Recydywa – co to znaczy i jak działa w praktyce?

Ktoś po wyjściu z więzienia wraca do przestępstw? To właśnie recydywa – zjawisko, które zwiększa kary i utrudnia reintegrację. W przewodniku dowiesz się, jak działa ten mechanizm, ile grozi za powtarzające się przestępstwa, czy statystyki pokazują, ile skazanych wraca do starych wzorców. Poznaj też, jak wygląda recydywa za mandat i jakie metody pomagają jej zapobiegać.

Recydywa – co to znaczy i ile trwa?

Recydywa to powrót do przestępstwa przez osobę, która wcześniej została skazana za umyślne naruszenie prawa. Zgodnie z polskim prawem karnym z art. 64 Kodeksu Karnego, recydywą jest osoba, która w ciągu 5 lat od odbycia kary lub środka karnego popełniła ponownie przestępstwo umyślne.

Warunek to odbycie co najmniej sześciu miesięcy kary pozbawienia wolności, po którym w ciągu 5 lat sprawca popełnia kolejne przestępstwo umyślne. Zjawisko to odgrywa istotną rolę w polskim prawie karnym, ponieważ służy do oceny stopnia zagrożenia społecznego i wymiaru kary.

Wyjątki:

• Odbycie kary zastępczej za uchylanie się od kary ograniczenia wolności nie liczy się do okresu 5 lat.
• Tymczasowy areszt w innej sprawie nie przerywa biegu terminu.
• W przypadku czynu ciągłego (np. wielokrotnych kradzieży) recydywa zachodzi tylko wtedy, gdy ostatnie działanie miało miejsce w ciągu 5 lat od zakończenia kary.

Recydywa nie ogranicza się do powtórzenia dokładnie tego samego przestępstwa. Wystarczy, że nowy czyn należy do tej samej kategorii (np. kolejna kradzież z włamaniem). Warunkiem koniecznym jest jednak zamiar umyślny – nieuwaga lub nieumyślne działanie nie kwalifikują się do recydywy.

Rodzaje recydywy

Polskie prawo wyróżnia kilka typów recydywy, które różnią się kryteriami i konsekwencjami:

1. Recydywa szczególna podstawowa – Dotyczy sytuacji, gdy sprawca popełnia przestępstwo podlegające pod jej definicję (np. kradzież z użyciem przemocy) w ciągu 5 lat od odbycia kary za wcześniejszy podobny czyn. W takim przypadku sąd obowiązkowo zaostrza karę.
2. Recydywa wielokrotna (multirecydywa) – Zachodzi, gdy sprawca po odbyciu co najmniej roku kary ponownie popełnia przestępstwo z przemocą lub przeciwko mieniu. Tutaj kara może wynieść do górnej granicy ustawowego zagrożenia powiększonej o połowę.
3. Recydywa kryminologiczna – To ogólne pojęcie obejmujące wszystkie przypadki powrotu do przestępstwa, niezależnie od wcześniejszych skazań. Nie ma tu formalnych kryteriów czasowych ani rodzajowych.
4. Recydywa penitencjarna – Dotyczy ponownego odbywania kary pozbawienia wolności za dowolne przestępstwo, nawet niepowiązane z poprzednim. Jest to zjawisko związane głównie z systemem penitencjarnym.

Ile grozi za recydywę?

Kary za recydywę są znacząco surowsze niż za pojedyncze przestępstwo. Górna granica kary może zostać zwiększona nawet o połowę, co w praktyce oznacza wymierzanie wyższych wyroków. Dla przykładu, jeśli za rozbój grozi do 15 lat więzienia, w przypadku recydywy sąd może orzec do 22 lat i 6 miesięcy.

Zasady:

• Obowiązkowe zaostrzenie kary – sąd nie może pominąć recydywy, jeśli jej przesłanki są spełnione.
• Dolna granica kary – nie może być niższa niż minimalna wysokość przewidziana za daną zbrodnię, ale może być wyższa.
• Wyjątki – nie dotyczy przestępstw nieumyślnych ani wykroczeń drogowych (choć te mają własne regulacje).

W przypadku recydywy wielokrotnej (powrót do przestępstw z użyciem przemocy po odbyciu roku kary) kara może wynieść do 150% górnej granicy ustawowego zagrożenia. Dla przestępstw przeciwko życiu lub zdrowiu ta zasada ma szczególne znaczenie.

Jak działa recydywa?

Proces uznania sprawcy za recydywistę obejmuje kilka etapów:

1. Weryfikacja przeszłości – sąd sprawdza, czy oskarżony odbył co najmniej 6 miesięcy kary za wcześniejsze przestępstwo umyślne.
2. Okres 5 lat – nowe przestępstwo musi zostać popełnione w ciągu pięciu lat od faktycznego zakończenia kary (np. po warunkowym zwolnieniu).
3. Kwalifikacja czynu – musi to być przestępstwo umyślne z tej samej kategorii (np. kolejna kradzież z użyciem przemocy).

Przykład:
Jeśli osoba odbyła 8 miesięcy kary za rozbój w 2020 roku, a w 2025 popełni kolejny rozbój, sąd może zastosować recydywę. W takim przypadku kara może być wyższa niż standardowa.

Jaki jest procent recydywy?

Statystyki wskazują, że około 50% skazanych w Polsce powraca do przestępstw w ciągu 5 lat. Wśród młodych mężczyzn odsetek ten jest znacznie wyższy.

Czynniki wpływające na wskaźniki:

• Wiek – najwyższy odsetek recydywistów wśród osób 18-30 lat.
• Rodzaj przestępstwa – wyższa wskaźnik po zbrodniach przeciwko mieniu.
• Warunki resocjalizacji – brak wsparcia po wyjściu z więzienia zwiększa ryzyko.

Kim jest multirecydywista?

Multirecydywista to osoba, która wielokrotnie powraca do przestępstw, mimo wcześniejszych skazań. Termin ten nie ma charakteru prawnego, ale jest używany w literaturze kryminologicznej i mediach dla opisania sprawców o uporczywych wzorcach przestępczych.

Główne cechy multirecydywistów:

• Utrata szans na reintegrację – często czują się wykluczeni społecznie i traktują przestępstwo jako jedyne źródło dochodów.
• Specjalizacja w określonych typach przestępstw – np. powtarzające się kradzieże, rozboje lub udział w zorganizowanych grupach przestępczych.
• Brak skutecznej resocjalizacji – system penitencjarny często nie zapewnia im narzędzi do zmiany życiowej ścieżki.

W polskim prawie karnym multirecydywiści są traktowani jak zwykli recydywiści, ale ich przypadki często wymagają dodatkowych środków, takich jak dłuższe kary lub izolacja społeczna.

Co to jest recydywa za mandat?

Recydywa za mandat to podwójna kara finansowa za powtarzanie tego samego wykroczenia drogowego w ciągu dwóch lat. Dotyczy wyłącznie określonych kategorii przewinień, które stanowią największe zagrożenie dla bezpieczeństwa ruchu.

Najczęstsze przypadki:

• Przekroczenie prędkości – np. 51–60 km/h nad dopuszczalną granicą (pierwszy mandat: 1500 zł, recydywa: 3000 zł).
• Prowadzenie pod wpływem alkoholu – drugie wykroczenie w ciągu 24 miesięcy podwaja mandat z 2500 zł do 5000 zł.
• Niezachowanie pierwszeństwa pieszemu – podwójna kara wynosi 3000 zł (1500 zł za pierwsze wykroczenie).

Różnice w stosunku do recydywy przestępczej:

• Okres 2 lat zamiast 5 lat.
• Mechanizm podwójnej kary zamiast zaostrzenia kary więzienia.
• Tylko dla wykroczeń – nie dotyczy przestępstw.

Jak zapobiegać recydywie?

Skuteczna walka z recydywą wymaga kompleksowego podejścia, łączącego elementy prewencji, resocjalizacji i wsparcia społecznego.

Programy resocjalizacyjne w więzieniach

• Terapia psychologiczna – np. dla osób z uzależnieniami lub zaburzeniami osobowości.
• Szkolenia zawodowe – np. kursy krawieckie, budowlane lub informatyczne.
• Edukacja podstawowa – kursy językowe, matematyczne lub przygotowanie do matury.

Wsparcie po wyjściu na wolność

• Mieszkania treningowe – pomoc w wynajmie lokalu i opłacaniu czynszu.
• Doradztwo zawodowe – pośrednictwo w zatrudnieniu i wsparcie w pisaniu CV.
• Grupy wsparcia – spotkania z byłymi skazanymi, którzy odnieśli sukces w reintegracji.

Prewencja społeczna

• Kampanie informacyjne – edukacja o konsekwencjach recydywy.
• Współpraca z NGO – organizacje takie jak „Stop Stigmatisacji” oferują pomoc prawno-socjalną.
• Monitorowanie wysokich ryzyk – ścisły nadzór nad osobami o wysokim wskaźniku recydywy.

W krajach takich jak Norwegia lub Szwecja wskaźnik recydywy wynosi 25–30%, podczas gdy w Polsce sięga 50%. Skandynawowie osiągają to dzięki:

• Holistycznemu traktowaniu skazanych – łączeniu kary z terapiami i edukacją.
• Minimalizowaniu izolacji – więźniowie pracują i uczą się, utrzymując kontakt ze społeczeństwem.
• Inwestycjom w programy reintegracji – np. dopłaty do wynajmu mieszkania po opuszczeniu zakładu.

W Polsce kluczowa jest zmiana podejścia do resocjalizacji, odchodząc od karania na rzecz wsparcia. Przykładem są projekty „Resocjalizacja przez pracę” czy „Kluby Integracji Społecznej”, które oferują stałe źródło dochodu i społeczną akceptację.