Motyw zemsty w literaturze – od starożytności po współczesność

Strona głównaHumanistykaMotywy literackieMotyw zemsty w literaturze - od starożytności po współczesność

Pragnienie odpłacenia za doznane krzywdy, upokorzenia i niesprawiedliwość jest głęboko zakorzenione w ludzkiej naturze. Literatura różnych epok ukazuje motyw zemsty w wielu odsłonach – od krwawego odwetu po subtelną intrygę. Przyjrzyjmy się bliżej, jak ewoluował ten motyw na przestrzeni dziejów.

Zemsta w mitologii i dramacie antycznym

Motyw zemsty pojawia się już w najstarszych tekstach kultury, takich jak eposy Homera czy tragedie Sofoklesa. W „Iliadzie” Achilles mści się na Hektorze za śmierć przyjaciela Patroklesa, zabijając go w pojedynku. Z kolei w „Orestei” Ajschylosa tytułowy bohater dokonuje zemsty na matce Klitajmestrze i jej kochanku Ajgistosie za zamordowanie ojca Agamemnona.

Antyczni bogowie również nie stronili od zemsty. Mitologia grecka pełna jest opowieści o okrutnych karach wymierzanych śmiertelnikom, którzy ściągnęli na siebie gniew Olimpijczyków. Przykładem może być mit o Niobe, której dzieci zostały zabite z rozkazu Apollina i Artemidy jako zemsta za pychę matki.

Szekspir i zemsta w dramacie elżbietańskim

William Szekspir uczynił z zemsty jeden z kluczowych motywów swoich dramatów. Najsłynniejszym przykładem jest oczywiście „Hamlet”, gdzie tytułowy bohater dąży do pomszczenia śmierci ojca zamordowanego przez stryja Klaudiusza. Hamlet, targany wątpliwościami i rozterkami moralnymi, ostatecznie doprowadza do krwawego finału, w którym giną niemal wszyscy bohaterowie.

Innym szekspirowskim dramatem zemsty jest „Tytus Andronikus”. Tytułowy wódz rzymski bezlitośnie mści się na królowej Tamorze i jej synach za gwałt i okaleczenie jego córki Lawinii. Okrucieństwo i makabra tej sztuki pokazują, jak destrukcyjna potrafi być żądza odwetu.

Zemsta w powieści gotyckiej i romantycznej

W epoce romantyzmu motyw zemsty zyskał nowe oblicze. Powieść gotycka, popularna na przełomie XVIII i XIX wieku, chętnie sięgała po wątki zemsty zza grobu. Duchy i upiory powracały, by karać swoich oprawców, jak w „Zamczysku w Otranto” Horacego Walpole’a czy „Mnichu” Matthew Gregory’ego Lewisa.

Zemsta była też ważnym tematem w twórczości polskich romantyków. Adam Mickiewicz w „Konradzie Wallenrodzie” ukazał historię litewskiego bohatera, który mści się na Krzyżakach za krzywdy wyrządzone jego narodowi. Z kolei w „Dziadach” części III pojawia się słynna „Pieśń zemsty”, w której Konrad wzywa do krwawej rozprawy z rosyjskim zaborcą.

Dumas i Hrabia Monte Christo – zemsta doskonała?

Bodaj najbardziej znaną powieścią o zemście jest „Hrabia Monte Christo” Aleksandra Dumasa. Edmundowi Dantèsowi, niesłusznie skazanemu na długoletnie więzienie, udaje się uciec i zdobyć ogromny majątek. Jako tytułowy hrabia Monte Christo powraca, by metodycznie i z wyrafinowaniem zemścić się na ludziach odpowiedzialnych za jego nieszczęścia.

Zemsta Dantèsa jest precyzyjnie zaplanowana i obliczona na zadanie maksymalnego cierpienia wrogom. Hrabia wykorzystuje ich słabości, niszczy reputację, doprowadza do ruiny finansowej, a nawet popycha do samobójstwa. Choć ostatecznie odnosi triumf, to jednak jego zwycięstwo ma gorzki smak, bo na drodze do celu sam staje się bezwzględny i okrutny.

