe spojrzenie na macierzyństwo, wykraczające poza tradycyjne definicje, jest charakterystyczne dla literatury postmodernistycznej.
Matka jako symbol w literaturze
Motyw matki w literaturze często wykracza poza dosłowne przedstawienie postaci rodzicielki. Czesław Miłosz w „Matka” ukazuje ją jako symbol początku, źródło życia i mądrości. Jego poetycki obraz matki łączy w sobie elementy osobiste i uniwersalne, tworząc wielowymiarowy portret.
W prozie Wiesława Myśliwskiego matka często symbolizuje związek z ziemią i tradycją. W „Widnokręgu” postać matki jest nierozerwalnie związana z domem rodzinnym i wartościami, które on reprezentuje. Ten obraz matki jako strażniczki tradycji i tożsamości jest charakterystyczny dla literatury nurtu chłopskiego.
Negatywne obrazy matki w literaturze
Choć literatura najczęściej przedstawia matkę w pozytywnym świetle, nie brakuje też portretów negatywnych. Witold Gombrowicz w „Ferdydurke” kreuje postać matki Młodziakówny jako osobę powierzchowną i skupioną na pozorach. Ten karykaturalny obraz służy krytyce mieszczańskich wartości i konwenansów.
Marek Hłasko w opowiadaniach często przedstawia matki jako osoby słabe, niezdolne do ochrony swoich dzieci przed brutalnością świata. Te pesymistyczne portrety odzwierciedlają rozczarowanie rzeczywistością powojenną i kryzys tradycyjnych wartości rodzinnych.
Ewolucja motywu matki w literaturze
Analizując motyw matki w literaturze, można zauważyć jego ewolucję. Od idealizowanych postaci z literatury starożytnej i średniowiecznej, przez heroiczne Matki Polki okresu romantyzmu, po złożone i niejednoznaczne portrety w literaturze współczesnej. Ta zmiana odzwierciedla ewolucję społecznego postrzegania roli matki.
Współczesna literatura coraz częściej przedstawia matki jako osoby zmagające się z własnymi problemami i ograniczeniami. Manuela Gretkowska w „Polce” ukazuje macierzyństwo jako doświadczenie fizyczne i emocjonalne, nie stroniąc od tematów tabu. To nowe, bardziej realistyczne podejście do motywu matki jest charakterystyczne dla literatury feministycznej i postmodernistycznej.