Rodzaje i typ zakładów karnych w Polsce

W Polsce funkcjonuje kilka rodzajów i typów zakładów karnych, a każdy z nich ma swoje konkretne zadanie i zasady. Inne warunki panują w jednostkach dla młodocianych, inne dla recydywistów czy żołnierzy. Do tego dochodzi podział na więzienia zamknięte, półotwarte i otwarte — czyli od pełnej izolacji po system oparty na zaufaniu i samodyscyplinie.

Rodzaje zakładów karnych według art. 69 k.k.w.

Polskie prawo rozróżnia cztery ustawowe rodzaje zakładów karnych, wskazane wprost w art. 69 kodeksu karnego wykonawczego:

1. Zakłady karnego dla młodocianych
2. Zakłady karnego dla odbywających karę po raz pierwszy
3. Zakłady karnego dla recydywistów penitencjarnych
4. Zakłady karnego dla odbywających karę aresztu wojskowego

W praktyce ten sam przepis stanowi fundament dla dalszej klasyfikacji skazanych i łączy się z dodatkowymi regułami rozsianymi w kolejnych artykułach k.k.w. Przykładowo, przepisy precyzują wiek i warunki pobytu młodocianych, definiują kryteria uznania kogoś za recydywistę penitencjarnego oraz przewidują odrębności dla osób odbywających karę aresztu wojskowego.

Zakład karny dla młodocianych

Ta kategoria chroni młodych sprawców przed negatywnym wpływem dorosłej populacji więziennej i kładzie nacisk na nauczanie, wychowanie i działania zapobiegające demoralizacji. Ustawodawca wyznacza tu granice wieku i dopuszcza wyjątkowe odstępstwa, gdy przemawiają za tym cele wychowawcze.

Rozwiązania organizacyjne często stosowane wobec tej grupy:

• Zwiększana liczba zajęć oświatowych i zawodowych.
• Rozbudowany komponent sportowy i aktywności prozdrowotne.
• Częstsze i bardziej ukierunkowane kontakty z rodziną i opiekunami.
  Te elementy służą temu, by proces wychowawczy miał pierwszeństwo przed samą izolacją.

Zakład karny dla odbywających karę po raz pierwszy

Takie jednostki są przeznaczone dla osób, które nie mają wcześniejszego stażu więziennego, a ich organizacja ma ograniczać negatywne wpływy środowiska więziennego. W praktyce oznacza to bardziej kontrolowane środowisko socjalne, większy nacisk na pracę i naukę oraz programy ułatwiające start po wyjściu na wolność.

Już na etapie kierowania do tej grupy stosuje się proste kryterium: brak wcześniejszego odbywania kary pozbawienia wolności (z wyjątkami wynikającymi z przepisów szczegółowych).

Zakład karny dla recydywistów penitencjarnych

To jednostki przeznaczone dla recydywy, czyli osób, które już odbywały karę pozbawienia wolności lub karę aresztu za umyślne przestępstwa albo wykroczenia. Wobec tej grupy stosuje się ściślejsze środki oddziaływania oraz bardziej rygorystyczną organizację pobytu, co ma związek z podwyższonym ryzykiem powrotu do przestępstwa i bezpieczeństwem wewnętrznym jednostki.

Kryteria przyporządkowania są ustawowe i dość jednoznaczne, a wyjątki (np. skierowanie do zakładu dla odbywających karę po raz pierwszy z ważnych względów resocjalizacyjnych) muszą wynikać z konkretnych przesłanek. Wyraźne rozgraniczenie tej kategorii od pozostałych ułatwia planowanie indywidualnych programów terapeutycznych i zawodowych.

Zakład karny dla odbywających karę aresztu wojskowego

To szczególny rodzaj jednostki przeznaczony dla skazanych żołnierzy, w którym wykonywanie kary jest ściśle powiązane z regułami służby i szkoleniem wojskowym. Przepisy przewidują m.in., że co do zasady kara odbywana jest w jednostce typu otwartego, a prowadzenie szkolenia wojskowego powierza się wyznaczonemu oficerowi.