Zemsta w literaturze XX wieku – Dumas i Hrabia Monte Christo

W literaturze XX stulecia motyw zemsty nie stracił na popularności, choć często zyskiwał nowe, nieoczywiste interpretacje. W powieści „Lolita” Vladimira Nabokova główny bohater Humbert Humbert postrzega swój związek z tytułową nastolatką jako zemstę na „wulgarnej” amerykańskiej kulturze, która go fascynuje i odpycha zarazem.

Z kolei Mario Puzo w „Ojcu chrzestnym” ukazuje świat mafii, gdzie zemsta jest nieodłącznym elementem honorowego kodeksu. Michael Corleone, początkowo stroniący od przestępczego życia, ostatecznie przejmuje schedę po ojcu i bezwzględnie rozprawia się z wrogami rodziny, kierując się żelazną zasadą „oko za oko, ząb za ząb”.

Zemsta w fantastyce – Hrabia Monte Christo Dumasa i nie tylko

Motyw zemsty jest chętnie wykorzystywany również we współczesnej literaturze fantastycznej. Seria powieści „Pieśń lodu i ognia” George’a R.R. Martina pełna jest postaci kierujących się pragnieniem odwetu, takich jak Arya Stark czy Oberyn Martell. W brutalnym świecie Westeros zemsta często napędza spiralę przemocy i prowadzi do tragicznych konsekwencji.

Innym przykładem może być cykl o Wiedźminie Andrzeja Sapkowskiego. Główny bohater, Geralt z Rivii, wielokrotnie staje przed dylematem, czy pomścić krzywdy wyrządzone jemu lub jego bliskim. Choć jako wiedźmin stara się zachować neutralność, to niekiedy ulega pokusie zemsty, co nieodmiennie komplikuje jego sytuację.

Czy zemsta może być sprawiedliwa? Refleksje nad motywem

Literatura dostarcza wielu przykładów zemsty, która wydaje się moralnie uzasadniona. Gdy prawo zawodzi, a winni unikają kary, pokrzywdzeni biorą sprawiedliwość we własne ręce. Tak postępuje Edmond Dantès czy bohaterowie Szekspira. Ich działania budzą w czytelniku sympatię, a nawet podziw dla determinacji i sprytu.

Jednocześnie utwory literackie często pokazują destrukcyjny wpływ zemsty na tego, kto jej dokonuje. Mściciel, skupiony na zadawaniu cierpienia, sam staje się moralnie dwuznaczny, traci człowieczeństwo. Przekonuje się o tym Michael Corleone, który w imię zemsty poświęca własną rodzinę i uczucia. Zemsta okazuje się bronią obosieczną, raniącą także tego, kto po nią sięga.

Podsumowanie – ponadczasowość motywu zemsty w literaturze

Podsumowując, motyw zemsty od starożytności po współczesność pozostaje jednym z najpopularniejszych i najbardziej nośnych tematów literackich. Pisarze różnych epok dostrzegali w nim okazję do zgłębienia mrocznych zakamarków ludzkiej duszy, pokazania złożoności moralnych wyborów, przed jakimi staje człowiek.

Zemsta w literaturze przybiera rozmaite oblicza – od szlachetnego odwetu po okrutną wendettę. Może być sprawiedliwą karą lub destrukcyjną obsesją. Jedno pozostaje niezmienne – fascynacja autorów i czytelników tym ponadczasowym motywem, który każe zadawać fundamentalne pytania o granice między dobrem a złem, sprawiedliwością a okrucieństwem. Dopóki będą istnieć krzywda i poczucie niesprawiedliwości, dopóty literatura będzie powracać do tematu zemsty, by zmierzyć się z odwiecznymi dylematami ludzkości.

Podobne artykuły

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj