Brama – Tadeusz Różewicz – Tekst i interpretacja

Brama – tekst wiersza

Autor: Tadeusz Różewicz

La­sca­ite ogni spe­ran­za
Voi ch’en­tra­te

Po­rzuć­cie wszel­ką na­dzie­ję
Któ­rzy tu wcho­dzi­cie

Od­wa­gi!

Za tą bra­mą nie ma pie­kła

Pie­kło zo­sta­ło zde­mon­to­wa­ne
przez teo­lo­gów
i psy­cho­lo­gów głę­bi

zo­sta­ło za­mie­nio­ne w ale­go­rię
ze wzglę­dów hu­ma­ni­tar­nych
i wy­cho­waw­czych

od­wa­gi!
Za tą bra­mą za­czy­na się
Raz jesz­cze to samo

Dwóch pi­ja­nych gra­ba­rzy
sie­dzi nad do­łem

piją piwo bez­al­ko­ho­lo­we
za­gry­za­ją kieł­ba­są
mru­ga­ją do nas
gra­ją czasz­ką ada­ma
w pił­kę noż­ną
pod krzy­żem

dół cze­ka
na ju­trzej­sze­go nie­bosz­czy­ka
„skó­ra” już w dro­dze

od­wa­gi!

Tu po­cze­ka­my na sąd
Osta­tecz­ny
W doł­ku zbie­ra się woda
Pły­wa­ją pety

Od­wa­gi!

Za tą bra­mą
Nie bę­dzie hi­sto­rii
Ani do­bra ani po­ezji

A co bę­dzie
Nie­zna­jo­my pa­nie?

Będą ka­mie­nie

Ka­mień
Na ka­mie­niu
Na ka­mie­niu ka­mień
A na tym ka­mie­niu
Jesz­cze je­den
ka­mień

Kluczowe informacje

• Wiersz przedstawia pesymistyczną wizję zaświatów, w której nie ma różnicy między ziemią a piekłem.
• Podmiot liryczny polemizuje z koncepcją piekła przedstawioną przez Dantego w „Boskiej komedii”, gdzie panował ład i hierarchia.
• Różewicz nawiązuje do cytatu z „Piekła” Dantego umieszczonego na bramie piekielnej, by skontrastować poetycką wizję z obserwowaną rzeczywistością.
• Autor sugeruje, że współczesny świat, pełen zła i cierpienia, znajduje się pod rządami szatana i jest piekłem na ziemi.
• Wiersz jest próbą stworzenia „poezji po Oświęcimiu”, ukazującej doświadczenia człowieka XX wieku.
• Różewicz używa powtórzeń („odwagi!”), pytań retorycznych i aluzji literackich (np. do „Hamleta” Szekspira).
• Poeta kwestionuje możliwość ocalenia dobra, poezji i sprawiedliwego osądu po śmierci, sugerując, że za „bramą” czeka tylko powtórzenie ziemskiego życia.
• Utwór ma formę wiersza wolnego, bez stałej liczby zgłosek i rymów, z zastosowaniem liryki podmiotu zbiorowego.

Interpretacja

Kontekst literacki i filozoficzny wiersza „Brama”

Wiersz „Brama” Tadeusza Różewicza jest prózą refleksji nad kondycją ludzką w świecie, który autor postrzega jako pozbawiony nadziei i transcendencji. Rozpoczynając od nawiązania do „Boskiej Komedii” Dantego, Różewicz wykorzystuje znaną sentencję „Porzućcie wszelką nadzieję, którzy tu wchodzicie”, aby zasygnalizować wejście w przestrzeń, gdzie oczekiwania na sprawiedliwość i odkupienie okazują się płonne. W przeciwieństwie do Dantego, który w swoim dziele przedstawia piekło jako miejsce kary i porządku moralnego, Różewicz sugeruje, że współczesny świat sam w sobie jest piekłem.

Autor demaskuje piekło jako konstrukt, który został „zdemontowany” przez teologów i psychologów, co może być interpretowane jako krytyka postępującej sekularyzacji i relatywizacji wartości. W tej perspektywie, Różewicz podważa istnienie metafizycznej sprawiedliwości, zastępując ją nihilistycznym obrazem rzeczywistości, w której historia, dobro i poezja tracą swoje znaczenie.

Obraz współczesności w wierszu

W wierszu „Brama” Różewicz przedstawia obraz współczesności jako scenę groteskową, gdzie dwaj pijani grabarze piją piwo bezalkoholowe i bawią się czaszką, co może symbolizować banalizację śmierci i pustkę egzystencjalną. Ta scena, rozgrywająca się pod krzyżem – symbolem cierpienia i zbawienia – jest przesycona ironią i cynizmem, co podkreśla rozdźwięk między tradycyjnymi wartościami a ich współczesnym przejawem.

Czekanie na sąd ostateczny w dołku, gdzie zamiast transcendentalnego osądu znajdują się pływające pety, jest wyrazem sceptycyzmu wobec możliwości ostatecznego rozrachunku i moralnej rekompensaty. Różewicz wydaje się mówić, że w świecie pozbawionym metafizycznych gwarancji, jedynym pewnikiem jest materialność i nieuchronność śmierci, co podkreśla powtarzający się motyw kamieni.

Symbolika kamienia i braku transcendencji

Motyw kamienia w wierszu „Brama” jest metaforą ostateczności i nieprzeniknionej rzeczywistości. Kamień na kamieniu, który pojawia się w zakończeniu wiersza, symbolizuje nie tylko trwałość i niezmienność, ale również brak życia, duchowości i głębi. W kontekście pytania „A co będzie, Nieznajomy panie?”, kamienie reprezentują odpowiedź pełną rezygnacji – po śmierci nie ma niczego więcej, żadnej historii, ani dobra, ani poezji.

W ten sposób Różewicz podkreśla beznadziejność i absurdyzm ludzkiej egzystencji, w której poszukiwanie sensu i oczekiwanie na sprawiedliwość pozazmysłową wydają się być daremne. Wizja świata pozbawionego nadziei na odkupienie jest silnym komentarzem do doświadczeń XX wieku, w tym do traum wojen i ludobójstwa, które Różewicz jako świadek i uczestnik tych wydarzeń, przekłada na uniwersalny język poezji.

Wiersz wolny jako forma wyrazu

Forma wiersza wolnego, którą Różewicz wybiera dla „Bramy”, jest świadomym zabiegiem artystycznym, który pozwala na swobodę wyrazu i podkreślenie chaotyczności przedstawianego świata. Brak rymów i regularnej metryki odzwierciedla brak porządku i harmonii w rzeczywistości, którą poeta opisuje. Jest to również odzwierciedlenie modernistycznej i postmodernistycznej tendencji do odrzucania tradycyjnych form poetyckich na rzecz eksperymentowania z językiem i strukturą wiersza.

Wykorzystanie liryki podmiotu zbiorowego, gdzie podmiotem jest „my” lub „nas”, wzmaga poczucie wspólnoty doświadczenia i uniwersalności przekazu. Różewicz nie mówi tylko w swoim imieniu, ale stara się uchwycić głos pokolenia, które doświadczyło zniszczenia i utraty sensu w brutalnych realiach XX wieku.

Budowa wiersza

Wiersz „Brama” autorstwa Tadeusza Różewicza charakteryzuje się swobodną formą, typową dla poezji współczesnej. Utwór nie podąża za klasycznymi zasadami wersyfikacyjnymi, co oznacza, że nie znajdziemy w nim regularnego schematu rymów ani stałej liczby sylab w wersach. Struktura wiersza jest luźna, co pozwala autorowi na swobodne przekazywanie myśli i emocji, a także na eksperymentowanie z formą. Wiersz składa się z kilku części, które są oddzielone od siebie wykrzyknieniami „odwagi!”, pełniącymi funkcję refrenu i jednocześnie zachęty do zmierzenia się z trudną prawdą o ludzkiej egzystencji.

Gatunek i rodzaj literacki

„Brana” Tadeusza Różewicza należy do liryki, która jest jednym z trzech głównych rodzajów literackich obok epiki i dramatu. W ramach liryki utwór ten można zaklasyfikować jako poemat liryczny, który jest formą poetycką pozwalającą na głębokie rozważania na temat ludzkiej egzystencji, filozofii i metafizyki. Wiersz ten nie wpisuje się w żaden z bardziej rygorystycznych gatunków liryki, takich jak sonet czy oda, lecz stanowi osobisty, subiektywny wyraz myśli i uczuć poety.

Środki stylistyczne

W wierszu „Brama” Tadeusz Różewicz wykorzystuje różnorodne środki stylistyczne, które nadają jego poezji głębię i wielowymiarowość. Oto niektóre z nich:

• Aluzje literackie: Poeta nawiązuje do „Boskiej komedii” Dantego, szczególnie do słynnego napisu na bramie piekła, co stanowi punkt wyjścia do refleksji nad współczesnym światem.
• Metafory: Użycie kamieni jako symbolu pustki i bezsensu istnienia, gdzie nic nie jest budowane, a jedynie powtarza się monotonność i bezcelowość.
• Ironia: Opis „dwóch pijanych grabarzy”, którzy „grają czaszką Adama w piłkę nożną”, wprowadza element groteski, podkreślając absurdalność ludzkiego losu.
• Pytania retoryczne: „A co będzie / Nieznajomy panie?” – pytanie, które podkreśla niepewność i tajemniczość przyszłości po śmierci.
• Powtórzenia: Refren „odwagi!” oraz powtarzający się motyw kamienia, który wzmacnia uczucie stagnacji i braku perspektyw.
• Symbolika: Krzyż jako symbol cierpienia i śmierci, ale również jako punkt odniesienia dla kultury chrześcijańskiej, tutaj wydaje się być pusty i pozbawiony nadziei.
• Kontrast: Stawianie w opozycji idei piekła i nieba z brutalną rzeczywistością, w której nie ma już miejsca na transcendentne kategorie.

Wiersz „Brama” Różewicza jest przykładem poezji zaangażowanej, która nie boi się stawiać trudnych pytań i zmuszać czytelnika do refleksji nad kondycją ludzkości w obliczu historii i współczesności.