W realiach współczesnych liczba skazanych do odbycia aresztu wojskowego jest niewielka, a rozwiązania prawne dotyczą zarówno trybu odbywania kary, jak i relacji organizacyjnych między dyrektorem jednostki a kadrą wojskową odpowiedzialną za szkolenie. Powiązanie wykonania kary z przepisami wojskowymi odróżnia tę kategorię od pozostałych zakładów wskazanych w art. 69 k.k.w.

Typy organizacyjne zakładów karnych

Obok ustawowych rodzajów jednostek wyróżnia się trzy typy organizacyjne różniące się stopniem izolacji i zabezpieczenia:

• zamknięty,
• półotwarty,
• otwarty.

Aby uchwycić praktyczne różnice między typami, warto spojrzeć na ich cechy konstrukcyjne i skutki dla osadzonych:

• Stopień kontroli poruszania się po terenie jednostki.
• Sposób i zasięg konwojowania przy pracy poza zakładem.
• Zakres otwarcia cel w porze dziennej i nocnej.
• Miejsce organizacji zajęć oświatowych i sportowych.
• Elastyczność w udziale w aktywnościach poza jednostką.

Zakład karny typu zamkniętego

W tym typie dominuje najwyższy poziom izolacji i nadzoru, a ruch po terenie odbywa się w sposób zorganizowany i pod dozorem. Zajęcia oświatowe oraz kulturalno-sportowe co do zasady organizuje się wewnątrz jednostki, a zatrudnienie poza jej terenem wymaga pełnego konwojowania.

Charakterystyczne rozwiązania, które odróżniają ten typ od pozostałych, dotyczą przede wszystkim porządku wewnętrznego i bezpieczeństwa:

• Cele mieszkalne są z zasady zamknięte, z możliwością czasowego otwarcia w dzień, jeśli nie koliduje to z bezpieczeństwem.
• Zajęcia i nauczanie prowadzi się na terenie zakładu.
• Przemieszczanie odbywa się według ustalonych tras i pod stałym dozorem.
  Tak skonstruowane warunki ograniczają bodźce zewnętrzne, jednocześnie porządkując tryb dnia i nadzór nad aktywnościami.

Zakład karny typu półotwartego

Półotwarty to rozwiązanie pośrednie między restrykcją a zaufaniem, w którym cele pozostają otwarte za dnia, a w nocy mogą być zamykane. Model ten sprzyja szerszemu udziałowi w pracy i nauce, również poza murami, przy zmniejszonym konwojowaniu lub nawet bez konwojenta, o ile pozwala na to ocena ryzyka.

W praktyce większa elastyczność przekłada się na konkretne uprawnienia i organizację dnia:

• Możliwość zatrudnienia poza terenem jednostki w lżejszym reżimie konwojowania.
• Udział w nauczaniu, szkoleniach i zajęciach terapeutycznych poza zakładem.
• Otwarty charakter cel w porze dziennej, co zwiększa liczbę kontaktów społecznych i zajęć wewnątrz oddziału.
  Te elementy mają przyspieszać przygotowanie do samodzielnego funkcjonowania, przy jednoczesnym zachowaniu kontroli administracji.

Zakład karny typu otwartego

Najmniej restrykcyjny typ opiera się na wysokim stopniu samodyscypliny i minimalnym zabezpieczeniu technicznym. Osadzeni mają najszersze możliwości pracy i nauki poza jednostką, a poruszanie się wewnątrz odbywa się w znacznej mierze bez stałego dozoru, przy zachowaniu reguł porządkowych.

Rozwiązania przewidziane dla tego typu mają wzmacniać odpowiedzialność i samodzielność:

• Szeroki udział w aktywnościach poza terenem zakładu przy ograniczonych środkach konwojowania.
• Uproszczone zasady poruszania się i organizacji dnia.
• Priorytet dla pracy, nauki i kontaktów pro-społecznych, które mają ułatwiać powrót do normalnego rytmu życia.
  Regulacje szczegółowe precyzują przy tym, jak daleko może sięgać kontrola administracji, by utrzymać bezpieczeństwo przy możliwie największej swobodzie.

Klasyfikacja i rozmieszczenie skazanych a dobór zakładu karnego

System przyjmowania do jednostek wykonawczych opiera się na formalnej klasyfikacji skazanego, która decyduje o doborze rodzaju i typu zakładu oraz o dalszym planie oddziaływań. Kryteria są wprost wskazane w przepisach i obejmują zarówno dane obiektywne, jak i ocenę ryzyka i potrzeb.

Komisja penitencjarna, po zebraniu materiałów osobopoznawczych, ocenia następujące elementy:

• Płeć.
• Wiek.
• Uprzednie odbywanie kary pozbawienia wolności.
• Umyślność lub nieumyślność czynu.
• Czas pozostałej do odbycia kary pozbawienia wolności.
• Stan zdrowia fizycznego i psychicznego, w tym uzależnienia.
• Stopień demoralizacji i zagrożenia społecznego.
• Rodzaj popełnionego przestępstwa.
• Stosunek do popełnionego czynu.

Po wydaniu decyzji klasyfikacyjnej następuje rozmieszczenie do właściwej jednostki i — w razie potrzeby — późniejsze weryfikacje. Przepisy przewidują przeniesienia między jednostkami oraz formalny tryb kierowania z aresztu śledczego do zakładu karnego po rozstrzygnięciu komisji; możliwe są też modyfikacje w toku odbywania kary, jeśli zmienią się przesłanki bezpieczeństwa lub potrzeby skazanego.

Specjalne oddziały i wyodrębnienia w ramach zakładów karnych

Poza podstawowym podziałem jednostek funkcjonują oddziały o szczególnym przeznaczeniu, które nie zmieniają ustawowych kategorii zakładów, lecz uzupełniają je tam, gdzie potrzebne są odrębne warunki pobytu lub specjalistyczne oddziaływania. Ich celem jest bezpieczeństwo, terapia i dostosowanie warunków do stanu zdrowia lub profilu ryzyka.

Najczęściej spotykane wyodrębnienia można pogrupować według funkcji i profilu osadzonych:

• Oddziały terapeutyczne (np. dla osób uzależnionych lub wymagających wsparcia psychiatrycznego), gdzie karę wykonuje się w systemie terapeutycznym zgodnie z planem leczenia i rehabilitacji.
• Oddziały o wzmocnionej ochronie albo wyznaczone cele w jednostkach typu zamkniętego, przeznaczone dla osób stwarzających podwyższone zagrożenie — z rozszerzonymi środkami bezpieczeństwa i kontrolą.
• Oddziały o specjalnym profilu organizacyjnym w konkretnych jednostkach, w tym terapeutyczne pododdziały ulokowane przy zakładach i aresztach śledczych.
• Wyodrębnione rozwiązania dla szczególnych kategorii, w tym regulacje dotyczące kobiet w ciąży i opieki okołoporodowej w ramach infrastruktury więziennej.

Każde z tych rozwiązań ma inne podstawy prawne i tryb kwalifikacji, ale łączy je założenie, że specjalizacja oddziału ma odpowiadać na konkretną potrzebę zdrowotną lub bezpieczeństwa.

W dokumentach SW i orzecznictwie akcentuje się, że tworzenie oddziałów dla osadzonych o najwyższym profilu ryzyka jest formą wzmocnionej izolacji, którą równoważy się kontrolą sądową i nadzorem administracyjnym. Z kolei oddziały terapeutyczne działają w oparciu o plan leczenia, ocenę efektów i okresowe przeglądy, co pozwala stopniowo przechodzić do mniej izolacyjnych warunków, gdy terapia przynosi efekty.